Candide

by Voltaire

Aligned by: András Farkas (fully reviewed except greek)


French

English

Hungarian

Spanish

Greek

Source: Project GutenbergSource: Project GutenbergSource: mek.oszk.hu
Translation: Kemény Gábor
Source: Project GutenbergSource: Project Gutenberg
CandideCandideCANDIDECANDIDO, O EL OPTIMISMOΟ ΑΓΑΘΟΥΛΗΣ (CANDIDE)
VoltaireVoltaireVOLTAIREVOLTAIREΒΟΛΤΑΙΡΟΥ
CHAPITRE I. Comment Candide fut élevé dans un beau château, et comment il fut chassé d'icelui.CHAPTER 1 How Candide Was Brought Up in a Magnificent Castle and How He Was Driven ThenceELSŐ FEJEZET. Hogyan nevelték Candide-ot egy gyönyörü kastélyban és hogyan kergették ki onnan.CAPITULO PRIMERO. Donde se da cuenta de como fué criado Candido en una hermosa quinta, y como de ella fué echado á patadas.ΚΕΦΑΛΑΙΟ I. &Πώς ο Αγαθούλης ανατράφηκε σ' έναν ωραίον πύργο και πώς διώχτηκε απ' εκεί.&
Il y avait en Vestphalie, dans le château de M. le baron de Thunder-ten-tronckh, un jeune garçon à qui la nature avait donné les moeurs les plus douces.In the country of Westphalia, in the castle of the most noble Baron of Thunder-ten-tronckh, lived a youth whom Nature had endowed with a most sweet disposition.Westphaliában, Thunder-ten-tronckh báró ur kastélyában élt egy fiatal ember, kit a természet a legszelidebb erkölcsökkel áldott meg.En la quinta del Señor baron de Tunderten-tronck, título de la Vesfalia, vivia un mancebo que habia dotado de la índole mas apacible naturaleza.Ζούσε στη Βεστφαλία, στον πύργο του κυρίου βαρώνου Τούντερ-τεν- τρονκ, ένας νέος, που η φύση τούχε δώσει το μαλακώτερο χαρακτήρα.
Sa physionomie annonçait son âme. Il avait le jugement assez droit, avec l'esprit le plus simple; c'est, je crois, pour cette raison qu'on le nommait Candide.His face was the true index of his mind. He had a solid judgment joined to the most unaffected simplicity; and hence, I presume, he had his name of Candide.Arcvonásai hiven tükrözték vissza jóságos lelkét. Elég józan itélőképessége a legegyszerübb szellemmel párosult, és ugy hiszem ezért nevezték Candide-nak.Víase en su fisonomía su alma: tenia bastante sano juicio, y alma muy sensible; y por eso creo que le llamaban Candido.Η φυσιογνωμία του φανέρωνε την ψυχή του. Η κρίσις του ήτανε πολύ σωστή και το πνεύμα του πολύ απλό: γι' αυτόν το λόγο, νομίζω, τον ωνόμασαν Αγαθούλη.
Les anciens domestiques de la maison soupçonnaient qu'il était fils de la soeur de monsieur le baron et d'un bon et honnête gentilhomme du voisinage, que cette demoiselle ne voulut jamais épouser parce qu'il n'avait pu prouver que soixante et onze quartiers, et que le reste de son arbre généalogique avait été perdu par l'injure du temps.The old servants of the house suspected him to have been the son of the Baron's sister, by a very good sort of a gentleman of the neighborhood, whom that young lady refused to marry, because he could produce no more than threescore and eleven quarterings in his arms; the rest of the genealogical tree belonging to the family having been lost through the injuries of time.A ház régi cselédei ugy sejtették, hogy Candide a báró ur nővérének és egy környékbeli derék és tisztességes nemesnek a fia, akihez a kisasszony semmikép sem akart feleségül menni, mert a szerencsétlen férfi csak hetvenegy családfát tudott felmutatni s családfájának többi ágazatát elpusztitották az idő viharai.Sospechaban los criados antiguos de la casa, que era hijo de la hermana del señor baron, y de un honrado hidalgo, vecino suyo, con quien jamas consintió en casarse la doncella, visto que no podia probar arriba de setenta y un quarteles, porque la injuria de los tiempos habia acabado con el resto de su árbol genealógico.Οι παλιοί υπηρέτες του σπιτιού είχαν την υποψία, πως ήτανε γυιός της αδελφής του κυρίου βαρώνου κ' ενός τιμίου ευπατρίδη από τα περίχωρα, που η δεσποινίς αυτή δε δέχτηκε ποτές να τον παντρευτή, γιατί, δε μπορούσε να δείξει περισσότερες από εβδομήντα μια γεννιές, ενώ το υπόλοιπο του γεννεαλογικού του δένδρου χανότανε μέσα στο αίσχος του χρόνου.
Monsieur le baron était un des plus puissants seigneurs de la Westphalie, car son château avait une porte et des fenêtres. Sa grande salle même était ornée d'une tapisserie.The Baron was one of the most powerful lords in Westphalia, for his castle had not only a gate, but even windows, and his great hall was hung with tapestry.A báró ur Westphalia leghatalmasabb urai közé számitott, mert kastélyának egy kapuja és néhány ablaka volt; sőt a nagy termet még szőnyeg is ékesitette.Era el señor baron uno de los caballeros mas poderosos de la Vesfalia; su quinta tenia puerta y ventanas, y en la sala estrado habia una colgadura.Ο κύριος βαρώνος ήταν ένας από τους δυνατώτερους άρχοντες της Βεστφαλίας, γιατί ο πύργος του είχε πόρτα και παράθυρα. Μάλιστα η μεγάλη του σάλα ήταν στολισμένη με χαλιά.
Tous les chiens de ses basses-cours composaient une meute dans le besoin; ses palefreniers étaient ses piqueurs; le vicaire du village était son grand-aumônier. Ils l'appelaient tous monseigneur, et ils riaient quand il fesait des contes.He used to hunt with his mastiffs and spaniels instead of greyhounds; his groom served him for huntsman; and the parson of the parish officiated as his grand almoner. He was called "My Lord" by all his people, and he never told a story but everyone laughed at it.Házőrző komondorai szükség esetén kopófalkául szolgáltak; lovászai egyben vadászai is voltak, a falu vikáriusa volt egyszersmind a nagy alamizsna-osztogató; mindnyájan nagyméltóságodnak szólitották és nevettek az elmésségein.Los perros de su casa componian una xauria quando era menester; los mozos de su caballeriza eran sus picadores, y el teniente-cura del lugar su primer capellan: todos le daban señoría, y se echaban á reir quando decia algun chiste.Όλα τα φυλακόσκυλλά τους τα μεταχειριζότανε σε ώρα ανάγκης, για κυνήγι. Οι σταυλίτες του ήσαν και κυνηγοί του. Ο εφημέριος του χωριού ήταν ο ιδιαίτερος του παππάς.
Madame la baronne, qui pesait environ trois cent cinquante livres, s'attirait par là une très grande considération, et fesait les honneurs de la maison avec une dignité qui la rendait encore plus respectable.My Lady Baroness, who weighed three hundred and fifty pounds, consequently was a person of no small consideration; and then she did the honors of the house with a dignity that commanded universal respect.A báróné asszony, ki körülbelül háromszázötven fontot nyomott, már ennek révén is nagy tekintélynek örvendett és még tiszteletre-méltóbbá tette őt az a méltóságos magatartás, mivel a ház ügyeit igazgatta.La señora baronesa que pesaba unas catorce arrobas, se habia grangeado por esta prenda universal respeto, y recibia las visitas con una dignidad que la hacia aun mas respetable.Τον ωνόμαζαν όλοι Αφέντη και γελούσαν, όταν διηγότανε καμιά ιστορία!
Sa fille Cunégonde, âgée de dix-sept ans, était haute en couleur, fraîche, grasse, appétissante. Le fils du baron paraissait en tout digne de son père.Her daughter was about seventeen years of age, fresh-colored, comely, plump, and desirable. The Baron's son seemed to be a youth in every respect worthy of the father he sprung from.Leánya, Kunigunda, tizenhét éves, üde arcu, élénk, telt idomu, kivánatos leány volt. A báró fia pedig minden tekintetben méltónak látszott atyjához.Cunegunda, su hija, doncella de diez y siete años, era rolliza, sana, de buen color, y muy apetitosa muchacha; y el hijo del baron en nada desdecia de su padre.Η κυρία βαρωνέσσα, που ζύγιαζε πάνω-κάτω τριακόσιες πενήντα λίτρες, είχε γι' αυτό τη γενικήν εχτίμηση και δεχότανε τον κόσμο με αξιοπρέπεια, που την έκαμνε ακόμα πιο επιβλητική. Η κόρη της η Κυνεγόνδη, ηλικίας δεκαεπτά χρονών, ήτανε ροδοκόκκινη, δροσάτη, παχουλή, ορεχτική.
Le précepteur Pangloss était l'oracle de la maison, et le petit Candide écoutait ses leçons avec toute la bonne foi de son âge et de son caractère.Pangloss, the preceptor, was the oracle of the family, and little Candide listened to his instructions with all the simplicity natural to his age and disposition.Pangloss, a házi tanitó valóságos orákuluma volt a családnak és a kis Candide korához és jelleméhez illő lelkesedéssel hallgatta tanitásait.El oráculo de la casa era el preceptor Panglós, y el chicuelo Candido escuchaba sus lecciones con toda la docilidad propia de su edad y su carácter.Ο γυιός του βαρώνου φαινότανε σε όλα άξιος του πατέρα του.
Pangloss enseignait la métaphysico-théologo-cosmolonigologie.Master Pangloss taught the metaphysico-theologo-cosmolonigology.Pangloss a metafizikai-theologiai-kozmolo-nigologiát tanitotta.Ο καθηγητής Παγγλώσσης ήτανε το μαντείο του σπιτιού κι' ο μικρός Αγαθούλης άκουε τη διδασκαλία του μ' όλη την καλή πίστη της ηλικίας του και του χαρακτήρα του.
Il prouvait admirablement qu'il n'y a point d'effet sans cause, et que, dans ce meilleur des mondes possibles, le château de monseigneur le baron était le plus beau des châteaux, et madame la meilleure des baronnes possibles.He could prove to admiration that there is no effect without a cause; and, that in this best of all possible worlds, the Baron's castle was the most magnificent of all castles, and My Lady the best of all possible baronesses.Bámulatra méltóan be tudta bizonyitani, hogy semmiféle hatás nincs ok nélkül és hogy ebben az elképzelhető legjobb világban a báró ur őméltóságának kastélya minden kastélyok közt a legszebb, valamint hogy az összes bárónők között is legjobb a méltóságos asszony.Ο Παγγλώσσης δίδασκε τη μεταφυσικό-θεολογο-κοσμολογο-μηδαμινολογία. Απόδειχνε θαυμάσια, πως δεν υπάρχει αποτέλεσμα χωρίς αιτία και πως σ' αυτόν τον κόσμο, τον καλύτερον απ' όλους, ο πύργος του Άρχοντα βαρώνου ήταν ο ωραιότερος απ' όλους τους πύργους κ' η κυρία η καλύτερη απ' όλες τις βαρωνέσσες.
Il est démontré, disait-il, que les choses ne peuvent être autrement; car tout étant fait pour une fin, tout est nécessairement pour la meilleure fin."It is demonstrable," said he, "that things cannot be otherwise than as they are; for as all things have been created for some end, they must necessarily be created for the best end.»Nyilvánvaló, mondogatta, hogy a dolgok nem lehetnek másformák; mert minden bizonyos célra lévén alkotva, szükségképen a legjobb célra is alkottatott minden.Demostrado está, decia Panglós, que no pueden ser las cosas de otro modo; porque habiéndose hecho todo con un fin, no puede ménos este de ser el mejor de los fines.
Remarquez bien que les nez ont été faits pour porter des lunettes; aussi avons-nous des lunettes. Les jambes sont visiblement instituées pour être chaussées, et nous avons des chausses. Les pierres ont été formées pour être taillées et pour en faire des châteaux; aussi monseigneur a un très beau château: le plus grand baron de la province doit être le mieux logé; et les cochons étant faits pour être mangés, nous mangeons du porc toute l'année: par conséquent, ceux qui ont avancé que tout est bien ont dit une sottise; il fallait dire que tout est au mieux.Observe, for instance, the nose is formed for spectacles, therefore we wear spectacles. The legs are visibly designed for stockings, accordingly we wear stockings. Stones were made to be hewn and to construct castles, therefore My Lord has a magnificent castle; for the greatest baron in the province ought to be the best lodged. Swine were intended to be eaten, therefore we eat pork all the year round: and they, who assert that everything is right, do not express themselves correctly; they should say that everything is best."Ne feledjük el, hogy például az orr a pápaszem hordására való és hát ime - van is pápaszemünk; a lábak szemmel láthatólag arra teremttettek, hogy csizmát huzzunk rájuk, és viselünk is csizmát; a kövek azért vannak, hogy megfaragván kastélyokat épitsünk belőlük, és lám a méltóságos báró urnak valóban gyönyörü kastélya van; a vidék legelső báróját a legszebb lakás illeti meg; a disznó arra való, hogy megegyük és esszük is egész éven át; mindezeknek következéseképen: aki azt állitotta, hogy minden jól van a világon, ostobaságot beszélt, azt kellett volna mondania, hogy minden a legjobban van.«Nótese que las narices se hiciéron para llevar anteojos, y por eso nos ponemos anteojos; las piernas notoriamente para las calcetas, y por eso se traen calcetas; las piedras para sacarlas de la cantera y hacer quintas, y por eso tiene Su Señoría una hermosa quinta; el baron principal de la provincia ha de estar mas bien aposentado que otro ninguno: y como los marranos naciéron para que se los coman, todo el año comemos tocino. De suerte que los que han sustentado que todo está bien, han dicho un disparate, porque debian decir que todo está en el último ápice de perfeccion.— Είναι αποδειγμένο, έλεγε, πως τα πράγματα δε μπορούν νάναι αλλιώς, διότι, αφού όλα έγιναν για κάπιο σκοπό, όλα αναγκαστικά έγιναν για τον καλύτερο σκοπό. Παρατηρήστε καλά, πως οι μύτες έγιναν για να φορούν γυαλιά· κ' έτσι έχομε γυαλιά. Τα πόδια είναι ολοφάνερα, κανωμένα για να φορούν παπούτσα, κ' έτσι έχουμε παπούτσα. Οι πέτρες επλάσθηκαν για να πελεκιούνται και για να κάμνομε πύργους· έτσι ο Αφέντης έχει ένα υπερβολικά ωραίον πύργο: ο μεγαλύτερος βαρώνος της επαρχίας οφείλει νάχει την καλύτερη κατσίκα· και επειδή τα γουρούνια έγειναν για να τρώγονται, τρώμε χοιρινό κρέας όλον το χρόνο.
Candide écoutait attentivement, et croyait innocemment; car il trouvait mademoiselle Cunégonde extrêmement belle, quoiqu'il ne prît jamais la hardiesse de le lui dire.Candide listened attentively and believed implicitly, for he thought Miss Cunegund excessively handsome, though he never had the courage to tell her so.Candide figyelmesen hallgatta őt és ártatlanul hitt e tanitásoknak; mert Kunigunda kisasszonyt elragadóan szépnek találta, habár sohasem volt bátorsága ezt néki bevallani.Escuchábale Candido con atención, y le creía con inocencia, porque la señorita Cunegunda le parecía un dechado de lindeza, puesto que nunca habia sido osado á decírselo.Συνεπώς, εκείνοι, που παραδέχονται, πως όλα είναι καλά, είπαν μια ανοησία· έπρεπε να πουν, πως όλα είναι καλύτερα! Ο Αγαθούλης άκουε προσεχτικά και πίστευε αθωότατα.
Il concluait qu'après le bonheur d'être né baron de Thunder-ten-tronckh, le second degré de bonheur était d'être mademoiselle Cunégonde; le troisième, de la voir tous les jours; et le quatrième, d'entendre maître Pangloss, le plus grand philosophe de la province, et par conséquent de toute la terre.He concluded that next to the happiness of being Baron of Thunder-ten-tronckh, the next was that of being Miss Cunegund, the next that of seeing her every day, and the last that of hearing the doctrine of Master Pangloss, the greatest philosopher of the whole province, and consequently of the whole world.Meggyőződése szerint azon boldogság után, hogy valaki Thunder-ten-tronckh bárónak születik, a boldogság következő foka Kunigunda kisasszonynak lenni; a harmadik: őt mindennap láthatni, a negyedik: Pangloss mestert hallgatni, ki a környéknek s ebből kifolyólag az egész világnak legnagyobb filozófusa.Sacaba de aquí que despues de la imponderable dicha de ser baron de Tunder-ten-tronck, era el segundo grado el de ser la señorita Cunegunda, el tercero verla cada dia, y el quarto oir al maestro Panglós, el filósofo mas aventajado de la provincia, y por consiguiente del orbe entero.Γιατί έβρισκε τη δεσποινίδα Κυνεγόνδη εξαιρετικά όμορφη, αν και δεν έλαβε ποτέ το θάρος να της το πη.
Un jour Cunégonde, en se promenant auprès du château, dans le petit bois qu'on appelait parc, vit entre des broussailles le docteur Pangloss qui donnait une leçon de physique expérimentale à la femme de chambre de sa mère, petite brune très jolie et très docile.One day when Miss Cunegund went to take a walk in a little neighboring wood which was called a park, she saw, through the bushes, the sage Doctor Pangloss giving a lecture in experimental philosophy to her mother's chambermaid, a little brown wench, very pretty, and very tractable.Midőn Kunigunda egy napon a kastély előtt sétált, azon a kis befásitott helyen, melyet parknak neveztek, a lombok között Pangloss doktort pillantotta meg, amint épen kisérleti fizikából adott órát az édes anyja szobaleányának, egy szép és fogékony kis barna teremtésnek.Paseándose un dia Cunegunda en los contornos de la quinta por un tallar que llamaban coto, por entre unas matas vio al doctor Panglós que estaba dando lecciones de física experimental á la doncella de labor de su madre, morenita muy graciosa, y no ménos dócil.Έφτανε στο συμπέρασμα, πως μετά την ευτυχία νάχει κανείς γεννηθή βαρώνος του Τούντερ-τεν-τρονκ, ο δεύτερος βαθμός της ευτυχίας ήτανε να υπάρχει η δεσποινίς Κυνεγόνδη· ο τρίτος να τη βλέπει καθημερινά· και ο τέταρτος ν' ακούει τον Διδάσκαλο Παγγλώσση, τον μεγαλύτερο φιλόσοφο της επαρχίας και συνεπώς όλης της Γης!
Comme mademoiselle Cunégonde avait beaucoup de disposition pour les sciences, elle observa, sans souffler, les expériences réitérées dont elle fut témoin; elle vit clairement la raison suffisante du docteur, les effets et les causes, et s'en retourna tout agitée, toute pensive, toute remplie du désir d'être savante, songeant qu'elle pourrait bien être la raison suffisante du jeune Candide, qui pouvait aussi être la sienne.As Miss Cunegund had a great disposition for the sciences, she observed with the utmost attention the experiments which were repeated before her eyes; she perfectly well understood the force of the doctor's reasoning upon causes and effects. She retired greatly flurried, quite pensive and filled with the desire of knowledge, imagining that she might be a sufficing reason for young Candide, and he for her.Mivelhogy Kunigunda kisasszony különösen érdeklődött a tudományok iránt, lélegzetét visszafojtva figyelte a többször megismételt kisérleteket, melyeknek véletlenül tanuja lett; világosan látta a doktor részéről az elegendő indokot, a hatásokat meg az okokat, és nagy izgatottsággal, tudni vágyással telten tért vissza, és eszébe ötlött, hogy ő is szolgálhatna elegendő indokul Candide-nak vagy Candide őneki.La niña Cunegunda tenia mucha disposicion para aprender ciencias; observó pues sin pestañear, ni hacer el mas mínimo ruido, las repetidas experiencias que ámbos hacian; vió clara y distintamente la razon suficiente del doctor, sus causas y efectos, y se volvió desasosegada y pensativa, preocupada del anhelo de adquirir ciencia, y figurándose que podía muy bien ser ella la razón suficiente de Candido, y ser este la suya.Μια μέρα, η δεσποινίς Κυνεγόνδη, περιδιαβάζοντας κοντά στο παλάτι, μέσα στο μικρό δάσος που τ' ωνομάζανε πάρκο, είδε μέσα σε κάτι χαμόκλαδα τον δόχτορα Παγγλώσση, που έδινε ένα μάθημα φυσικής πειραματικής στην καμαριέρα της μητέρας της, μια μικρούλα μελαχροινή και πολύ καλόβολη. Και καθώς η δεσποινίς Κυνεγόνδη είχε μεγάλη κλίση για τις επιστήμες, παρατηρούσε χωρίς ν' ανασαίνει τα δευτερωμένα πειράματα, στα οποία βρέθηκε θεατής.
Elle rencontra Candide en revenant au château, et rougit: Candide rougit aussi . Elle lui dit bonjour d'une voix entrecoupée; et Candide lui parla sans savoir ce qu'il disait.On her way back she happened to meet the young man; she blushed, he blushed also; she wished him a good morning in a flattering tone, he returned the salute, without knowing what he said.A kastélyba visszatérve találkozott Candide-dal és elpirult; Candide szintén piros lett. Kunigunda elfogódott hangon köszöntötte őt és Candide beszélt hozzá anélkül, hogy tudná, mit mond.De vuelta á la quinta encontró á Candido, y se abochornó, y Candido se puso también colorado. Saludóle Cunegunda con voz trémula, y correspondió Candido sin saber lo que se decia.Είδε καθαρά τον αποχρώντα λόγο του δόχτορα, τις αιτίες και τ' αποτελέσματα, κ' επέστρεψε όλη ταραγμένη, όλη σκεφτική, όλη γεμάτη από την επιθυμία να γίνει σοφή, συλλογιζόμενη πως μπορούσε πολύ καλά να γίνει κι' αυτή ο αποχρών λόγος του νεαρού Αγαθούλη, όπως κι' αυτός δικός της. Γυρίζοντας στο παλάτι συνάντησε τον Αγαθούλη και κοκκίνισε.
Le lendemain, après le dîner, comme on sortait de table, Cunégonde et Candide se trouvèrent derrière un paravent; Cunégonde laissa tomber son mouchoir, Candide le ramassa; elle lui prit innocemment la main; le jeune homme baisa innocemment la main de la jeune demoiselle avec une vivacité, une sensibilité, une grâce toute particulière; leurs bouches se rencontrèrent, leurs yeux s'enflammèrent, leurs genoux tremblèrent, leurs mains s'égarèrent.The next day, as they were rising from dinner, Cunegund and Candide slipped behind the screen. The miss dropped her handkerchief, the young man picked it up. She innocently took hold of his hand, and he as innocently kissed hers with a warmth, a sensibility, a grace-all very particular; their lips met; their eyes sparkled; their knees trembled; their hands strayed.Másnap vacsora után, amint asztalt bontottak, Kunigunda és Candide találkoztak egy spanyol-fal mögött; a leány leejtette zsebkendőjét, Candide felemelte; Kunigunda egészen ártatlanul megfogta az ifjú kezét, a fiatal ember szintén ártatlanul, de mégis különös izgatottsággal, érzéssel és kimondhatlan bájjal kezet csókolt a fiatal lánynak; ajkaik találkoztak, szemükben tüz villant meg, térdeik megremegtek és kezük el-el tévelygett.El dia siguiente, despues de comer, al levantarse de la mesa, se encontraron detras de un biombo Candido y Cunegunda; esta dexó caer el pañuelo, y Candido le alzó del suelo; ella le cogió la mano sin malicia, y sin malicia Candido estampó un beso en la de la niña, pero con tal gracia, tanta viveza, y tan tierno cariño, qual no es ponderable; topáronse sus bocas, se inflamáron sus ojos, les tembláron las rodillas, y se les descarriáron las manos....Ο Αγαθούλης κοκκίνισε κι' αυτός. Τον καλημέρισε με μια φωνή κομμένη. Ο Αγαθούλης της μίλησε χωρίς να ξέρει τι έλεγε. Την άλλη μέρα, μετά το δείπνο, καθώς βγαίνανε από την τραπεζαρία, η Κυνεγόνδη και ο Αγαθούλης βρεθήκανε πίσω από ένα παραβάν η Κυνεγόνδη άφησε να της πέση το μαντήλι, ο Αγαθούλης το σήκωσε· εκείνη τούπιασε το χέρι αθώα, ο νέος φίλησε αθώα το χέρι της νεαράς δεσποινίδος με μια ζωηρότητα, ένα αίσθημα, μια χάρη ολότελα ξεχωριστή· τα στόματά τους συναντήθηκαν, τα μάτια τους εφλογίστηκαν, τα πόδια τους τρεμουλιάσανε, τα χέρια τους παραστράτησαν.
M. le baron de Thunder-ten-tronckh passa auprès du paravent, et voyant cette cause et cet effet, chassa Candide du château à grands coups de pied dans le derrière. Cunégonde s'évanouit: elle fut souffletée par madame la baronne dès qu'elle fut revenue à elle-même; et tout fut consterné dans le plus beau et le plus agréable des châteaux possibles.The Baron chanced to come by; he beheld the cause and effect, and, without hesitation, saluted Candide with some notable kicks on the breech and drove him out of doors. The lovely Miss Cunegund fainted away, and, as soon as she came to herself, the Baroness boxed her ears. Thus a general consternation was spread over this most magnificent and most agreeable of all possible castles.Thunder-ten-tronckh báró ur történetesen a spanyol-fal mellett haladt el s látván ezt az okot és okozatot, Candide-ot szapora farba-rugások közepette kikergette a kastélyából; Kunigunda elájult; mikor pedig magához tért, a báróné-asszony alaposan felpofozta; és igy minden fejtetőre állott ebben a lehető legszebb és legkellemesebb kastélyban.En esto estaban quando acertó á pasar por junto al biombo el señor barón de Tunder-ten-tronck, y reparando en tal causa y tal efecto, sacó á Candido fuera de la quinta á patadas en el trasero. Desmayóse Cunegunda; y quando volvió en sí, le dió la señora baronesa una mano de azotes; y reynó la mayor consternación en la mas hermosa y deleytosa quinta de quantas exîstir pueden.Ο Κύριος βαρώνος του Τούντκρ-τεν-τρονκ πέρασε πλάι από το παραβάν, και βλέποντας αυτήν την αιτία κι' αυτό το αποτέλεσμα, έδιωξε τον Αγαθούλη από τον πύργο με δυνατές κλωτσιές στον πισινό· η Κυνεγόνδη λιποθύμησε· μόλις συνήλθε μπατσίστηκε από την κυρία βαρωνέσσα: και όλα έγιναν θλιβερά μέσα στο ωραιότερο και ευχαριστότερο παλάτι, που ήταν δυνατό να υπάρξη.
CHAPITRE II Ce que devint Candide parmi les Bulgares.CHAPTER 2 What Befell Candide among the BulgariansMÁSODIK FEJEZET. Mi történt Candide-dal a bolgárok között?CAPITULO II. De lo que sucedió á Candido con los Búlgaros.ΚΕΦΑΛΑΙΟ II. &Τι έπαθε ο Αγαθούλης με τους Βουλγάρους.&
Candide, chassé du paradis terrestre, marcha longtemps sans savoir où, pleurant, levant les yeux au ciel, les tournant souvent vers le plus beau des châteaux qui renfermait la plus belle des baronnettes; il se coucha sans souper au milieu des champs entre deux sillons; la neige tombait à gros flocons.Candide, thus driven out of this terrestrial paradise, rambled a long time without knowing where he went; sometimes he raised his eyes, all bedewed with tears, towards heaven, and sometimes he cast a melancholy look towards the magnificent castle, where dwelt the fairest of young baronesses. He laid himself down to sleep in a furrow, heartbroken, and supperless.Kiüzve a földi paradicsomból, sokáig mendegélt Candide anélkül, hogy tudná hova. Sokat sirt, tekintetét az égre emelve és gyakran visszanézett az elképzelhető legszebb kastély felé, mely a báróleányok legbájosabbikát rejtette magába; vacsora nélkül a szabad ég alatt feküdt le, a szántóföld két barázdája közé.Arrojado Candido del paraiso terrenal fué andando mucho tiempo sin saber adonde se encaminaba, lloroso, alzando los ojos al cielo, y volviéndolos una y mil veces á la quinta que la mas linda de las baronesitas encerraba; al fin se acostó sin cenar, en mitad del campo entre dos surcos.Ο Αγαθούλης, διωγμένος από τον επίγειο παράδεισο, περπάτησε πολύν καιρό χωρίς να ξέρει για πού, κλαίοντας, σηκώνοντας τα μάτια του στον ουρανό, στρέφοντας τα συχνά προς τ' ωραιότερο των παλατιών, που είχε μέσα του την ωραιότερη από τις βαρωνέσσες. Κοιμήθηκε νηστικός μέσα στους αγρούς ανάμεσα σε δυο αυλάκια· το χιόνι έπεφτε σε μεγάλες τουλούπες.
Candide, tout transi, se traîna le lendemain vers la ville voisine, qui s'appelle _Valdberghoff-trarbk-dikdorff_, n'ayant point d'argent, mourant de faim et de lassitude.The snow fell in great flakes, and, in the morning when he awoke, he was almost frozen to death; however, he made shift to crawl to the next town, which was called Wald-berghoff-trarbkdikdorff, without a penny in his pocket, and half dead with hunger and fatigue.Nagy pelyhekben hullt a hó és Candide másnap teljesen átázva vonszolta magát a közeli városba, melyet Valdberghoff-trarbh-dik-dorffnak hivnak; nem volt egy garasa sem s majd eldőlt az éhségtől meg fáradtságtól.Caía la nieve á chaparrones, y al otro dia Candido arrecido llegó arrastrando como pudo al pueblo inmediato llamado Valdberghof-trabenk-dik-dorf, sin un ochavo en la faltriquera, y muerto de hambre y fatiga.Ο Αγαθούλης καταμουσκεμένος, εσύρθηκε την άλλη μέρα προς την γειτονική πόλη Βαλντμπεργ-κοφφ-τραρμπει-ντικντόρφφ, απένταρος, πεθαμένος από πείνα και κούραση.
Il s'arrêta tristement à la porte d'un cabaret.He took up his stand at the door of an inn.Szomoruan állt meg egy kocsma ajtajában.Paróse lleno de pesar á la puerta de una taberna, y repararon en el dos hombres con vestidos azules.Σταμάτησε θλιβερά στην πόρτα μιας ταβέρνας.
Deux hommes habillés de bleu le remarquèrent: Camarade, dit l'un, voilà un jeune homme très bien fait, et qui a la taille requise; ils s'avancèrent vers Candide et le prièrent à dîner très civilement.He had not been long there before two men dressed in blue fixed their eyes steadfastly upon him. "Faith, comrade," said one of them to the other, "yonder is a well made young fellow and of the right size." Upon which they made up to Candide and with the greatest civility and politeness invited him to dine with them.Két, sötétkék ruhába öltözött ember vette őt szemügyre: »Pajtás, mondá az egyik, nézd milyen szép szál legény ez.« Közel mentek Candide-hoz és nagyon barátságosan meghivták őt vacsorára.Cantarada, dixo uno, aquí tenemos un gallardo mozo, que tiene la estatura que piden las ordenanzas. Acercáronse al punto á Candido, y le convidáron á comer con mucha cortesía.Δυο άνθρωποι, ντυμένοι γαλάζια, τον παρατήρησαν: — Σύντροφε, λέγει ο ένας, να ένας νέος πολύ καλοφκιασμένος και που έχει το απαιτούμενο ανάστημα. Προχώρησαν προς τον Αγαθούλη και τον πήραν να δειπνήση με πολλήν ευγένεια.
--Messieurs, leur dit Candide avec une modestie charmante, vous me faites beaucoup d'honneur, mais je n'ai pas de quoi payer mon écot."Gentlemen," replied Candide, with a most engaging modesty, you do me much honor, but upon my word I have no money."»Uraim, mondá nekik Candide bájos szerénységgel, igazán nagyon megtiszteltek, de nincs miből fizessem a költséget.Caballeros, les dixo Candido con la mas sincera modestia, mucho favor me hacen vms., pero no tengo para pagar mi parte.— Κύριοι, τους είπε ο Αγαθούλης με γοητευτική μετριοφροσύνη, μου κάμνετε πολλή τιμή, μα δεν έχω να πληρώσω το ρεφενέ μου.
--Ah! monsieur, lui dit un des bleus, les personnes de votre figure et de votre mérite ne paient jamais rien: n'avez-vous pas cinq pieds cinq pouces de haut?"Money, sir!" said one of the blues to him, "young persons of your appearance and merit never pay anything; why, are not you five feet five inches high?"- Oh, uram! mondá a kékruhások egyike, ilyen szép külsejű és ily érdemes egyének nálunk sohase szoktak fizetni; mert nem elég-e, hogy öt láb öt hüvelyk magas vagy?Caballero, le dixo uno de los azules, los sugetos de su facha y su mérito nunca pagan. ¿No tiene vm. dos varas y seis dedos?— Α! κύριε, του είπε ο ένας από τους γαλάζιους, οι άνθρωποι του δικού σου αναστήματος και της δικιάς σου αξίας δεν πληρώνουν ποτές τίποτε. Δεν είσασθε ψηλός πέντε πόδια και πέντε δάχτυλα;
--Oui, messieurs, c'est ma taille, dit-il en fesant la révérence."Yes, gentlemen, that is really my size," replied he, with a low bow.Csakugyan uraim, ez a magasságom, mondá meghajolva.Sí, señores, esa es mi estatura, dixo haciéndoles una cortesía.— Μάλιστα, κύριοι, αυτό είναι το ανάστημά μου, είπε κάμνοντας μίαν υπόκλιση.
--Ah! monsieur, mettez-vous à table; non seulement nous vous défraierons, mais nous ne souffrirons jamais qu'un homme comme vous manque d'argent; les hommes ne sont faits que pour se secourir les uns les autres."Come then, sir, sit down along with us; we will not only pay your reckoning, but will never suffer such a clever young fellow as you to want money. Men were born to assist one another."Ülj le komám az asztalhoz; nem csak a fizetéstől mentünk fel, de azt sem fogjuk tűrni, hogy ilyen fickó pénz szűkében legyen; hiszen az embereknek mindenkor segiteniök kell egymást.Vamos, caballero, siéntese vm. á la mesa, que no solo pagarémos, sino que no consentirémos que un hombre como vm. ande sin dinero; que entre gente honrada nos hemos de socorrer unos á otros.— Α! Κύριε, καθήστε στο τραπέζι· όχι μονάχα θα πληρώσουμε για σας, μα δε θα δεχτούμε ποτές ένας άνθρωπος σαν και σας να μην έχει χρήματα. Οι άνθρωποι είναι κανωμένοι ν' αλληλοβοηθιούνται.
--Vous avez raison, dit Candide; c'est ce que M. Pangloss m'a toujours dit, et je vois bien que tout est au mieux."You are perfectly right, gentlemen," said Candide, "this is precisely the doctrine of Master Pangloss; and I am convinced that everything is for the best."Igazatok van, felelé Candide, Pangloss ur is mindég ezt mondta s én magam is belátom, hogy minden a legjobban van berendezve ezen a világon.«Razón tienen vms., dixo Candido; así me lo ha dicho mil veces el señor Panglós, y ya veo que todo está perfectísimo.— Έχετε δίκαιο, είπεν ο Αγαθούλης· αυτό μούλεγε πάντα ο κύριος Παγγλώσσης και παρατηρώ καλά, πως όλα είναι άριστα.
On le prie d'accepter quelques écus, il les prend et veut faire son billet; on n'en veut point, on se met à table.His generous companions next entreated him to accept of a few crowns, which he readily complied with, at the same time offering them his note for the payment, which they refused, and sat down to table.Kérik, hogy fogadjon el néhány tallért; Candide elfogadja s nyugtát akar róla adni, de azok leintik, s asztalhoz ülnek.Le ruegan que admita unos escudos; los toma, y quiere dar un vale; pero no se le quieren, y se sientan á la mesa.Τον παρακάλεσαν να δεχτή λίγα σκούδα. Τα παίρνει και κάνει να δώσει απόδειξη, αλλά κείνοι δεν το επιτρέπουν και κάθουνται στο τραπέζι.
N'aimez-vous pas tendrement?...."Have you not a great affection for-"»Nagyon szereted...?--¿No quiere vm. tiernamente?...— Δεν αγαπάτε τρυφερά.....;
--Oh! oui, répond-il, j'aime tendrement mademoiselle Cunégonde."O yes! I have a great affection for the lovely Miss Cunegund."Oh igen, felelte, nagyon szeretem Kunigunda kisasszonyt.Sí, Señores, respondió Candido, con la mayor ternura quiero á la baronesita Cunegunda.— Ω! ναι, απάντησε, αγαπώ τρυφερά τη δεσποινίδα Κυνεγόνδη.
--Non, dit l'un de ces messieurs, nous vous demandons si vous n'aimez pas tendrement le roi des Bulgares?"Maybe so," replied one of the blues, "but that is not the question! We ask you whether you have not a great affection for the King of the Bulgarians?"Nem róla van szó, mondá az egyik kékruhás, azt kérdezzük, hogy nagyon szereted-é a bolgár királyt?No preguntamos eso, le dixo uno de aquellos dos señores, sino si quiere vm. tiernamente al rey de los Bulgaros.— Όχι, είπε ο ένας από τους κυρίους, σας ρωτούμε, αν αγαπάτε τρυφερά τον βασιλέα των Βουλγάρων.
--Point du tout, dit-il, car je ne l'ai jamais vu."For the King of the Bulgarians?" said Candide. "Oh, Lord! not at all, why I never saw him in my life."Dehogy szeretem, hiszen sohasem láttam.No por cierto, dixo, porque no le he visto en mi ida.— Καθόλου, απάντησε κείνος, γιατί δεν τον είδα ποτέ!
--Comment! c'est le plus charmant des rois, et il faut boire à sa santé."Is it possible? Oh, he is a most charming king! Come, we must drink his health."Ugyan ne mondd, pedig ő a legszeretetreméltóbb király, igyunk az egészségére.--Vaya, pues es el mas amable de los reyes, ¿Quiere vm. que brindemos á su salud?— Πώς! είναι ο πιο χαριτωμένος από τους βασιλιάδες και πρέπει να πιούμε στην υγειά του.
--Oh! très volontiers, messieurs. Et il boit."With all my heart, gentlemen," said Candide, and off he tossed his glass.Kész örömmel, Uraim!« És ivott.--Con mucho gusto, señores; y brinda.— Ω! με πολλήν ευχαρίστησι, κύριοι. Και ήπιε.
C'en est assez, lui dit-on, vous voilà l'appui, le soutien, le défenseur, le héros des Bulgares; votre fortune est faite, et votre gloire est assurée."Bravo!" cried the blues; "you are now the support, the defender, the hero of the Bulgarians; your fortune is made; you are in the high road to glory."»Mostmár rendben vagyunk, mondták neki, e pillanattól fogva támasza, fenntartója, védője és hőse lettél a bolgár népnek; megalapoztad szerencsédet és biztositva van dicsőséged.«Basta con eso, le dixéron, ya es vm. el apoyo, el defensor, el adalid y el héroe de los Bulgaros; tiene segura su fortuna, y afianzada su gloria.— Αυτό φτάνει, του είπαν, ιδού εσείς στήριγμα, υπερασπιστής, ήρως των βουλγάρων!
On lui met sur-le-champ les fers aux pieds, et on le mène au régiment. On le fait tourner à droite, à gauche, hausser la baguette, remettre la baguette, coucher en joue, tirer, doubler le pas, et on lui donne trente coups de bâton; le lendemain, il fait l'exercice un peu moins mal, et il ne reçoit que vingt coups; le surlendemain, on ne lui en donne que dix, et il est regardé par ses camarades comme un prodige.So saying, they handcuffed him, and carried him away to the regiment. There he was made to wheel about to the right, to the left, to draw his rammer, to return his rammer, to present, to fire, to march, and they gave him thirty blows with a cane; the next day he performed his exercise a little better, and they gave him but twenty; the day following he came off with ten, and was looked upon as a young fellow of surprising genius by all his comrades.Nyomban bilincsbe is verik lábait és igy hurcolják a hadseregbe. Ott rászoktatják, hogy jobbra-át, balra-át, vállhoz a puskát, lábhoz a puskát, célozz, lőjj, lépést szaporázz - s végül harmincat kap a fenekére; másnap már jobban végzi a gyakorlatot és csak huszat kap; a következő napon már csak tizet adnak neki és pajtásai ugy nézik, mint valami csodát.Echáronle al punto un grillete al pié, y se le lleváron al regimiento, donde le hiciéron volverse á derecha y á izquierda, meter la baqueta, sacar la baqueta, apuntar, hacer fuego, acelerar el paso, y le diéron treinta palos: al otro dia hizo el exercicio algo ménos jual, y no le diéron mas de veinte; al tercero, llevó solamente diez, y le tuviéron sus camaradas por un portento.Εκάματε την τύχη σας και εξασφαλίσατε τη δόξα σας. Του βάζουν αμέσως τα σίδερα στα πόδια και τον πάνε στο σύνταγμα. Τον βάζουν να κλίνη δεξιά, αριστερά, να βγάζη την τουφεκόβεργα, να ξαναβάζη την τουφεκόβεργα, να πέφτη πρηνηδόν, να πυροβολή, να περπατή γρήγορα και του δίνουν τριάντα ξυλιές· την επομένη κάμνει την άσκηση του κάπως λιγώτερο άσκημα και τρώει μόνο είκοσι ξυλιές· τη μεθεπομένη του δίνουν μόνο δέκα και θεωρείται από τους συντρόφους του ως θαύμα.
Candide, tout stupéfait, ne démêlait pas encore trop bien comment il était un héros.Candide was struck with amazement, and could not for the soul of him conceive how he came to be a hero.Candide nagyon elcsodálkozott a történteken és még nem igen értette, hogyan lett hőssé.Atónito Candido aun no podia entender bien de qué modo era un héroe.Ο Αγαθούλης τάχε χάσει και δεν καταλάβαινε καθόλου πως ήτανε ήρωας.
Il s'avisa un beau jour de printemps de s'aller promener, marchant tout droit devant lui, croyant que c'était un privilège de l'espèce humaine, comme de l'espèce animale, de se servir de ses jambes à son plaisir.One fine spring morning, he took it into his head to take a walk, and he marched straight forward, conceiving it to be a privilege of the human species, as well as of the brute creation, to make use of their legs how and when they pleased.Egy szép tavaszi napon sétára határozta magát s mindég egyenesen előre ment, mert meg volt róla győződve, hogy lábaiknak kedvök szerint való használata ép oly kiváltsága az emberi, mint az állati nemnek.Púsosele en la cabeza un dia de primavera irse á paseo, y siguió su camino derecho, presumiendo que era prerogativa de la especie humana, lo mismo que de la especie animal, el servirse de sus piernas á su antojo.Ένα ωραίο ανοιξιάτικο πρωί αποφάσισε να πάει να περπατήση, βαδίζοντας ολόισα μπροστά του, και πιστεύοντας πως ήτανε προνόμιο του ανθρωπίνου γένους, καθώς και του ζωικού, να μεταχειρίζονται τα πόδια τους, όπως τους αρέσει.
Il n'eut pas fait deux lieues que voilà quatre autres héros de six pieds qui l'atteignent, qui le lient, qui le mènent dans un cachot. On lui demanda juridiquement ce qu'il aimait le mieux d'être fustigé trente-six fois par tout le régiment, ou de recevoir à-la-fois douze balles de plomb dans la cervelle.He had not gone above two leagues when he was overtaken by four other heroes, six feet high, who bound him neck and heels, and carried him to a dungeon. A courtmartial sat upon him, and he was asked which he liked better, to run the gauntlet six and thirty times through the whole regiment, or to have his brains blown out with a dozen musket-balls?Ám alig tett meg két mértföldet, midőn négy másik, hat láb magas hős utolérte, megkötözte, elhurcolta és tömlöcbevetette. A törvény előirásához hiven megkérdezték, mit szeretne jobban: hogy harminchatszor megvesszőzze az egész hadsereg, vagy hogy egyszerre tizenkét ólomgolyót röpitsenek a koponyájába.Mas apénas había andado dos leguas, quando héteme otros quatro héroes de dos varas y tercia, que me lo agarran, me le atan, y me le llevan á un calabozo, Preguntáronle luego jurídicamente si queria mas pasar treinta y seis veces por baquetas de todo el regimiento, ó recibir una vez sola doce balazos en la mollera.Δεν είχε κάμει δυο λεύγες και να τέσσερις άλλοι ήρωες έξ ποδιών ύψους τον πλησιάζουν, τον δένουν και τον πάνε σε μια φυλακή. Τον ρωτήσανε δικαστικά τι προτιμούσε καλύτερα: να ραβδισθή τριανταέξ φορές από όλο το σύνταγμα ή να δεχθή με μιας δώδεκα μολυβένιες σφαίρες στο κρανίο.
Il eut beau dire que les volontés sont libres, et qu'il ne voulait ni l'un ni l'autre, il fallut faire un choix; il se détermina, en vertu du don de Dieu qu'on nomme _liberté_, à passer trente-six fois par les baguettes; il essuya deux promenades.In vain did he remonstrate to them that the human will is free, and that he chose neither; they obliged him to make a choice, and he determined, in virtue of that divine gift called free will, to run the gauntlet six and thirty times.Hiába hangoztatta Candide az akarat szabadságát és hogy sem az egyikből sem a másikból nem kér: választania kellett; végül a szabad akaratnak nevezett isteni adomány dicsőségére elhatározta, hogy kiteszi magát harminchatszor a vesszőfutásnak; kétszer ki is állotta a próbát.Inútilmente alegó que las voluntades eran libres, y que no queria ni una cosa ni otra, fué forzoso que escogiese; y en virtud de la dádiva de Dios que llaman libertad, se resolvió á pasar treinta y seis veces baquetas, y sufrió dos tandas.Μάταια είπε, πως οι θελήσεις είναι ελεύθερες και πως δεν ήθελε ούτε τόνα ούτε τάλλο· έπρεπε να διαλέξη· αποφάσισε εν ονόματι του θείου δώρου, που ονομάζουν ελευθερία, να ραβδισθή τριανταέξ φορές και έφαγε τις δυο. Το σύνταγμα είχε δυο χιλιάδες άντρες.
Le régiment était composé de deux mille hommes; cela lui composa quatre mille coups de baguette, qui, depuis la nuque du cou jusqu'au cul, lui découvrirent les muscles et les nerfs.He had gone through his discipline twice, and the regiment being composed of 2,000 men, they composed for him exactly 4,000 strokes, which laid bare all his muscles and nerves from the nape of his neck to his stern.Mivel pedig a hadsereg kétezer emberből állott, ez négyezer ütést jelentett számára, amik nyakszirtjétől faráig záporként hullottak rá.Componíase el regimiento de dos mil hombres, lo qual hizo justamente quatro mil baquetazos que de la nuca al trasero le descubriéron músculos y nervios.Έφαγε λοιπόν τέσσερις χιλιάδες ξυλιές, που απ' το σβέρκο ως τον πισινό του ξεγύμνωσαν όλα τα ποντίκια και τα νεύρα.
Comme on allait procéder à la troisième course, Candide, n'en pouvant plus, demanda en grâce qu'on voulût bien avoir la bonté de lui casser la tête; il obtint cette faveur; on lui bande les yeux; on le fait mettre à genoux. Le roi des Bulgares passe dans ce moment, s'informe du crime du patient; et comme ce roi avait un grand génie, il comprit, par tout ce qu'il apprit de Candide, que c'était un jeune métaphysicien fort ignorant des choses de ce monde, et il lui accorda sa grâce avec une clémence qui sera louée dans tous les journaux et dans tous les siècles.As they were preparing to make him set out the third time our young hero, unable to support it any longer, begged as a favor that they would be so obliging as to shoot him through the head; the favor being granted, a bandage was tied over his eyes, and he was made to kneel down. At that very instant, His Bulgarian Majesty happening to pass by made a stop, and inquired into the delinquent's crime, and being a prince of great penetration, he found, from what he heard of Candide, that he was a young metaphysician, entirely ignorant of the world; and therefore, out of his great clemency, he condescended to pardon him, for which his name will be celebrated in every journal, and in every age.Mikor a harmadik futásra került volna a sor, Candide ugy érezte, hogy ezt már nem birja ki s azt a kegyet kérte, legyenek oly irgalmasak s zuzzák szét a fejét. Hajlandók voltak ezt a kegyet megadni; szemeit bekötözik, letérdepeltetik. E pillanatban megjelenik a bolgár király és érdeklődik az elitélt büne felől. Mivel pedig a királynak éles elméje volt, mindabból amit Candide-ról hallott, megértette, hogy itt egy fiatal metafizikussal áll szemben, ki nagyon tájékozatlan az igazi élet dolgaiban és szelid jóindulattal megkegyelmezett neki s irgalmas szivét minden ujságban s még a késő századokban is dicsérettel fogják emlegetni.Iban á proceder á la tercera tanda, quando Candido no pudiendo aguantar mas pidió por favor que se le hicieran de levantarle la tapa de los sesos; y habiendo conseguido tan señalada merced, le estaban vendando los ojos, y le hacían hincarse de rodillas, quando acertó á pasar el rey de los Bulgaros, que informándose del delito del paciente, como era este rey sugeto de mucho ingenio, por todo quanto de Candido le dixéron, echó de ver que era un aprendiz de metafísica muy bisoño en las cosas de este mundo, y le otorgó el perdon con una clemencia que fué muy loada en todas las gacetas, y lo será en todos los siglos.Ενώ ετοιμαζόντανε ν' αρχίσουν την τρίτη βόλτα, ο Αγαθούλης μη βαστάνοντας πια, ζήτησε ως χάρη να ευαρεστηθούν να λάβουν την καλωσύνη να του τινάξουν τα μυαλά· του κάμανε αυτό το χατήρι· του δένουν τα μάτια· τον βάζουν να γονατίση. Αυτήν τη στιγμή περνά ο βασιλιάς των Βουλγάρων και πληροφορείται το έγκλημα του καταδίκου: κι' όπως αυτός ο βασιλιάς ήτανε μεγαλοφυής, κατάλαβε, απ' ό,τι του είπεν ο Αγαθούλης, πως ήταν ένας νεαρός μεταφυσικός, που αγνοούσε ολότελα τα πράγματα του κόσμου τούτου και του έδωσε χάρη με μια καλοκαγαθία, που θα υμνείται σ' όλες τις εφημερίδες και σ' όλους τους αιώνες.
Un brave chirurgien guérit Candide en trois semaines avec les émollients enseignés par Dioscoride.A skillful surgeon made a cure of the flagellated Candide in three weeks by means of emollient unguents prescribed by Dioscorides.Egy derék felcser három hét alatt meggyógyitá Candide-ot a Dioszkoridesz ajánlotta orvosszerekkel.Un diestro cirujano curó á Candido con los emolientes que enseña Dioscórides.Ένας γέρος χειρούργος εγιάτρεψε τον Αγαθούλη σε τρεις βδομάδες με μαλαχτικά διδαγμένα από το Διοσκορίδη.
Il avait déjà un peu de peau et pouvait marcher, quand le roi des Bulgares livra bataille au roi des Abares.His sores were now skimmed over and he was able to march, when the King of the Bulgarians gave battle to the King of the Abares.Már egy kissé behegedtek sebei és már járni is tudott, midőn a bolgár király háborut inditott az arab király ellen.Un poco de cútis tenia ya, y empezaba á poder andar, quando dió una batalla el rey de los Bulgaros al de los Abaros.Είχε τώρα λιγάκι δέρμα και μπορούσε να περπατή, όταν ο βασιλιάς των Βουλγάρων κήρυξε πόλεμο στο βασιλιά των Αβάρων.
CHAPITRE III. Comment Candide se sauva d'entre les Bulgares, et ce qu'il devint.CHAPTER 3 How Candide Escaped from the Bulgarians and What Befell Him AfterwardHARMADIK FEJEZET. Hogyan szabadult meg Candide a bolgároktól és mily sorsra jutott?CAPITULO III. De qué modo se libró Candido de manos de los Bulgaros, y de lo que le sucedió despues.ΚΕΦΑΛΑΙΟ III. &Πώς ο Αγαθούλης έφυγε από τους Βουλγάρους και τι απόγινε&
Rien n'était si beau, si leste, si brillant, si bien ordonné que les deux armées. Les trompettes, les fifres, les hautbois, les tambours, les canons; formaient une harmonie telle qu'il n'y en eut jamais en enfer.Never was anything so gallant, so well accoutred, so brilliant, and so finely disposed as the two armies. The trumpets, fifes, hautboys, drums, and cannon made such harmony as never was heard in Hell itself.Sehol a világon nem volt oly pompás, fürge, ragyogó és jól fegyelmezett hadsereg, mint ez a kettő: a sípok, dobok, harci trombiták, ágyuk oly harmóniában voltak, amilyen még a pokolban sincs soha.No habia cosa mas hermosa, mas vistosa, mas lucida, ni mas bien ordenada que ámbos exércitos: las trompetas, los pífanos, los atambores, los obués y los cañones formaban una harmonía qual nunca la hubo en los infiernos.Τίποτε δεν ήτανε τόσο ωραίο, τόσο ευκίνητο, τόσο καλά συνταγμένο σαν τα δυο εχθρικά στρατεύματα. Οι τρομπέτες, τα φλάουτα, τα όμποα, τα τούμπανα, τα κανόνια αποτελούσαν μιαν αρμονία, που παρόμοια δεν υπήρξε ποτέ στην Κόλαση. Τα κανόνια πρώτα-πρώτα ρίξανε κάτου έξη σχεδόν χιλιάδες από κάθε μεριά.
Les canons renversèrent d'abord à peu près six mille hommes de chaque côté; ensuite la mousqueterie ôta du meilleur des mondes environ neuf à dix mille coquins qui en infectaient la surface. La baïonnette fut aussi la raison suffisante de la mort de quelques milliers d'hommes.The entertainment began by a discharge of cannon, which, in the twinkling of an eye, laid flat about 6,000 men on each side. The musket bullets swept away, out of the best of all possible worlds, nine or ten thousand scoundrels that infested its surface. The bayonet was next the sufficient reason of the deaths of several thousands.Először az ágyuk söpörtek el körülbelül hatezer embert mindkét részről; azután a muskétások szabaditották meg ezt a legjobb világot vagy kilenc-tizezer bitangtól, akik rontották itt a levegőt; a szurony is elegendő oka volt néhány ezer ember halálának.Primeramente los cañones derribáron unos seis mil hombres de cada parte, luego la fusilería barrió del mejor de los mundos unos nueve ó diez mil bribones que inficionaban su superficie; y finalmente la bayoneta fué la razon suficiente de la muerte de otros quantos miles.Έπειτα τα ομαδικά πυρά απάλλαξαν τον καλύτερο των κόσμων από ενιά ως δέκα χιλιάδες κατεργαρέους, που του λέρωναν την επιφάνεια. Η ξιφολόγχη έγινε επίσης ο αποχρών λόγος του θανάτου μερικών χιλιάδων ανθρώπων.
Le tout pouvait bien se monter à une trentaine de mille âmes.The whole might amount to thirty thousand souls.Az áldozatok száma jóval tulhaladhatta a harmincezret.Todo ello podia sumar cosa de treinta millares.Το όλον μπορούσε πολύ καλά να λογαριαστή σε καμιά τριανταριά χιλιάδες ψυχές.
Candide, qui tremblait comme un philosophe, se cacha du mieux qu'il put pendant cette boucherie héroïque.Candide trembled like a philosopher, and concealed himself as well as he could during this heroic butchery.Candide, aki ugy reszketett, mint egy filozófushoz illik, a legjobb képessége szerint elrejtőzködött a hősi mészárlás alatt.Durante esta heroica carnicería, Candido, que temblaba como un filósofo, se escondió lo mejor que supo.Ο Αγαθούλης, που έτρεμε σαν φιλοσοφος, κρύφτηκε όσο μπορούσε καλύτερα κατά τη διάρκεια αυτού του ηρωικού μακελλιού.
Enfin, tandis que les deux rois fesaient chanter des _Te Deum_, chacun dans son camp, il prit le parti d'aller raisonner ailleurs des effets et des causes.At length, while the two kings were causing Te Deums to be sung in their camps, Candide took a resolution to go and reason somewhere else upon causes and effects.Végül, mialatt a két ellenséges király, kiki a maga táborában, a Te Deum-ot énekeltette, Candide arra határozta magát, hogy máshova megy elmélkedni az okok és okozatok felől.Miéntras que hacian cantar un Te Deum ámbos reyes cada uno en su campo, se resolvió nuestro héroe á ir á discurrir á otra parte sobre las causas y los efectos.Τέλος, ενώ οι δυο βασιλιάδες έκαναν δοξολογίες, καθένας στο στρατόπεδό του αποφάσισε να πάη σ' άλλον τόπο να φιλοσοφή για τις αιτίες και τ' αποτελέσματα.
Il passa par-dessus des tas de morts et de mourants, et gagna d'abord un village voisin; il était en cendres: c'était un village abare que les Bulgares avaient brûlé, selon les lois du droit public. Ici des vieillards criblés de coups regardaient mourir leurs femmes égorgées, qui tenaient leurs enfants à leurs mamelles sanglantes; là des filles éventrées après avoir assouvi les besoins naturels de quelques héros, rendaient les derniers soupirs; d'autres à demi brûlées criaient qu'on achevât de leur donner la mort. Des cervelles étaient répandues sur la terre à côté de bras et de jambes coupés.After passing over heaps of dead or dying men, the first place he came to was a neighboring village, in the Abarian territories, which had been burned to the ground by the Bulgarians, agreeably to the laws of war. Here lay a number of old men covered with wounds, who beheld their wives dying with their throats cut, and hugging their children to their breasts, all stained with blood. There several young virgins, whose bodies had been ripped open, after they had satisfied the natural necessities of the Bulgarian heroes, breathed their last; while others, half-burned in the flames, begged to be dispatched out of the world. The ground about them was covered with the brains, arms, and legs of dead men.Keresztülvergődött a halottak és haldoklók tömegén és igy jutott el egy szomszédos faluba; porrá volt hamvasztva a helység: arab falu volt ez, melyet a bolgárok a nemzetközi jog törvényeihez hiven felégettek; itt ütésektől elsanyargatott aggastyánok látták haldokolni a legyilkolt asszonyokat, kik gyermekeiket vérző emlőikhez szoriták; amott felkoncolt hajadonok hallatták utolsó sóhajtásaikat, miután néhány hős kielégitette rajtuk természetes vágyát; mások, kik félig megégtek, keservesen jajgatva kérték, hogy adják meg nekik a kegyelemdöfést; levágott karok és lábak között kiloccsant agyvelők hevertek szerte a földön.Pasó por encima de muertos y moribundos hacinados, y llegó á un lugar inmediato que estaba hecho cenizas; y era un lugar abaro que conforme á las leyes de derecho público habian incendiado los Bulgaros: aquí, unos ancianos acribillados de heridas contemplaban exhalar el alma á sus esposas degolladas; mas allá, daban el postrer suspiro vírgenes pasadas á cuchillo despues de haber saciado los deseos naturales de algunos héroes; otras medio tostadas clamaban por que las acabaran de matar; la tierra estaba sembrada de sesos al lado de brazos y piernas cortadas.Πέρασε πάνω από τους σωρούς των σκοτωμένων και κείνων που ξεψυχούσαν κ' έφτασε πρώτα σ' ένα γειτονικό χωριό. Ολόκληρο ήτανε στάχτη. Ήταν ένα χωρίο αβαρικό, που οι Βούλγαροι τόχαν κάψει, σύμφωνα με τους νομούς του δημοσίου δικαίου. Εδώ γέροι κατατρύπιοι από σφαίρες, έβλεπαν να πεθαίνουν οι σφαγμένες γυναίκες τους, βαστώντας τα παιδιά τους στα ματωμένα τους βυζιά· εκεί κορίτσια ξεκοιλιασμένα, αφού ικανοποίησαν τις φυσικές ανάγκες μερικών ηρώων, ξεψυχούσαν· άλλοι μισοκαμμένοι φώναζαν να τους αποτελειώσουν σκοτώνοντάς τους. Μυαλά ήτανε σκορπισμένα απάνω στη γη πλάι σε κομμένα χέρια και πόδια.
Candide s'enfuit au plus vite dans un autre village: il appartenait à des Bulgares, et les héros abares l'avaient traité de même.Candide made all the haste he could to another village, which belonged to the Bulgarians, and there he found the heroic Abares had enacted the same tragedy.Candide, amily gyorsan csak tudott, egy másik faluba menekült: ez a bolgároké volt s az arab hősök hasonlóképen bántak el vele.Huyóse á toda priesa Candido á otra aldea que pertenecia á los Bulgaros, y que habia sido igualmente tratada por los héroes abaros.Ο Αγαθούλης τόσκασε όσο μπορούσε γρηγορώτερα σ' ένα άλλο χωριό: αυτό ήτανε Βουλγαρικό και οι Άβαροι ήρωες τόχαν περιποιηθή με τον ίδιο τρόπο.
Candide, toujours marchant sur des membres palpitants ou à travers des ruines, arriva enfin hors du théâtre de la guerre, portant quelques petites provisions dans son bissac, et n'oubliant jamais mademoiselle Cunégonde.Thence continuing to walk over palpitating limbs, or through ruined buildings, at length he arrived beyond the theater of war, with a little provision in his budget, and Miss Cunegund's image in his heart.Haldokló roncsok közt járva és romok közt bukdácsolva, végre kijutott Candide a háboru szinteréről; tarisznyájában volt még egy kevés élelmiszer és Kunigunda kisasszonyt még egy pillanatra sem feledte el.Al fin caminando sin cesar por cima de miembros palpitantes, ó atravesando ruinas, salió al cabo fuera del teatro de la guerra, con algunas cortas provisiones en la mochila, y sin olvidarse un punto de su Cunegunda.Ο Αγαθούλης πάντα βαδίζοντας πάνω σε μέλη, που σπάραζαν ή ανάμεσα σε ρημάδια, έφτασε τέλος, όξω από το θέατρο του πολέμου, έχοντας μερικά τρόφιμα μέσα στο δισάκκι του και μη ξεχνώντας ποτέ τη δεσποινίδα Κυνεγόνδη.
Ses provisions lui manquèrent quand il fut en Hollande; mais ayant entendu dire que tout le monde était riche dans ce pays-là, et qu'on y était chrétien, il ne douta pas qu'on ne le traitât aussi bien qu'il l'avait été dans le château de M. le baron, avant qu'il en eût été chassé pour les beaux yeux de mademoiselle Cunégonde.When he arrived in Holland his provision failed him; but having heard that the inhabitants of that country were all rich and Christians, he made himself sure of being treated by them in the same manner as the Baron's castle, before he had been driven thence through the power of Miss Cunegund's bright eyes.Mire Hollandiába érkezett, elfogyott az ennivalója, de mivel hallotta, hogy ebben a boldog országban mindenki gazdag és keresztény, nem kételkedett abban, hogy ép oly jól fognak vele bánni, mint a báró ur kastélyában, mielőtt Kunigunda kisasszony szép szemei miatt kiüzték onnan.Al llegar á Holanda se le acabáron las provisiones; mas habiendo oido decir que la gente era muy rica en este pais, y que eran cristianos, no le quedó duda de que le darian tan buen trato como el que en la quinta del señor baron le habian dado, ántes de haberle echado á patadas á causa de los buenos ojos de Cunegunda la baronesita.Τα τρόφιμα του τέλειωσαν γρήγορα, όταν έφτασε στην Ολλανδία· αλλ' έχοντας ακουσμένα πως όλος εδώ ο κόσμος ήτανε πλούσιος και καλοί χριστιανοί, δεν αμφέβαλλε πως θα τον μεταχειριζοντανε τόσο καλά, όσο στον πύργο του κυρίου βαρώνου πριν διωχτή για τα ωραία μάτια της δεσποινίδας Κυνεγόνδης.
Il demanda l'aumône à plusieurs graves personnages, qui lui répondirent tous que, s'il continuait à faire ce métier, on l'enfermerait dans une maison de correction pour lui apprendre à vivre.He asked charity of several grave-looking people, who one and all answered him, that if he continued to follow this trade they would have him sent to the house of correction, where he should be taught to get his bread.Alamizsnát kért több előkelő személytől, de valamennyien figyelmeztették arra, hogy ha nem hagy fel a koldulás mesterségével, javitó intézetbe zárják s ott majd megtanulja, hogyan keresse meg a kenyerét:Pidió limosna á muchos sugetos graves que todos le dixéron que si seguia en aquel oficio, le encerrarian en una casa de correccion, para enseñarle á vivir sin trabajar.Ζήτησε ελεημοσύνη από πολλά σοβαρά προσώπατα, μα όλοι του απαντούσαν, πως αν εξακολουθούσε να κάμνη αυτό το επάγγελμα, θα τον κλείνανε σε κανένα σωφρονιστήριο για να μάθη να δουλεύη. Απευθύνθηκε κατόπι σ' έναν άνθρωπο, που μόλις είχε πάψη να μιλή μόνος μιαν ολόκληρη ώρα περί ευσπλαχνίας μπροστά σε μια μεγάλη σύναξη ανθρώπων.
Il s'adressa ensuite à un homme qui venait de parler tout seul une heure de suite sur la charité dans une grande assemblée. Cet orateur le regardant de travers lui dit: Que venez-vous faire ici? y êtes-vous pour la bonne cause?He next addressed himself to a person who had just come from haranguing a numerous assembly for a whole hour on the subject of charity. The orator, squinting at him under his broadbrimmed hat, asked him sternly, what brought him thither and whether he was for the good old cause?Végül egy olyan emberhez fordult Candide, ki egy nagy gyülekezetben teljes óra hosszat beszélt a kegyességről: ez a szónok, átható pillantást vetve rá, ezt kérdé tőle: »Minek jöttél? valami jó ügy hozott ide?Dirigióse luego á un hombre que acababa de hablar una hora seguida en una crecida asamblea sobre la caridad, y el orador, mirándole de reojo, le dixo: ¿A qué vienes aquí? ¿estás por la buena causa?Ο ρήτορας αυτός, κυττάζοντάς τον λοξά, του είπε: — Τι έρχεστε να κάμετε εδώ. Σας έφερε κανείς καλός σκοπός;
Il n'y a point d'effet sans cause, répondit modestement Candide; tout est enchaîné nécessairement et arrangé pour le mieux. Il a fallu que je fusse chassé d'auprès de mademoiselle Cunégonde, que j'aie passé par les baguettes, et il faut que je demande mon pain, jusqu'à ce que je puisse en gagner; tout cela ne pouvait être autrement."Sir," said Candide, in a submissive manner, "I conceive there can be no effect without a cause; everything is necessarily concatenated and arranged for the best. It was necessary that I should be banished from the presence of Miss Cunegund; that I should afterwards run the gauntlet; and it is necessary I should beg my bread, till I am able to get it. All this could not have been otherwise."Nincsen okozat ok nélkül, felelt szerényen Candide; a dolgok mindég szükségszerüen kapcsolódnak egybe és minden a lehető legjobb célra teremtetett; elkerülhetetlen volt, hogy elüzzenek Kunigunda kisasszony mellől, hogy vesszőfutásban legyen részem és kellett, hogy összekolduljam az ennivalómat, amig nem tudom a kenyeremet megkeresni; mindez nem történhetett máskép.No hay efecto sin causa, respondió modestamente Candido; todo está encadenado por necesidad, y ordenado para lo mejor: ha sido necesario que me echaran de casa de la baronesita Cunegunda, y que pasara baquetas, y es necesario que mendigue el pan hasta que le pueda ganar; nada de esto podia ménos de suceder.— Δεν υπάρχει διόλου αποτέλεσμα χωρίς αιτία, απάντησε με μετριοφροσύνη ο Αγαθούλης· όλα είναι αλληλένδετα αναγκαστικά και κανωμένα για τον καλύτερο σκοπό. Με διώξαν κοντά από τη Δεσποινίδα Κυνεγόνδη, πέρασα από ραβδισμούς και πρέπει τώρα να ζητιανεύω το ψωμί μου, όσο να μπορέσω να το κερδίζω.
Mon ami, lui dit l'orateur, croyez-vous que le pape soit l'antechrist?"Hark ye, friend," said the orator, "do you hold the Pope to be Antichrist?"Barátom, kérdé a hitszónok, azon a nézeten vagy, hogy a pápa az Antikrisztus?Amiguito, le dixo el orador, ¿crees que el papa es el ante-cristo?Όλ' αυτά δε μπορούσαν να συμβούν αλλιώς. — Φίλε μου, του είπεν ο ρήτορας και πιστεύεις πως ο Πάπας είναι ο Αντίχριστος.
Je ne l'avais pas encore entendu dire, répondit Candide: mais qu'il le soit, ou qu'il ne le soit pas, je manque de pain."Truly, I never heard anything about it," said Candide, "but whether he is or not, I am in want of something to eat."Még nem hallottam erről beszélni, felelé Candide; de akár az, akár nem, annyi bizonyos, hogy nincs betevő falatom.Nunca lo habia oido, respondió Candido; pero, séalo ó no lo sea, yo no tengo pan que comer.— Δεν τόχα ως τόρα ακούσει να το λένε, απάντησε ο Αγαθούλης· μα είτε είναι είτε δεν είναι, εγώ δεν έχω ψωμί!
Tu ne mérites pas d'en manger, dit l'autre: va, coquin, va, misérable, ne m'approche de ta vie."Thou deservest not to eat or to drink," replied the orator, "wretch, monster, that thou art! hence! avoid my sight, nor ever come near me again while thou livest."Nem is érdemled meg, hogy jóllakjál, mondá a prédikátor; eredj, te gazfickó, pusztulj innen, te nyomorult, ne kerülj soha többet a szemem elé.«Ni lo mereces, replicó el otro; anda, bribon, anda, miserable, y que no te vuelva yo á ver en mi vida.— Δεν είσαι άξιος να το φας, είπεν ο άλλος: Φεύγα, κατεργάρη, άθλιε μη με λερώνης με την παρουσία σου.
La femme de l'orateur ayant mis la tête à la fenêtre, et avisant un homme qui doutait que le pape fût antechrist, lui répandit sur le chef un plein.....The orator's wife happened to put her head out of the window at that instant, when, seeing a man who doubted whether the Pope was Antichrist, she discharged upon his head a utensil full of water.A prédikátor felesége, kidugván fejét az ablakon és elgondolván, hogy olyan ember áll előtte, ki kételkedett a pápa antikrisztusi mivoltában, hirtelen rázuditotta egy edény tartalmát...Asomóse en esto á la ventana la muger del ministro, y viendo á uno que dudaba de que el papa fuera el ante-cristo, le tiró á la cabeza un vaso lleno de....Η γυναίκα του ρήτορα είχε βγάλει το κεφάλι της στο παράθυρο και βλέποντας έναν άνθρωπο, που αμφέβαλλε πως ο Πάπας είναι ο Αντίχριστος, τούρριξε στο κεφάλι ένα τσουκάλι γεμάτο. . . .
O ciel! à quel excès se porte le zèle de la religion dans les dames!Good heavens, to what excess does religious zeal transport womankind!Ó egek! Milyen tulzásba ragadja a nőket a vallásos buzgalom!¡O cielos, á qué excesos se entregan las damas por zelo de la religion!Ω! ουρανοί! Σε τι σημείο φτάνει ο θρησκευτικός ζήλος των γυναικών!
Un homme qui n'avait point été baptisé, un bon anabaptiste, nommé Jacques, vit la manière cruelle et ignominieuse dont on traitait ainsi un de ses frères, un être à deux pieds sans plumes, qui avait une âme; il l'amena chez lui, le nettoya, lui donna du pain et de la bière, lui fit présent de deux florins, et voulut même lui apprendre à travailler dans ses manufactures aux étoffes de Perse qu'on fabrique en Hollande.A man who had never been christened, an honest Anabaptist named James, was witness to the cruel and ignominious treatment showed to one of his brethren, to a rational, two-footed, unfledged being. Moved with pity he carried him to his own house, caused him to be cleaned, gave him meat and drink, and made him a present of two florins, at the same time proposing to instruct him in his own trade of weaving Persian silks, which are fabricated in Holland.Egy ember, ki nem volt megkeresztelve, egy Jacques nevü jámbor anabaptista, végig nézte, mily kegyetlen és csufondáros módon bántak el egyik testvérével, egy lelkes, kétlábu, tollatlan lénnyel; hazavezette otthonába, megfürdette, kenyeret és sört tett elébe s még két pengő forinttal is megajándékozta, sőt munkát is akart neki adni gyárában, hol perzsa szőnyegeket készitettek, mi Hollandiában szokásos volt.Uno que no habia sido bautizado, un buen anabantista, llamado Santiago, testigo de la crueldad y la ignominia con que trataban á uno de sus hermanos, á un ser bípedo y sin plumas, que tenia alma, se le llevó á su casa, le limpió, le dió pan y cerbeza, y dos florines, y ademas quiso enseñarle á trabajar en su fábrica de texidos de Persia, que se hacen en Holanda.Ένας άνθρωπος, που δεν είχε καθόλου βαφτισθή, ένας αγαθός αναβαφτιστής, ονομαζόμενος Ιάκωβος, είδε το σκληρό κι' ατιμωτικό τρόπο, που μεταχειρίστηκαν έναν αδερφό του, ένα ον δίπουν, άπτερον, έμψυχον. Τον επήρε σπίτι του, τον καθάρισε, τούδωσε ψωμί και μπύρα, του χάρισε δύο φιορίνια, θέλησε μάλιστα να τον μάθη να δουλεύη στο εργοστάσιό του, που έφκιανε περσικά χαλιά στην Ολλανδία. Ο Αγαθούλης σχεδόν προσκυνώντας τον αναφώνησε!
Candide se prosternant presque devant lui, s'écriait: Maître Pangloss me l'avait bien dit que tout est au mieux dans ce monde, car je suis infiniment plus touché de votre extrême générosité que de la dureté de ce monsieur à manteau noir, et de madame son épouse.Candide, penetrated with so much goodness, threw himself at his feet, crying, "Now I am convinced that my Master Pangloss told me truth when he said that everything was for the best in this world; for I am infinitely more affected with your extraordinary generosity than with the inhumanity of that gentleman in the black cloak and his wife."Candide földre vetvén magát előtte, lelkesedéssel kiáltott fel: »Bölcsen mondá Pangloss mester, hogy minden a legjobb e világon; mert mondhatom hogy sokkal jobban el vagyok ragadtatva a te határtalan nemeslelküségedtől, mint amennyire elkeserit annak a fekete palástos urnak és feleségének kegyetlensége.«Candido, arrodillándose casi á sus plantas, clamaba: Bien decia el maestro Panglós, que todo estaba perfectamente en este mundo; porque infinitamente mas me enternece la mucha generosidad de vm., que lo que me enojó la inhumanidad de aquel señor de capa negra, y de su señora muger.— Ο διδάσκαλος Παγγλώσσης τώπε πολύ σωστά πως όλα είναι άριστα σ' αυτό τον κόσμο, γιατί είμαι άπειρα πιο συγκινημένος, με τη δική σας υπέρτατη γενναιότητα παρά λυπημένος με τη σκληρότητα αυτού του κυρίου με το μαύρο μανδύα και της κυρίας γυναίκας του.
Le lendemain, en se promenant, il rencontra un gueux tout couvert de pustules, les yeux morts, le bout du nez rongé, la bouche de travers, les dents noires, et parlant de la gorge, tourmenté d'une toux violente, et crachant une dent à chaque effort.The next day, as Candide was walking out, he met a beggar all covered with scabs, his eyes sunk in his head, the end of his nose eaten off, his mouth drawn on one side, his teeth as black as a cloak, snuffling and coughing most violently, and every time he attempted to spit out dropped a tooth.Másnap sétaközben egy koldussal találkozott, ki mérges kelevényekkel volt boritva, szemei fénytelenek voltak, az orra vége lerohadt, szája lefittyedt, foga fekete, hangja rekedt volt, heves köhögés kinozta és minden rohamnál kiköpte egy fogát.Yendo al otro dia de pasco se encontró con un pordiosero, cubierto de lepra, los ojos casi ciegos, carcomida la punta de la nariz, la boca tuerta, ennegrecídos los dientes, y el habla gangosa, atormentado de una violenta tos, y que á cada esfuerzo escupia una muela.Την άλλη μέρα, περιδιαβάζοντας, συνάντησε ένα ζητιάνο, γεμάτον πληγές, με μάτια σβυσμένα, την άκρη της μύτης φαγωμένη, το στόμα στραβωμένο, τα δόντια μαύρα, που μιλούσε με το λαρύγγι, βασανιζόμενος από ένα σφοδρό βήχα και που σε κάθε του βήξιμο φτυούσε κ' ένα δόντι.
CHAPITRE IV.CHAPTER 4NEGYEDIK FEJEZET.CAPITULO IV.ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV.
Comment Candide rencontra son ancien maître de philosophie, le docteur Pangloss, et ce qui en advint.How Candide Found His Old Master Pangloss Again and What Happened to HimHogyan találkozott Candide hajdani filozófia-tanitójával, Pangloss doktorral s mi lett az utóbbi sorsa?De qué modo encontró Candido á su maestro de filosofía, el doctor Panglós, y de lo que le aconteció.&Πώς ο Αγαθούλης συνάντησε τον παλιό του δάσκαλο της φιλοσοφίας, τον δόχτορα Παγγλώσση και τι απέγινε.&
Candide, plus ému encore de compassion que d'horreur, donna à cet épouvantable gueux les deux florins qu'il avait reçus de son honnête anabaptiste Jacques.Candide, divided between compassion and horror, but giving way to the former, bestowed on this shocking figure the two florins which the honest Anabaptist, James, had just before given to him.Candide, inkább a részvéttől mint a borzalomtól indittatva, a jámbor Jacques anabaptistától kapott két pengő forintját odaadta a borzalmas állapotban lévő koldusnak.Mas que á horror movido á compasion Candido le dió á este horroroso pordiosero los dos florines que de su honrado anabautista Santiago habia recibido.Ο Αγαθούλης, περισσότερο από συμπάθεια παρά από φρίκη, έδωσε σ' αυτόν τον τρομαχτικό ζητιάνο τα δύο φιορίνια, πούχε λάβει από τον έντιμο του αναβαφτιστή, τον Ιάκωβο. Το φάνταγμα τον εκύτταξε στα μάτια, δάκρυσε και ρίχτηκε στο λαιμό του.
Le fantôme le regarda fixement, versa des larmes, et sauta à son cou.The specter looked at him very earnestly, shed tears and threw his arms about his neck.A fantom mereven nézte őt és a nyakába borult;Miróle de hito en hito la fantasma, y vertiendo lágrimas se le colgó al cuello.Ο Αγαθούλης τρομαγμένος πισωδρόμησε. — Αλλίμονο! είπεν ο ένας άθλιος στον άλλον άθλιο, δεν αναγνωρίζετε πια τον αγαπημένο σας Παγγλώσση;
Candide effrayé recule. Hélas! dit le misérable à l'autre misérable, ne reconnaissez-vous plus votre cher Pangloss?Candide started back aghast. "Alas!" said the one wretch to the other, "don't you know dear Pangloss?"Candide ijedten tántorodott vissza. »Nagy ég! mondá a nyomorult a másik nyomorultnak, hát nem ismered fel a te kedves Panglossodat?Zafóse Candido asustado, y el miserable dixo al otro miserable: ¡Ay! ¿con que no conoces á tu amado maestro Panglós?— Τι ακούω! Σεις, αγαπημένε μου διδάσκαλε! Σεις σ' αυτά τα φριχτά χάλια!
Qu'entends-je? vous, mon cher maître! vous, dans cet état horrible! quel malheur vous est-il donc arrivé? pourquoi n'êtes-vous plus dans le plus beau des châteaux? qu'est devenue mademoiselle Cunégonde, la perle des filles, le chef-d'oeuvre de la nature?"What do I hear? Is it you, my dear master! you I behold in this piteous plight? What dreadful misfortune has befallen you? What has made you leave the most magnificent and delightful of all castles? What has become of Miss Cunegund, the mirror of young ladies, and Nature's masterpiece?"Mit kell hallanom? Te vagy az, drága mesterem, te jutottál ily borzalmas állapotba? Mily szerencsétlenség ért? miért nem maradtál a világ legszebb kastélyában? mi történt Kunigunda kisasszonnyal, minden lányok gyöngyével, a természet remekmüvével?¿Qué oygo? ¡vm., mi amado maestro! ¡vm. en tan horrible estado! ¿Pues qué desdicha le ha sucedido? ¿porqué no está en la mas hermosa de las granjas? ¿qué se ha hecho la señorita Cunegunda, la perla de las doncellas, la obra maestra de la naturaleza?Τι συμφορά λοιπόν σας βρήκε; Γιατί δεν είσθε πια στον ωραιότερο των πύργων; Τι απέγινε η δεσποινίς Κυνεγόνδη, το μαργαριτάρι των κοριτσών, το αριστούργημα της φύσης;
Je n'en peux plus, dit Pangloss. Aussitôt Candide le mena dans l'étable de l'anabaptiste, où il lui fit manger un peu de pain; et quand Pangloss fut refait: Eh bien! lui dit-il, Cunégonde?"Oh, Lord!" cried Pangloss, "I am so weak I cannot stand," upon which Candide instantly led him to the Anabaptist's stable, and procured him something to eat. As soon as Pangloss had a little refreshed himself, Candide began to repeat his inquiries concerning Miss Cunegund.Nem birom tovább, mondá Pangloss.« Candide rögtön elvitte őt az anabaptista istállójába és egy kis kenyeret adott neki; mikor Pangloss kissé erőhöz jutott, megkérdezte tőle: »Nos mi van Kunigundával?No puedo alentar, dixo Panglós. Llevóle sin tardanza Candido al pajar del anabautista, le dió un mendrugo de pan; y quando hubo cobrado aliento Panglós, le preguntó: ¿Qué es de Cunegunda?— Δεν βαστώ πια, είπεν ο Παγγλώσσης. Ευθύς ο Αγαθούλης τον ωδήγησε στο σταύλο του Αναβαφτιστή, όπου τούδωσε να φάγη λιγάκι ψωμί. Κι' όταν ο Παγγλώσσης ανάλαβε, — Λοιπόν, τον ξαναρωτά, η Κυνεγόνδη;. . . . .
Elle est morte, reprit l'autre."She is dead," replied the other.Meghalt, válaszolt a másik.Es muerta, respondió el otro.— Απέθανε, απάντησεν ο άλλος.
Candide s'évanouit à ce mot: son ami rappela ses sens avec un peu de mauvais vinaigre qui se trouva par hasard dans l'étable."Dead!" cried Candide, and immediately fainted away; his friend restored him by the help of a little bad vinegar, which he found by chance in the stable.Ennek hallatára Candide elájult; barátja magához téritette csöppnyi romlott ecettel, melyet az istállóban talált.Desmayóse Candido al oirlo, y su amigo le volvió á la vida con un poco de vinagre malo que encontró acaso en el pajar.Ο Αγαθούλης στ' άκουσμα αυτής της λέξης λιποθύμησε.
Candide rouvre les yeux. Cunégonde est morte!Candide opened his eyes, and again repeated: "Dead! is Miss Cunegund dead?Candide kinyitá szemeit. »Kunigunda meghalt!Abrió Candido los ojos, y exclamó: ¡Cunegunda muerta!Ο φίλος του τον ξανάφερε στις αισθήσεις του με λίγο κακό ξίδι, που βρέθηκε κατά τύχη μέσα στο σταύλο.
Ah! meilleur des mondes, où êtes-vous?Ah, where is the best of worlds now?Ó, hol talállak meg téged, elképzelhető legjobb világ?Ha perfectísimo entre los mundos, ¿adonde estás?Ο Αγαθούλης ξανάνοιξε τα μάτια. Η Κυνεγόνδη απέθανε!
Mais de quelle maladie est-elle morte? ne serait-ce point de m'avoir vu chasser du beau château de monsieur son père à grands coups de pied?But of what illness did she die? Was it of grief on seeing her father kick me out of his magnificent castle?"De vajjon mily betegség ölte meg? nem az-e, hogy szapora rugások közepette látott engem kikergetni atyja-urának gyönyörü kastélyából?¿y de qué enfermedad ha muerto? ¿ha sido por ventura de la pesadumbre de verme echar á patadas de la soberbia quinta de su padre?Α! άριστε των κόσμων πού είσαι; Κι' από τι αρρώστια πέθανε;
Non, dit Pangloss, elle a été éventrée par des soldats bulgares, après avoir été violée autant qu'on peut l'être; ils ont cassé la tête à monsieur le baron qui voulait la défendre; madame la baronne a été coupée en morceaux; mon pauvre pupille traité précisément comme sa soeur; et quant au château, il n'est pas resté pierre sur pierre, pas une grange, pas un mouton, pas un canard, pas un arbre; mais nous avons été bien vengés, car les Abares en ont fait autant dans une baronnie voisine qui appartenait à un seigneur bulgare."No," replied Pangloss, "her body was ripped open by the Bulgarian soldiers, after they had subjected her to as much cruelty as a damsel could survive; they knocked the Baron, her father, on the head for attempting to defend her; My Lady, her mother, was cut in pieces; my poor pupil was served just in the same manner as his sister; and as for the castle, they have not left one stone upon another; they have destroyed all the ducks, and sheep, the barns, and the trees; but we have had our revenge, for the Abares have done the very same thing in a neighboring barony, which belonged to a Bulgarian lord."Nem, mondá Pangloss, bolgár katonák ölték meg, miután oly sokszor megbecstelenitették, ahányszor csak lehetséges volt; a báró urnak, ki védelmére akart kelni, kitekerték a nyakát; a báróné őméltóságát darabokra vágták; az én szegény növendékemnek is az lett a sorsa, ami a nővérének; és ami a kastélyt illeti; kő kövön nem maradt, egyetlen csürt, egyetlen fát, juhot vagy rucát sem kiméltek: de alaposan meg is fizettek ezért, mert az arabok ugyanezt tették a szomszéd báróságban, mely egy bolgár birtokos tulajdona volt.«No por cierto, dixo Panglós, sino de que unos soldados bulgaros le sacáron las tripas, despues que la hubiéron violado hasta mas no poder, habiendo roto la mollera al señor baron que la quiso defender. La señora baronesa fué hecha pedazos, mi pobre alumno tratado lo mismo que su hermana, y en la granja no ha quedado piedra sobre piedra, ni troxes, ni siquiera un carnero, ni una gallina, ni un árbol; pero bien nos han vengado, porque lo mismo han hecho los Abaros en una baronía inmediata que era de un señor bulgaro.Ίσως άραγε γιατί μ' είδε να με διώχνουν από τον ωραίον πύργο του κυρίου πατέρα της με δυνατές κλωτσές; — Όχι! απάντησε ο Παγγλώσσης. Την ξεκοίλιασαν Βούλγαροι στρατιώται, αφού πρώτα την εβίασαν όσο μπορεί να συμβή αυτό σε άνθρωπο. Σπάσανε το κεφάλι του κυρίου βαρώνου, που θέλησε να την υπερασπισθή· την κυρία βαρωνέσσα την κόψανε κομματάκια κομματάκια· ο αγαπητός μου μαθητής έπαθε τα ίδια με την αδελφή του· όσο για τον πύργο, δεν έμεινε πείρα σε πείρα, ούτε αποθήκη, ούτε πρόβατο, ούτε πάπια, ούτε δένδρο. Όμως εκδικηθήκαμε καλά, γιατί οι Άβαροι κάμανε τα ίδια σε μια γειτονική βαρωνεία, που ανήκε σ' έναν Βούλγαρο ευπατρίδη. Πάνω σ' αυτή τη διήγησι, ο Αγαθούλης λιποθύμησε άλλη μια φορά.
A ce discours, Candide s'évanouit encore; mais revenu à soi, et ayant dit tout ce qu'il devait dire, il s'enquit de la cause et de l'effet, et de la raison suffisante qui avait mis Pangloss dans un si piteux état.At hearing this, Candide fainted away a second time, but, not withstanding, having come to himself again, he said all that it became him to say; he inquired into the cause and effect, as well as into the sufficing reason that had reduced Pangloss to so miserable a condition.Erre Candide ismét elájult; de amint magához tért és mindent elmondott, ami a szivét nyomta, az okról és okozatról kezdett kérdezősködni s elegendő okát kereste annak, hogy Pangloss ily szánalmas állapotba jutott.Desmayóse otra vez Candido al oir este lamentable cuento; pero vuelto en sí, y habiendo dicho quanto tenia que decir, se informó de la causa y efecto, y de la razon suficiente que en tan lastimosa situacion á Panglós habia puesto.Μα όταν συνήλθε και είπε ό,τι έπρεπε να πη, ρώτησε για την αιτία και το αποτέλεσμα και για τον αποχρώντα λόγο, που κατάντησε τον Παγγλώση σε μια τόσο οιχτρή κατάστασι. — Αλλίμονο, είπεν ο άλλος.
Hélas! dit l'autre, c'est l'amour: l'amour, le consolateur du genre humain, le conservateur de l'univers, l'âme de tous les êtres sensibles, le tendre amour."Alas," replied the preceptor, "it was love; love, the comfort of the human species; love, the preserver of the universe; the soul of all sensible beings; love! tender love!"Jaj! mondá amaz, a szerelem juttatott ide, a szerelem, az emberi nem vigasztalója, a világmindenség fenntartója, az érzékeny lények lelkesitője, a gyöngéd szerelem.¡Ay! dixo el otro, el amor ha sido; el amor, el consolador del humano linage, el conservador del universo, el alma de todos los seres sensibles, el blando amor.Είναι ο έρωτας: ο έρωτας ο παρηγορητής του ανθρωπίνου γένους, ο διατηρητής του κόσμου, η ψυχή όλων των όντων, πόχουν αισθήσεις, ο τρυφερός έρωτας!
Hélas! dit Candide, je l'ai connu cet amour, ce souverain des coeurs, cette âme de notre âme; il ne m'a jamais valu qu'un baiser et vingt coups de pied au cul."Alas," cried Candide, "I have had some knowledge of love myself, this sovereign of hearts, this soul of souls; yet it never cost me more than a kiss and twenty kicks on the backside.Jaj! mondá Candide, én is ismertem a szerelmet, a szivek kormányzóját, a lelkek lelkét; sohasem volt belőle több hasznom, mint egy csók és húsz farbarugás...Ha, dixo Candido, yo tambien he conocido á ese amor, á ese árbitro de los corazones, á esa alma de nuestra alma, que nunca me ha valido mas que un beso y veinte patadas en el trasero.— Αλλίμονο! είπεν ο Αγαθούλης. Τόνε γνώρισα αυτόν τον έρωτα, αυτόν το βασιληά των καρδιών, αυτή την ψυχή της ψυχής μας.
Comment cette belle cause a-t-elle pu produire en vous un effet si abominable?But how could this beautiful cause produce in you so hideous an effect?"És ez a szép ok hogyan szülhetett benned ily rettentő okozatot?¿Cómo tan bella causa ha podido producir en vm. tan abominables efectos?Ποτές δε μου κόστισε περισσότερο απόνα φιλί και είκοσι κλωτσιές στον πισινό. Πώς μια τόσο ωραία αιτία μπόρεσε να προκαλέση σε σας ένα τόσο αποτρόπαιο αποτέλεσμα;
Pangloss répondit en ces termes: O mon cher Candide! vous avez connu Paquette, cette jolie suivante de notre auguste baronne: j'ai goûté dans ses bras les délices du paradis, qui ont produit ces tourments d'enfer dont vous me voyez dévoré; elle en était infectée, elle en est peut-être morte.Pangloss made answer in these terms: "O my dear Candide, you must remember Pacquette, that pretty wench, who waited on our noble Baroness; in her arms I tasted the pleasures of Paradise, which produced these Hell torments with which you see me devoured.Pangloss igy felelt: »Ó, kedves Candide-om, bizonyára emlékszel Paquette-re, a mi felséges bárónénk csinos komornájára; karjaiban a paradicsom gyönyöreit élveztem és e gyönyöröknek köszönhetem most a pokoli kínokat, melyeknek martaléka lettem: a lány meg volt fertőzve, talán bele is halt.Respondióle Panglós en los términos siguientes: Ya conociste, amado Candido, á Paquita, aquella linda doncella de nuestra ilustre baronesa; pues en sus brazos gocé los contentos celestiales, que han producido los infernales tormentos que ves que me consumen: estaba podrida, y acaso ha muerto.Ο Παγγλώσσης απάντησε ως εξής: — Ω αγαπημένε μου Αγαθούλη· έχεις γνωρίσει την Πακέττα, αυτή την νόστιμη ακόλουθο της σεβαστής μας βαρωνέσσας. Γεύτηκα στην αγκάλη της τις χαρές του παραδείσου, που μου φέραν αυτά τα δεινά της κόλασης, από τα οποία με βλέπετε φαγωμένον. Ήτανε η ίδια μολυσμένη κ' ίσως απέθανε απ' αυτά.
Paquette tenait ce présent d'un cordelier très savant qui avait remonté à la source, car il l'avait eu d'une vieille comtesse, qui l'avait reçu d'un capitaine de cavalerie, qui le devait à une marquise, qui le tenait d'un page, qui l'avait reçu d'un jésuite, qui, étant novice, l'avait eu en droite ligne d'un des compagnons de Christophe Colomb. Pour moi, je ne le donnerai à personne, car je me meurs.She was infected with an ailment, and perhaps has since died of it; she received this present of a learned Franciscan, who derived it from the fountainhead; he was indebted for it to an old countess, who had it of a captain of horse, who had it of a marchioness, who had it of a page, the page had it of a Jesuit, who, during his novitiate, had it in a direct line from one of the fellow adventurers of Christopher Columbus; for my part I shall give it to nobody, I am a dying man."Paquette egy tudós ferencrendi baráttól kapta a nyavalyát, ki a forrásig ment vissza, mert őrá meg egy vén grófnőtől ragadt, ki viszont egy lovassági kapitánynak köszönhette; az utóbbi egy márkinőtől kapta, ez egy apródtól, emez egy jezsuita noviciustól, ki egyenesen Kolumbusz Kristóf egyik bajtársától szerezte. Ami engem illet, én már senkire sem származtatom, mert én belehalok.Paquita debió este don á un Franciscano instruidísimo, que había averiguado el orígen de su achaque, porque se le habia dado una condesa vieja, la qual le habia recibido de un capitan de caballería, que le hubo de una marquesa, á quien se le dió un page, que le cogió de un jesuita, el qual, siendo novicio, le habia recibido en línea recta de uno de los compañeros de Cristobal Colon. Yo por mi no se le daré á nadie, porque me voy á morir luego.Η Πακέττα είχε πάρει αυτό το δώρο από έναν κορδελιέρο (1) πολύ σοφόν, ο οποίος είχε ανεύρει την πρώτη πηγή του κακού· αυτός τόχε πάρει από μια γρηά κόμησσα, που τόχε πάρει απόναν αξιωματικό του ιππικού, που το χρεωστούσε σε μια μαρκησία, που τόχε πάρει απόναν υπηρέτη, που τόχε πάρει από έναν ιησουίτη, ο οποίος όντας δόκιμος, τόχε πάρει απ' ευθείας από έναν σύντροφο του Χριστοφόρου Κολόμβου.
Όσο για μένα δεν θα το δώσω σε κανένα, γιατί πεθαίνω. — Ω Παγγλώση, φώναξε ο Αγαθούλης, να μια παράξενη γενεαλογία!
O Pangloss! s'écria Candide, voilà une étrange généalogie! n'est-ce pas le diable qui en fut la souche?"O sage Pangloss," cried Candide, "what a strange genealogy is this! Is not the devil the root of it?"Ó Pangloss! kiáltott fel Candide, milyen különös családfa! Biztosan maga az ördög ennek az őse!¡O Panglós, exclamó Candido, qué raro árbol de genealogía es ese! ¿fué acaso el diablo su primer tronco?Δεν ήταν ο διάβολος ο πρώτος σπόρος της; — Καθόλου, απάντησε ο μέγας αυτός άνθρωπος.
Point du tout, répliqua ce grand homme; c'était une chose indispensable dans le meilleur des mondes, un ingrédient nécessaire; car si Colomb n'avait pas attrapé dans une île de l'Amérique cette maladie qui empoisonne la source de la génération, qui souvent même empêche la génération, et qui est évidemment l'opposé du grand but de la nature, nous n'aurions ni le chocolat ni la cochenille; il faut encore observer que jusqu'aujourd'hui, dans notre continent, cette maladie nous est particulière, comme la controverse."Not at all," replied the great man, "it was a thing unavoidable, a necessary ingredient in the best of worlds; for if Columbus had not caught in an island in America this disease, which contaminates the source of generation, and frequently impedes propagation itself, and is evidently opposed to the great end of nature, we should have had neither chocolate nor cochineal. It is also to be observed, that, even to the present time, in this continent of ours, this malady, like our religious controversies, is peculiar to ourselves.Egyáltalában nem, válaszolá a nagy férfiu, nélkülözhetetlen kelléke és szükséges alkotórésze ez a lehető legjobb világnak; mert ha Kolumbusz nem kapta volna meg Amerika egy szigetén ezt a nyavalyát, mely megmérgezi a nemzés forrását, sőt amely gyakran magát a nemzést is lehetetlenné teszi, mi világos ellentétben áll a természet nagy céljával, akkor nem lenne se csokoládénk se biborfestékünk; azonkivül figyelembe kell venni, hogy a mai napig csakis a mi földrészünkön terjedt el ez a betegség oly nagyon.No por cierto, replicó aquel varon eminente, que era indispensable cosa y necesario ingrediente del mas excelente de los mundos; porque si no hubieran pegado á Colon en una isla de América este mal que envenena el manantial de la generacion, y que á veces estorba la misma generacion, y manifiestamente se opone al principal blanco de naturaleza, no tuviéramos ni chocolate ni cochinilla; y se ha de notar que hasta el dia de hoy es peculiar de nosotros esta dolencia en este continente, no ménos que la teología escolástica.Ήταν ένα πράγμα απαραίτητο στον καλύτερο των κόσμων, ένα συστατικό του αναγκαίο, γιατί αν ο Κολόμβος δεν άρπαζε σ' ένα νησί της Αμερικής αυτήν την αρρώστεια, που φαρμακώνει όλη τη γενεά, που συχνά μάλιστα την εμποδίζει ολότελα και που είναι, φανερά, το αντίθετο του μεγάλου σκοπού της φύσης, δε θάχαμε ούτε τη σοκολάτα ούτε την κοκκινόμπογια της κοχενίλλης. Πρέπει ακόμα να παρατηρήσομε, πως ίσαμε σήμερα, αυτή η αρρώστεια είναι ξεχωριστά της δικής μας ηπείρου, όπως οι θεολογικοί καυγάδες.
Les Turcs, les Indiens, les Persans, les Chinois, les Siamois, les Japonais, ne la connaissent pas encore; mais il y a une raison suffisante pour qu'ils la connaissent à leur tour dans quelques siècles.The Turks, the Indians, the Persians, the Chinese, the Siamese, and the Japanese are entirely unacquainted with it; but there is a sufficing reason for them to know it in a few centuries.A törökök, indusok, perzsák, kinaiak, japánok még nem is ismerik, de megvan rá az elegendő ok, hogy néhány évszázad alatt ők is alaposan megismerjék.Todavía no se ha introducido en la Turquía, en la India, en la Persia, en la China, en Sian, ni en el Japon; pero razon hay suficiente para que la padezcan dentro de algunos siglos.Οι Τούρκοι, οι Ινδοί, οι Πέρσες, οι Κινέζοι, οι Σιαμαίοι, οι Γιαπωνέζοι δεν την γνωρίζουν ακόμα· αλλ' υπάρχει αποχρών λόγος να τη γνωρίσουν κι' αυτοί σε μερικούς αιώνες.
En attendant elle a fait un merveilleux progrès parmi nous, et surtout dans ces grandes armées composées d'honnêtes stipendiaires bien élevés, qui décident du destin des états; on peut assurer que, quand trente mille hommes combattent en bataille rangée contre des troupes égales en nombre, il y a environ vingt mille vérolés de chaque côté.In the meantime, it is making prodigious havoc among us, especially in those armies composed of well disciplined hirelings, who determine the fate of nations; for we may safely affirm, that, when an army of thirty thousand men engages another equal in size, there are about twenty thousand infected with syphilis on each side."Minálunk azonban bámulatosan felvirágzott, különösen a nagy hadseregekben, melyek jól fegyelmezett, derék zsoldosokból állnak, kik kezükben tartják az államok sorsát; biztosak lehetünk benne, hogy ha harmincezer ember szép csatarendben ugyanilyen erővel szemben áll, akkor huszezren vannak megfertőzve mindkét részről.Miéntras tanto es bendicion de Dios lo que entre nosotros prospera, con particularidad en los exércitos numerosos, que constan de honrados ganapanes muy bien educados, los quales deciden la suerte de los estados, y donde se puede afirmar con certeza, que quando pelean treinta mil hombres en campal batalla contra un exército igualmente numeroso, hay cerca de veinte mil galicosos por una y otra parte.Στο αναμεταξύ έκαμε θαυμαστή πρόοδο αναμεταξύ μας και πιο πολύ σ' αυτούς τους μεγάλους στρατούς, που αποτελούνται από μισθοφόρους, οι οποίοι αποφασίζουν για την τύχη των Κρατών. Μπορούμε να βεβαιώσομε, πως, όταν τριάντα χιλιάδες άνθρωποι πολεμούν ταχτική μάχη ενάντια σε δυνάμεις ισάριθμες, υπάρχουν περίπου είκοσι χιλιάδες σιφιλιδικοί από κάθε μέρος.
Voilà qui est admirable, dit Candide; mais il faut vous faire guérir."Very surprising, indeed," said Candide, "but you must get cured."Mily csodálatos ez, mondá Candide, de téged meg kellene gyógyittatni.Portentosa cosa es esa, dixo Candido, pero es preciso tratar de curaros.— Ιδού τι είναι αξιοθαύμαστο, είπεν ο Αγαθούλης. Αλλά πρέπει να σε γιατρέψομε.
Et comment le puis-je? dit Pangloss; je n'ai pas le sou, mon ami, et dans toute l'étendue de ce globe on ne peut ni se faire saigner, ni prendre un lavement sans payer, ou sans qu'il y ait quelqu'un qui paie pour nous."Lord help me, how can I?" said Pangloss. "My dear friend, I have not a penny in the world; and you know one cannot be bled or have an enema without money."Hogyan tegyem ezt, kérdé Pangloss, nincs egy árva garasom se, barátom; és az egész földkerekségen még eret vágatni vagy beöntést kapni sem lehet, ha nincs pénzünk vagy ha valaki más meg nem fizet érte.«¿Y cómo me he de curar, amiguito, dixo Panglós, si no tengo un ochavo; y en todo este vasto globo á nadie sangran, ni le administran una lavativa, sin que pague ó que alguien pague por él?— Και πώς μπορώ; είπε ο Παγγλώσσης. Δεν έχω πεντάρα, φίλε μου, και σ' όλη την έχταση αυτής της σφαίρας δε μπορεί κανείς ούτε αφαίμαξη να κάνη ούτε μια πλύση, χωρίς να πληρώση κανείς άλλος γι' αυτόν.
Ce dernier discours détermina Candide; il alla se jeter aux pieds de son charitable anabaptiste Jacques, et lui fit une peinture si touchante de l'état où son ami était réduit, que le bon-homme n'hésita pas à recueillir le docteur Pangloss; il le fit guérir à ses dépens.This last speech had its effect on Candide; he flew to the charitable Anabaptist, James; he flung himself at his feet, and gave him so striking a picture of the miserable condition of his friend that the good man without any further hesitation agreed to take Dr. Pangloss into his house, and to pay for his cure.Ezek a szavak elhatározásra birták Candide-ot; a kegyes anabaptista Jacques-nak lábai elé vetette magát és oly meghatóan festette le előtte barátja szánalmas állapotát, hogy a jámbor férfiu habozás nélkül házába fogadta Pangloss doktort és kigyógyittatta a saját költségén.Estas últimas razones determináron á Candido á irse á echar á los piés de su caritativo anabautista Santiago, á quien pintó tan tiernamente la situacion á que se vía reducido su amigo, que no dificultó el buen hombre en hospedar al doctor Panglós, y curarle á su costa.Αυτός ο τελευταίος λόγος έκαμε τον Αγαθούλη να πάρη μιαν απόφαση. Πήγε κ' έπεσε στα πόδια του εκλεκτικού αναβαφτιστή Ιακώβου και του ζωγράφισε τόσο συγκινητικά τα χάλια, στα οποία είχε καταντήσει ο φίλος του, ώστε ο αγαθός άνθρωπος δε δίστασε να συντρέξη τον δόχτορα Παγγλώσση.
Pangloss, dans la cure, ne perdit qu'un oeil et une oreille.The cure was effected with only the loss of one eye and an ear.Pangloss a kezelés alatt csupán egyik szemét és fülét vesztette el.Esta cura no costó á Panglós mas que un ojo y una oreja.Και τον εγιάτρεψε μ' έξοδά του.
Il écrivait bien, et savait parfaitement l'arithmétique. L'anabaptiste Jacques en fit son teneur de livres.As be wrote a good hand, and understood accounts tolerably well, the Anabaptist made him his bookkeeper.A filozófus szépen tudott irni és kitünően értett a számtanhoz, igy hát az anabaptista Jacques könyvelőnek alkalmazta.Como sabia escribir y contar con perfeccion, le hizo el anabautista su tenedor de libros.Ο Παγγλώσσης κατά τη θεραπεία έχασε μόνο τόνα μάτι και τον' αυτί. Έγραφε καλά κ' ήξερε τέλεια την αριθμητική. Ο αναβαφτιστής Ιάκωβος τον έκαμε λογιστή του.
Au bout de deux mois, étant obligé d'aller à Lisbonne pour les affaires de son commerce, il mena dans son vaisseau ses deux philosophes. Pangloss lui expliqua comment tout était on ne peut mieux.At the expiration of two months, being obliged by some mercantile affairs to go to Lisbon he took the two philosophers with him in the same ship; Pangloss, during the course of the voyage, explained to him how everything was so constituted that it could not be better.Két hónap mulva kénytelen lévén ügyeinek elintézése céljából Lisszabonba utazni, magával vitte hajóján a két filozófust. Pangloss az uton megmagyarázta neki, hogy ezen a világon minden a lehető legjobban van elrendezve.Viéndose precisado á cabo de dos meses á ir á Lisboa para asuntos de su comercio, se embarcó con sus dos filósofos. Panglós le explicaba de qué modo todas las cosas estaban peifectísimamente, y Santiago no era de su parecer.Μετά από δυο μήνες βρέθηκε στην ανάγκη να πάη στη Λισσαβώνα για υποθέσεις του εμπορικές και πήρε μέσα στο πλοίο του τους δυο φιλοσόφους. Ο Παγγλώσσης του εξήγησε, πως όλα ήταν όσο δεν μπορούσε καλύτερα. Ο Ιάκωβος δεν είχε την ίδια γνώμη.
Jacques n'était pas de cet avis. Il faut bien, disait-il, que les hommes aient un peu corrompu la nature, car ils ne sont point nés loups, et ils sont devenus loups.James did not quite agree with him on this point. "Men," said he "must, in some things, have deviated from their original innocence; for they were not born wolves, and yet they worry one another like those beasts of prey.Jacques nem volt ezen a nézeten. »Valahogy ugy kell legyen, mondá, hogy az emberek elhagyták eredeti természetöket, mert hiszen nem születtek farkasoknak és mégis farkasokká lettek.Fuerza es, decia, que hayan los hombres estragado algo la naturaleza, porque no naciéron lobos, y se han convertido en lobos.— Πρέπει, έλεγεν, οι άνθρωποι νάχουν διαφθείρη τη φύση, γιατί δεν γεννήθηκαν λύκοι κ' έγειναν λύκοι.
Dieu ne leur a donné ni canons de vingt-quatre, ni baïonnettes, et ils se sont fait des baïonnettes et des canons pour se détruire.God never gave them twenty-four pounders nor bayonets, and yet they have made cannon and bayonets to destroy one another.Isten se huszonnégy fontos ágyukat se szuronyokat nem adott az embereknek, és ők mégis szuronyokat és ágyukat gyártottak, hogy ezekkel pusztitsák egymást.Dios no les dió ni cañones de veinte y quatro, ni bayonetas, y ellos para destruirse han fraguado bayonetas y cañones.Ο Θεός δεν τους έδωσε ούτε κανόνια των εικοσιτεσσάρων, ούτε μπαγιοννέτες, κ' έφκιασαν μπαγιονέτες και κανόνια για να αλληλοσκοτώνονται.
Je pourrais mettre en ligne de compte les banqueroutes, et la justice qui s'empare des biens des banqueroutiers pour en frustrer les créanciers.To this account I might add not only bankruptcies, but the law which seizes on the effects of bankrupts, only to cheat the creditors."Megemlithetném még a csődbejutottakat és az igazság-szolgáltatást is, amely lefoglalván a bukott kereskedők vagyonát, megfosztja tőle a hitelezőket.Tambien pudiera mentar las quiebras, y la justicia que embarga los bienes de los fallidos para frustrar á los acreedores.Θα μπορούσα να λογαριάσω ακόμα τις χρεωκοπίες και τη Δικαιοσύνη, που κατάσχει τις περιουσίες των χρεωκόπων για να κλέψη τους δανειστές.
Tout cela était indispensable, répliquait le docteur borgne, et les malheurs particuliers font le bien général; de sorte que plus il y a de malheurs particuliers, et plus tout est bien."All this was indispensably necessary," replied the one-eyed doctor, "for private misfortunes are public benefits; so that the more private misfortunes there are, the greater is the general good."Mindez elkerülhetetlenül szükséges, válaszolá a félszemü doktor, és az egyesek szerencsétlensége az általános jólét forrása; igy aztán minél több bajuk van egyeseknek, annál nagyobb az általános jólét.«Todo eso era indispensable, replicó el doctor tuerto, y de los males individuales se compone el bien general; de suerte que quanto mas males particulares hay, mejor está el todo.— Όλ' αυτά ήσαν απαραίτητα, απαντούσε ο μονόφθαλμος δόχτορας, και οι ατομικές δυστυχίες κάμνουν την καθολική ευτυχία· σε τρόπο, που όσο υπάρχουν περισσότερες ατομικές δυστυχίες, τόσο περισσότερο το σύνολο είναι καλύτερα.
Tandis qu'il raisonnait, l'air s'obscurcit, les vents soufflèrent des quatre coins du monde, et le vaisseau fut assailli de la plus horrible tempête, à la vue du port de Lisbonne.While he was arguing in this manner, the sky was overcast, the winds blew from the four quarters of the compass, and the ship was assailed by a most terrible tempest, within sight of the port of Lisbon.Mialatt filozófusunk igy elmélkedett, az ég elsötétült, a szélrózsa minden irányából hatalmas szél kerekedett és a hajót Lisszabon kikötője előtt rettenetes vihar támadta meg.Miéntras estaba argumentando, se obscureció el cielo, sopláron furiosos los vientos de los quatro ángulos del mundo, y á vista del puerto de Lisboa fué embutido el navío de la tormenta mas hermosa.Ενώ συζητούσαν ο ουρανός σκοτείνιασε, οι άνεμοι φύσηξαν από τα τέσσερα σημεία τουρανού και το καράβι τόπιασε η τρομερώτερη τρικυμία μπροστά στο λιμάνι της Λισσαβώνας.
CHAPITRE V.CHAPTER 5ÖTÖDIK FEJEZET.CAPITULO V.ΚΕΦΑΛΑΙΟ V.
Tempête, naufrage, tremblement de terre, et ce qui advint du docteur Pangloss, de Candide, et de l'anabaptiste Jacques.A Tempest, a Shipwreck, an Earthquake, and What Else Befell Dr. Pangloss, Candide, and James, the AnabaptistVihar, hajótörés, földrengés; mi történt Pangloss doktorral, Candide-dal és az anabaptista Jacques-kal?De una tormenta, un naufragio, y un terremoto. De los sucesos del doctor Panglós, de Candido, y de Santiago el anabautista.&Τρικυμία, ναυάγιο, σεισμός και τι απέγινε ο δόχτορας Παγγλώσσης, ο Αγαθούλης και ο αναβαφτιστής Ιάκωβος.&
La moitié des passagers affaiblis, expirants de ces angoisses inconcevables que le roulis d'un vaisseau porte dans les nerfs et dans toutes les humeurs du corps agitées en sens contraires, n'avait pas même la force de s'inquiéter du danger. L'autre moitié jetait des cris et fesait des prières; les voiles étaient déchirées, les mâts brisés, le vaisseau entr'ouvert. Travaillait qui pouvait, personne ne s'entendait, personne ne commandait.One half of the passengers, weakened and half-dead with the inconceivable anxiety and sickness which the rolling of a vessel at sea occasions through the whole human frame, were lost to all sense of the danger that surrounded them. The others made loud outcries, or betook themselves to their prayers; the sails were blown into shreds, and the masts were brought by the board. The vessel was a total wreck. Everyone was busily employed, but nobody could be either heard or obeyed.Az elgyengült utasoknak egy része, azon megfoghatatlan izgalom hatalmába kerülve, melyet a hajó hánykolódása okoz az idegekben és a test minden részecskéjében, már nyugtalankodni sem tudott a veszély miatt; az utasok másik része jajveszékelt és imádkozott; a vitorlák elszakadtak, az árbocok összetörtek, a hajó léket kapott, dolgozott aki birt, egyik a másik szavát nem hallotta, senki sem parancsolt.Sin fuerza y medio muertos la mitad de los pasageros con las imponderables bascas que causa el balance de un navío en los nervios y en todos los humores que en opuestas direcciones se agitan, ni aun para temer el riesgo tenian ánimo: la otra mitad gritaba y rezaba; estaban rasgadas las velas, las xarcias rotas, y abierta la nave: quien podia trabajaba, nadie se entendia, y nadie mandaba.Οι μισοί επιβάτες άρρωστοι, ξεψυχώντας απ' αυτές τις ανυπόφορες αγωνίες, που το κούνημα του καραβιού προξενεί στα νεύρα και σ' όλα τα υγρά του σώματος, που ταράζονται σε αντίθετες διευθύνσεις, δεν είχαν ούτε καν τη δύναμη ν' ανησυχήσουν για τον κίνδυνο. Οι άλλοι μισοί ξεφωνούσαν και προσευχόντανε. Τα πανιά ήτανε σκισμένα, τα κατάρτια σπασμένα, το καράβι ανοιγμένο. Σάλευε όποιος μπορούσε, κανείς δε συνενοούτανε, κανένας δεν κυβερνούσε.
L'anabaptiste aidait un peu à la manoeuvre; il était sur le tillac; un matelot furieux le frappe rudement et l'étend sur les planches; mais du coup qu'il lui donna, il eut lui-même une si violente secousse, qu'il tomba hors du vaisseau, la tête la première. Il restait suspendu et accroché à une partie de mât rompu.The Anabaptist, being upon deck, lent a helping hand as well as the rest, when a brutish sailor gave him a blow and laid him speechless; but, not withstanding, with the violence of the blow the tar himself tumbled headforemost overboard, and fell upon a piece of the broken mast, which he immediately grasped.Az anabaptista segiteni óhajtott valamit s a fedélzeten tartózkodott; egyszerre csak egy őrjöngő matróz durván meglökte s ő elterült a padozaton. De az erős ütéstől, melyet az anabaptistára mért, maga a matróz is annyira előre lendült, hogy fejjel lefelé kibukott a hajóból: megakadt és függve maradt egy törött árboc roncsán.Algo ayudaba á la faena el anabautista, que estaba sobre el combes, quando un furioso marinero le pega un fiero embion, y le derriba en las tablas; pero fué tanto el esfuerzo que al empujarle hizo, que se cayó de cabeza fuera del navío, y se quedó colgado y agarrado de una porcion del mástil roto.Ο αναβαπτιστής βοηθούσε λιγάκι στην κυβέρνησι του καραβιού· ήτανε πάνω στη γέφυρα: ένας ναύτης θυμωμένος τόνε χτυπά απότομα και τον ξαπλώνει στα σανίδια: Αλλ' από το χτύπημα, που τούδωσε, τινάχτηκε κι' ο ίδιος τόσο δυνατά, πούπεσε έξω από το καράβι με το κεφάλι κάτω.
Le bon Jacques court à son secours, l'aide à remonter, et de l'effort qu'il fait, il est précipité dans la mer à la vue du matelot, qui le laissa périr sans daigner seulement le regarder.Honest James, forgetting the injury he had so lately received from him, flew to his assistance, and, with great difficulty, hauled him in again, but, not withstanding, in the attempt, was, by a sudden jerk of the ship, thrown overboard himself, in sight of the very fellow whom he had risked his life to save and who took not the least notice of him in this distress.A jámbor Jacques segitségére siet, kimenti őt, ámde a nagy iparkodás közben tengerbe pottyan a matróz szeme láttára. Ez veszni hagyja őt anélkül, hogy egy tekintetre is méltatná.Acudió el buen Santiago á socorrerle, y le ayudó á subir; pero con la fuerza que para ello hizo, se cayó en la mar á vista del marinero que le dexó ahogarse, sin dignarse siquiera de mirarle.Έμενε κει κρεμασμένος και γαντζωμένος από ένα κομμάτι σπασμένου καταρτιού. Ο αγαθός Ιάκωβος τρέχει να τον βοηθήση, τον βαστάει να ξανανέβη, αλλ' από την προσπάθεια, που κάμνει, γλυστράει και πέφτει στη θάλασσα μπροστά στα μάτια του ναύτη, που τον αφήνει να χαθή χωρίς να γυρίση να τον ιδή.
Candide approche, voit son bienfaiteur qui reparaît un moment, et qui est englouti pour jamais. Il veut se jeter après lui dans la mer: le philosophe Pangloss l'en empêche, en lui prouvant que la rade de Lisbonne avait été formée exprès pour que cet anabaptiste s'y noyât.Candide, who beheld all that passed and saw his benefactor one moment rising above water, and the next swallowed up by the merciless waves, was preparing to jump after him, but was prevented by the philosopher Pangloss, who demonstrated to him that the roadstead of Lisbon had been made on purpose for the Anabaptist to be drowned there.Candide közeledik, észre veszi jóltevőjét, amint egy pillanatra kibukkan a vizből, majd örökre elmerül a hullámokban: utána akar ugrani a tengerbe, de a filozófus Pangloss megakadályozza őt, bebizonyitván, hogy a lisszaboni kikötő egyenesen azért alakult, hogy ott ez az anabaptista megfulladjon.Candido que se acerca, y ve á su bienhechor que viene un instante sobre el agua, y que se hunde para siempre, se quiere tirar tras de el al mar; pero le detiene el filósofo Panglós, demostrándole que habia sido criada la cala de Lisboa con destino á que se ahogara en ella el anabautista.Ο Αγαθούλης πλησιάζει, βλέπει τον ευεργέτη του που ξαναφαίνεται μια στιγμή και που βυθίζεται για πάντα. Θέλει να ριχτή στη θαλασσα· ο φιλόσοφος Παγγλώσσης τον εμποδίζει, αποδείχνωντάς του, πως ο κόρφος της Λισσαβώνας κατασκευάσθηκε επίτηδες για να πνιγή σ' αυτόν ο αναβαφτιστής.
Tandis qu'il le prouvait _à priori_, le vaisseau s'entr'ouvre, tout périt à la réserve de Pangloss, de Candide, et de ce brutal de matelot qui avait noyé le vertueux anabaptiste; le coquin nagea heureusement jusqu'au rivage, où Pangloss et Candide furent portés sur une planche.While he was proving his argument a priori, the ship foundered, and the whole crew perished, except Pangloss, Candide, and the sailor who had been the means of drowning the good Anabaptist. The villain swam ashore; but Pangloss and Candide reached the land upon a plank.Mig Pangloss ezt apriori bizonyitgatta, a hajó teljesen elmerült és minden utas odaveszett, csak Pangloss és Candide menekültek meg és az a durva matróz, ki miatt a jámbor anabaptista a vizbe fullt: a gazfickó szerencsésen partra uszott, hova egy hajóroncson Pangloss és Candide is kijutottak.Probándolo estaba à priori, quando se abrió el navío, y todos pereciéron, ménos Panglós, Candido, y el desalmado marinero que habia ahogado al virtuoso anabautista; que el bribon salió á salvamento nadando hasta la orilla, donde aportáron Candido y Panglós en una tabla.Ενώ το απόδειχνε à priori, το καράβι ανοίγει στη μέση κι' όλοι χάνονται εξόν από τον Παγγλώσση, τον Αγαθούλη και αυτόν τον βάναυσο ναύτη, πούχε πνίξη τον ενάρετο αναβαφτιστή· ο κατεργάρης κολύμπησε πετιχυμένα ως την παραλία όπου ο Παγγλώσσης και ο Αγαθούλης είχαν φτάσει πάνω σε μια σανίδα.
Quand ils furent revenus un peu à eux, ils marchèrent vers Lisbonne; il leur restait quelque argent, avec lequel ils espéraient se sauver de la faim après avoir échappé à la tempête.As soon as they had recovered from their surprise and fatigue they walked towards Lisbon; with what little money they had left they thought to save themselves from starving after having escaped drowning.Kissé magukhoz térve Lisszabon felé vették utjukat: volt még néhány garasuk s remélték, hogy ezzel megmenekülnek az éhségtől, miután a vihart már kiállották.Así que se recobráron un poco del susto y el cansancio, se encamináron á Lisboa. Llevaban algun dinero, con el qual esperaban librarse del hambre, despues de haberse zafado de la tormenta.Όταν συνήλθαν λιγάκι βάδισαν προς τη Λισσαβώνα· τους έμειναν ολίγα χρήματα, με τα οποία έλπιζαν να γλυτώσουν από την πείνα, αφού γλύτωσαν από την τρικυμία. Μόλις επάτησαν το πόδι τους στην πόλη, κλαίοντας το θάνατο του ευεργέτη τους, και νοιώθουν να τρέμει η γης κάτου από τα πόδια τους.
A peine ont-ils mis le pied dans la ville, en pleurant la mort de leur bienfaiteur, qu'ils sentent la terre trembler sous leurs pas; la mer s'élève en bouillonnant dans le port, et brise les vaisseaux qui sont à l'ancre. Des tourbillons de flammes et de cendres couvrent les rues et les places publiques; les maisons s'écroulent, les toits sont renversés sur les fondements, et les fondements se dispersent; trente mille habitants de tout âge et de tout sexe sont écrasés sous des ruines.Scarcely had they ceased to lament the loss of their benefactor and set foot in the city, when they perceived that the earth trembled under their feet, and the sea, swelling and foaming in the harbor, was dashing in pieces the vessels that were riding at anchor. Large sheets of flames and cinders covered the streets and public places; the houses tottered, and were tumbled topsy-turvy even to their foundations, which were themselves destroyed, and thirty thousand inhabitants of both sexes, young and old, were buried beneath the ruins.Alig hogy a városba értek, siratva jóltevőjük halálát, midőn egyszerre megrendült lábuk alatt a talaj; a tenger tajtékozva önti el a kikötőt, összetöri a partnál horgonyzó hajókat, hamu és lángfolyamok öntik el az uccákat és nyilvános tereket; a házak összeomlanak, a tetők a fundamentumokra fordulnak és a fundamentumok a földdel egyenlővé lesznek: harmincezer mindennemü és koru ember lelte halálát a romok között.Apenas pusiéron los piés en la ciudad, lamentándose de la muerte de su bien-hechor, la mar embatió bramando el puerto, y arrebató quantos navíos se hallaban en él anclados; se cubriéron calles y plazas de torbellinos de llamas y cenizas; hundíanse las casas, caían los techos sobre los cimientos, y los cimientos se dispersaban, y treinta mil moradores de todas edades y sexôs eran sepultados entre ruinas.Η θάλασσα υψώνεται βράζοντας μέσα στο λιμάνι και σπάζει τα αγκυροβολημένα καΐκια. Φλογοστρόβιλοι με στάχτες σκεπάζουν τους δρόμους και τις δημόσιες πλατείες. Τα σπίτια γκρεμίζονται, οι στέγες αναποδογυρίζονται πάνω στα θεμέλια, τα θεμέλια σκορπίζονται. Τριάντα χιλιάδες κάτοικοι κάθε ηλικίας και κάθε γένους πλακωθήκαν κάτου από τα ερείπια.
Le matelot disait en sifflant et en jurant: il y aura quelque chose à gagner ici.The sailor, whistling and swearing, cried, "Damn it, there's something to be got here."A matróz fütyürészve és káromkodva mondta: »Itt nyerhetünk valamit.El marinero tarareando y votando decia: Algo ganarémos con esto.Ο ναύτης έλεγε σφυρίζοντας και βλασφημώντας: — Κάτι θα βγάλουμε δω πέρα.
Quelle peut être la raison suffisante de ce phénomène? disait Pangloss."What can be the sufficing reason of this phenomenon?" said Pangloss.Vajjon mi lehet az elégséges oka ennek a tüneménynek? kérdé Pangloss.¿Qual puede ser la razon suficiente de este fenómeno? decia Panglós; y Candido exclamaba:— Ποιος είναι ο αποχρών λόγος αυτού του φαινομένου; έλεγεν ο Παγγλώσσης.
Voici le dernier jour du monde! s'écriait Candide."It is certainly the day of judgment," said Candide.Ez a világ vége, kiáltott fel Candide.«Este es el dia del juicio final.— Να! η τελευταία μέρα του κόσμου, φώναξε ο Αγαθούλης.
Le matelot court incontinent au milieu des débris, affronte la mort pour trouver de l'argent, en trouve, s'en empare, s'enivre, et ayant cuvé son vin, achète les faveurs de la première fille de bonne volonté qu'il rencontre sur les ruines des maisons détruites, et au milieu des mourants et des morts. Pangloss le tirait cependant par la manche: Mon ami, lui disait-il, cela n'est pas bien, vous manquez à la raison universelle, vous prenez mal votre temps.The sailor, defying death in the pursuit of plunder, rushed into the midst of the ruin, where he found some money, with which he got drunk, and, after he had slept himself sober he purchased the favors of the first good-natured wench that came in his way, amidst the ruins of demolished houses and the groans of half-buried and expiring persons. Pangloss pulled him by the sleeve. "Friend," said he, "this is not right, you trespass against the universal reason, and have mistaken your time."A matróz telhetetlenül jár-kel a romok között, felkutatja a halottakat, hogy pénzt találjon, ha pénzre bukkan, magához veszi, elissza; és miután lerészegedett, megvásárolja az első uccai lány kegyeit, akivel a leomlott házak, a haldoklók és holtak között találkozott. Pangloss megrántotta a kabátját: »Barátom, mondá neki, nem helyesen cselekszel; nem veszed figyelembe az emberiség érdekét, rosszul használod fel az idődet.El marinero se metió sin detenerse en medio de las ruinas, arrostrando la muerte por buscar dinero, con el que encontró se fué á emborrachar; y después de haber dormido la borrachera, compró los favores de la ramera que topó primero, y que se dió á él entre las ruinas de los desplomados edificios, y en mitad de los moribundos y los cadáveres, puesto que Panglós le tiraba de la casaca, diciéndole: Amigo, eso no es bien hecho, que es pecar contra la razon universal, porque ahora no es ocasion de holgarse.Ο ναύτης τρέχει αβάσταχτος μέσα στα χαλάσματα, αντιμετωπίζει το θάνατο για ναύρη χρήματα, βρίσκει, τα παίρνει, μεθά, κι' αφού κοιμήθηκε για να χωνέψει το κρασί, αγοράζει την εύνοια της πρώτης καλόβολης κοπέλλας, που συναντά πάνω στα ερείπια των γκρεμισμένων σπιτιών κι' ανάμεσα στους πεθαμένους και σ' αυτούς που ξεψυχούσαν. Ο Παγγλώσσης ωστόσο τόνε τραβούσε από το μανίκι: — Φίλε μου, τούλεγε, αυτό δεν είναι σωστό. Παραβαίνετε την παγκόσμια λογική, ξοδεύετε άσκημα τον καιρό σας.
Tête et sang, répondit l'autre, je suis matelot et né à Batavia; j'ai marché quatre fois sur le crucifix dans quatre voyages au Japon; tu as bien trouvé ton homme avec ta raison universelle!"Death and zounds!" answered the other, "I am a sailor and was born at Batavia, and have trampled four times upon the crucifix in as many voyages to Japan; you have come to a good hand with your universal reason."Ördög és pokol, kiabált a másik, én matróz vagyok és Batáviában születtem, japáni utazásom alatt négyszer tagadtam meg a keresztet; bennem ugyan emberedre akadtál és jó helyen hangoztatod az emberiség érdekét!«Por vida del Padre Eterno, respondió el otro, yo soy marinero, y nacido en Batavia; quatro veces he pisado el crucifixo en quatro viages que tengo hechos al Japon.— Ξεροκέφαλο, του απάντησε ο άλλος· είμαι ναύτης γεννημένος στην Παλαβία· πάτησα τέσσερις φορές πάνω στον εσταυρωμένο σε τέσσερά μου ταξείδια στην Ιαπωνία· βρήκες τον άνθρωπό σου με την παγκόσμιά σου λογική!
Quelques éclats de pierre avaient blessé Candide; il était étendu dans la rue et couvert de débris. Il disait à Pangloss: Hélas! procure-moi un peu de vin et d'huile; je me meurs.In the meantime, Candide, who had been wounded by some pieces of stone that fell from the houses, lay stretched in the street, almost covered with rubbish. "For God's sake," said he to Pangloss, "get me a little wine and oil! I am dying."Nehány leomló kő megsebesitette Candide-ot; elterült a földön és majd eltemették a romok; igy szólt Panglosshoz: »Ó jaj! adj egy kis bort és olajat, mert különben meghalok.Pues no vienes mal ahora con tu razon universal. Candido, que la caida de unas piedras habia herido, tendido en el suelo en mitad de la calle, y cubierto de ruinas, clamaba á Panglós: ¡Ay! tráeme un poco de vino y aceyte, que me muero.Μερικά κομμάτια πέτρας πλήγωσαν τον Αγαθούλη· που ξαπλωμένος στο δρόμο και σκεπασμένος από χαλάσματα, έλεγε στον Παγγλώσση: — Αλλίμονο! βρε μου λιγάκι κρασί και λάδι· πεθαίνω. — Αυτός ο σεισμός δεν είναι κάτι νέο, απάντησε ο Παγγλώσσης. Η πόλη της Λίμας δοκίμασε τα ίδια τινάγματα πέρσυ στην Αμερική.
Ce tremblement de terre n'est pas une chose nouvelle, répondit Pangloss; la ville de Lima éprouva les mêmes secousses en Amérique l'année passée; mêmes causes, mêmes effets; il y a certainement une traînée de soufre sous terre depuis Lima jusqu'à Lisbonne."This concussion of the earth is no new thing," said Pangloss, "the city of Lima in South America experienced the same last year; the same cause, the same effects; there is certainly a train of sulphur all the way underground from Lima to Lisbon."A földrengés nem uj dolog, jegyezte meg Pangloss; Lima városában, Amerikában, a mult évben ugyanilyen lökéseket tapasztaltak; ugyanazon okoknak ugyanazon okozatai voltak.Este temblor de tierra, respondió Panglós, no es cosa nueva: el mismo azote sufrió Lima años pasados; las mismas causas producen los mismos efectos; sin duda que hay una veta de azufre subterránea que va de Lisboa á Lima.Ίδιες αιτίες, ίδια αποτελέσματα. Υπάρχει ασφαλώς ένα μακρύ στρώμα θειάφι κάτου από τη γης από τη Λίμα ως τη Λισσαβώνα. — Τίποτε δεν είναι πιθανώτερο απ' αυτό.
Rien n'est plus probable, dit Candide; mais, pour Dieu, un peu d'huile et de vin."Nothing is more probable," said Candide; "but for the love of God a little oil and wine."Valószinüleg egy kén-réteg húzódik el a föld alatt Limától Lisszabonig.Verosímil cosa es, dixo Candido; pero, por Dios, un poco de aceyte y vino.Όμως, για το θεό, λίγο λάδι και κρασί.
Comment probable? répliqua le philosophe, je soutiens que la chose est démontrée."Probable!" replied the philosopher, "I maintain that the thing is demonstrable."Ez nagyon valószinü, mondá Candide, de az Istenre kérlek, adj egy kis olajat és bort.¿Cómo verosímil? replicó el filósofo, pues yo sustentaré que está demostrada.— Πώς πιθανό; απάντησε ο φιλόσοφος.
Candide perdit connaissance, et Pangloss lui apporta un peu d'eau d'une fontaine voisine.Candide fainted away, and Pangloss fetched him some water from a neighboring spring.Mit? valószinü?! Azt állitom, hogy a dologhoz semmi kétség se fér.«Candido perdió el sentido, y Panglós le llevó un trago de agua de una fuente inmediata.Υποστηρίζω, πως το πράγμα είναι αποδειγμένο
Le lendemain, ayant trouvé quelques provisions de bouche en se glissant à travers des décombres, ils réparèrent un peu leurs forces. Ensuite ils travaillèrent comme les autres à soulager les habitants échappés à la mort.The next day, in searching among the ruins, they found some eatables with which they repaired their exhausted strength. After this they assisted the inhabitants in relieving the distressed and wounded.Candide elvesztette az eszméletét, mire Pangloss egy kis vizet hozott neki a közeli forrásból. Másnap, a romokon átbotorkálva, némi kis ennivalóhoz jutottak és erejök visszatért valamennyire; aztán ők is, mint mások megpróbáltak segiteni azokon, akik a halál torkából kimenekültek.Habiendo hallado el siguiente dia algunos manjares metiéndose por entre los escombros, cobráron algunas fuerzas, y trabajáron luego, á exemplo de los demas, en alivio de los habitantes que de la muerte se habian librado.Ο Αγαθούλης έχασε τις αισθήσεις του κι' ο Παγγλώσσης τούφερε λιγάκι νερό από μια γειτονική βρύση. Την άλλη μέρα, αφού βρήκαν μερικά φαγώσιμα, γλυστρώντας ανάμεσα στα χαλάσματα, αναστήλωσαν λιγάκι τις δυνάμεις των.
Quelques citoyens, secourus par eux, leur donnèrent un aussi bon dîner qu'on le pouvait dans un tel désastre: il est vrai que le repas était triste; les convives arrosaient leur pain de leurs larmes; mais Pangloss les consola, en les assurant que les choses ne pouvaient être autrement: Car, dit-il, tout ceci est ce qu'il y a de mieux; car s'il y a un volcan à Lisbonne, il ne pouvait être ailleurs; car il est impossible que les choses ne soient pas où elles sont, car tout est bien.Some, whom they had humanely assisted, gave them as good a dinner as could be expected under such terrible circumstances. The repast, indeed, was mournful, and the company moistened their bread with their tears; but Pangloss endeavored to comfort them under this affliction by affirming that things could not be otherwise that they were. "For," said he, "all this is for the very best end, for if there is a volcano at Lisbon it could be in no other spot; and it is impossible but things should be as they are, for everything is for the best." By the side of the preceptor sat a little man dressed in black, who was one of the familiars of the Inquisition.Néhány polgár hálából, amiért kimentették őket, ebédet adott nekik, amilyet ebben a helyzetben adni lehetett: meg kell adni, hogy szomoru ebéd volt; a vendégek könnyeikkel öntözték kenyeröket, ámde Pangloss vigasztalta őket, meggyőzően bizonyitva be, hogy a dolgok folyása nem lehet másforma; »mert, mondá, mindez a lehető legjobb; mert ha egyszer Lisszabonban vulkán van, ez semmiképen sem lehet másutt; mert lehetetlen, hogy a dolgok ne ott legyenek, ahol vannak, mert hiszen minden jól van.«Algunos vecinos que habian socorrido les diéron la ménos mala comida que en tamaño desastre se podia esperar: verdad es que fué muy triste el banquete; los convidados bañaban el pan en llantos, pero Panglós los consolaba sustentando que no podian suceder las cosas de otra manera; porque todo esto, decia, es lo mejor que hay; porque si hay un volcan en Lisboa, no podia estar en otra parte; porque no es posible que no esten las cosas donde estan; porque todo está bien.Έπειτα βοηθήσανε μαζί με τους άλλους στο φρόντισμα εκείνων, που γλύτωσαν από το θάνατο. Μερικοί κάτοικοι, που τους είχαν βοηθήση, τους δώσαν ένα τόσο ωραίο δείπνο, όσο είναι δυνατό μέσα σε τέτοια καταστροφή. Είναι αλήθεια, πως ήτανε λιγάκι θλιβερό· γιατί οι συμπότες βρέχαν το ψωμί τους με δάκρυα. Αλλ' ο Παγγλώσσης τους παρηγόρησε, βεβαιώνοντάς τους, πως τα πράγματα δε μπορούσαν να γίνουν αλλιώς. Γιατί έλεγε, όλ' αυτά είναι όσο μπορούνε καλύτερα· γιατί αν υπάρχη ένα ηφαίστειο στη Λισσαβώνα, αυτό δε μπορούσε νάναι αλλού γιατί είναι αδύνατο τα πράγματα να μην είναι κει που είναι· γιατί όλα είναι καλά.
Un petit homme noir, familier de l'inquisition, lequel était à côté de lui, prit poliment la parole et dit: Apparemment que monsieur ne croit pas au péché originel; car si tout est au mieux, il n'y a donc eu ni chute ni punition.This person, taking him up with great complaisance, said, "Possibly, my good sir, you do not believe in original sin; for, if everything is best, there could have been no such thing as the fall or punishment of man."Egy kis fekete ember, az inkvizició megbizottja, ki épen mellette volt, udvariasan átvette a szót és ezt mondá: »Uraságod valószinüleg nem hisz az eredendő bűnben; mert ha minden a legjobban van, akkor nincs se bűnbeesés, se bűnhődés.Un hombrecito vestido de negro, familiar de la inquisicion, que junto á el estaba sentado, interrumpió muy cortesmente, y le dixo: Sín duda, caballero, que no cree vm. en el pecado original; porque, si todo está perfecto, no ha habido pecado ni castigo.Ένας κοντός άνθρωπος, μαύρος, που σχετιζότανε με την Ιερή Εξέταση, καθισμένος πλάι του, έλαβε ευγενικά το λόγο και είπε! — Είναι φανερό, πως ο κύριος δεν πιστεύει στο προπατορικό αμάρτημα· γιατί αν όλα είναι άριστα, τότε δεν υπάρχει ούτε αμάρτημα ούτε τιμωρία.
Je demande très humblement pardon à votre excellence, répondit Pangloss encore plus poliment, car la chute de l'homme et la malédiction entraient nécessairement dans le meilleur des mondes possibles.Your Excellency will pardon me," answered Pangloss, still more politely; "for the fall of man and the curse consequent thereupon necessarily entered into the system of the best of worlds."A legalázatosabban bocsánatot kérek méltóságodtól, mondá Pangloss még udvariasabban; mert hát az ember bűnbeesése és kiátkozása szükségkép hozzátartoznak e lehető legjobb világhoz.Perdóneme Vueselencia, le respondió con mas cortesía Panglós, porque la caida del hombre y su maldicion hacian parte necesaria del mas excelente de los mundos posibles.— Ζητώ πολύ ταπεινά συγγνώμη από την εξοχότητά σας, απάντησε ο Παγγλώσσης πολύ ευγενικώτερα. Η πτώση του ανθρώπου και η κατάρα του Θεού μπαίνουν αναγκαστικά μέσα στον άριστο των κόσμων. — Ο κύριος δεν πιστεύει λοιπόν στην ελευθερία; είπε ο μαύρος άνθρωπος
Monsieur ne croit donc pas à la liberté? dit le familier."That is as much as to say, sir," rejoined the familiar, "you do not believe in free will."Uraságod tehát nem hisz a szabad akaratban? kérdé az inkvizició bizalmas embere.¿Según eso este caballero no cree que seamos libres? dixo el familiar.— Η εξοχότητά σας θα με συγχωρήση, είπε ο Παγγλώσσης.
Votre excellence m'excusera, dit Pangloss; la liberté peut subsister avec la nécessité absolue; car il était nécessaire que nous fussions libres; car enfin la volonté déterminée......"Your Excellency will be so good as to excuse me," said Pangloss, "free will is consistent with absolute necessity; for it was necessary we should be free, for in that the will-"Méltóságod meg fog nekem bocsátani, mondá Pangloss: szabad akarat létezhetik a feltétlen szabadság mellett is; mert elkerülhetetlenül szükséges volt, hogy szabadok legyünk, mert végül az akarat meg lévén határozva...«Otra vez ha de perdonar Vueselencia, replicó Panglós, porque puede subsistir la libertad con la necesidad absoluta; porque era necesario que fuéramos libres; porque finalmente la voluntad determinada....Η ελευθερία μπορεί να συνυπάρχη με την απόλυτη αναγκαιότητα, γιατί ήτανε αναγκαίο νάμαστε ελεύθεροι. Γιατί επί τέλους η ετεραρχική θέλησις, . . .
Pangloss était au milieu de sa phrase, quand Je familier fit un signe de tête à son estafier qui lui servait à boire du vin de Porto ou d'Oporto.Pangloss was in the midst of his proposition, when the familiar beckoned to his attendant to help him to a glass of port wine.Pangloss még be sem fejezte beszédét, midőn az inkvizició embere jelt adott szolgájának, ki a portoi és oportoi borokat töltögette.En medio de la frase estaba Panglós, quando hizo el familiar una seña á su secretario que le escanciaba vino de Porto ó de Oporto.Ο Παγγλώσσης δεν πρόφθασε να τελειώση τη φράση, όταν ο μαύρος άνθρωπος έκαμε ένα σημάδι στον ακόλουθό του, που του σερβίριζε κρασί του Πορτό ή του Οπόρτο.
CHAPITRE VI.CHAPTER 6HATODIK FEJEZET.CAPITULO VI.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI.
Comment on fit un bel auto-da-fé pour empêcher les tremblements de terre, et comment Candide fut fessé.How the Portuguese Made a Superb Auto-De-Fe to Prevent Any Future Earthquakes, and How Candide Underwent Public FlagellationÜnnepélyesen máglyát raknak, hogy eretnek-égetéssel akadályozzák meg a földrengést; Candide-ot megbotozzák.Del magnífico auto de fe que se hizo para que cesara el terremoto, y de los doscientos azotes que pegáron á Candido.&Πώς έκαμαν ένα ωραίο άουτο-ντα-φε για να σταματήσουν οι σεισμοί και πώς ο Αγαθούλης εμαστιγώθηκε&
Après le tremblement de terre qui avait détruit les trois quarts de Lisbonne, les sages du pays n'avaient pas trouvé un moyen plus efficace pour prévenir une ruine totale que de donner au peuple un bel auto-da-fé; il était décidé par l'université de Coïmbre que le spectacle de quelques personnes brûlées à petit feu, en grande cérémonie, est un secret infaillible pour empêcher la terre de trembler.After the earthquake, which had destroyed three-fourths of the city of Lisbon, the sages of that country could think of no means more effectual to preserve the kingdom from utter ruin than to entertain the people with an auto-da-fe, it having been decided by the University of Coimbra, that the burning of a few people alive by a slow fire, and with great ceremony, is an infallible preventive of earthquakes.A földrengés után, mely Lisszabon városát háromnegyed részben eltemette, az ország bölcsei nem tudtak hathatósabb módot kitalálni a teljes pusztulás elkerülésére, minthogy egy szép eretnek-égetést rendeznek a nép megnyugtatására. A Coimbre-i tudományegyetem megállapitotta, hogy néhány személynek fényes szertartások között, lassu tűzön való elégetése csalhatatlan titka annak, hogy a földrengést megakadályozzák.Pasado el terremoto que habia destruido las tres quartas partes de Lisboa, el mas eficaz medio que ocurrió á los sabios del pais para precaver una total ruina, fue la fiesta de un soberbio auto de fe, habiendo decidido la universidad de Coïmbra que el espectáculo de unas quantas personas quemadas á fuego lento con toda solemnidad es infalible secreto para impedir los temblores de tierra.Μετά το σεισμό, πούχε γκρεμίσει τα τρία τέταρτα της Λισσαβώνας, οι σοφοί του τόπου δεν μπόρεσαν να βρουν άλλο μέσο πιο αποτελεσματικό για να προλάβουν την τέλεια καταστροφή από το να δώσουν στο λαό ένα ωραίο άουτο-ντα-φε. Είχεν αποφασισθή από το Πανεπιστήμιο της Κοΐμπρας, πως το θέαμα μερικών ανθρώπων ψημένων με σιγανή φωτιά σε μεγάλη επίσημη τελετή, είναι ένα αλάνθαστο μυστικό για να εμποδίσουν τη γης να τρέμη.
On avait en conséquence saisi un Biscayen convaincu d'avoir épousé sa commère, et deux Portugais qui en mangeant un poulet en avaient arraché le lard: on vint lier après le dîner le docteur Pangloss et son disciple Candide, l'un pour avoir parlé, et l'autre pour l'avoir écouté avec un air d'approbation: tous deux furent menés séparément dans des appartements d'une extrême fraîcheur, dans lesquels on n'était jamais incommodé du soleil: huit jours après ils furent tous deux revêtus d'un san-benito, et on orna leurs têtes de mitres de papier: la mitre et le san-benito de Candide étaient peints de flammes renversées, et de diables qui n'avaient ni queues ni griffes; mais les diables de Pangloss portaient griffes et queues, et les flammes étaient droites.In consequence thereof they had seized on a Biscayan for marrying his godmother, and on two Portuguese for taking out the bacon of a larded pullet they were eating; after dinner they came and secured Dr. Pangloss, and his pupil Candide, the one for speaking his mind, and the other for seeming to approve what he had said. They were conducted to separate apartments, extremely cool, where they were never incommoded with the sun. Eight days afterwards they were each dressed in a sanbenito, and their heads were adorned with paper mitres. The mitre and sanbenito worn by Candide were painted with flames reversed and with devils that had neither tails nor claws; but Dr. Pangloss's devils had both tails and claws, and his flames were upright.Megfogtak tehát egy biscayai embert, ki szentül megvolt arról győződve, hogy feleségül vette tulajdon keresztanyját és két portugált, ki tyukevés közben kitépte a tyuk szalonnáját: ama ebéd után pedig megkötözték Pangloss doktort és tanitványát Candide-ot, az egyiket mert beszélni merészelt, a másikat, mert helyeslő arckifejezéssel hallgatta az előbbit: mindkettőjüket külön-külön jéghideg cellákba zárták, melyekbe sohasem tévedt be napsugár: nyolc nappal később mind a kettőt san-benitoba öltöztették és papirsüvegeket tettek fejökre: Candide süvegére és san-benitojára lefelé lobogó lángok voltak festve és olyan ördögök, melyeknek se karmaik se farkaik nem voltak...Habian sido presos por tanto un Vizcayno que estaba convicto de haberse casado con su comadre, y dos Portugueses que se habían comido un pollo un viernes, y la olla sin tocino un sábado; y despues de comer se lleváron atados al doctor Panglós y su discípulo Candido, al uno por lo que habia dicho, y al otro por haberle escuchado con ademan de aprobar lo que decia. Pusiéronlos separados en unos aposentos muy frescos, donde nunca incomodaba el sol, y de allí á ocho dias los vistiéron de un san-benito, y les engalanáron la cabeza con unas mitras de papel: la coroza y el san-benito de Candido llevaban llamas boca abaxo, y diablos sin garras ni rabo; pero los diablos de Panglós tenian rabo y garras, y las llamas ardian hácia arriba.Πιάσαν λοιπόν έναν Βισκαϊανό, γιατί είχε παντρεφτή τη νουνά του και δυο Πορτογάλους, οι οποίοι τρώγοντας ένα κοτόπουλο, πέταξαν το λαρδί του. Προ μικρού είχαν δέσει, μετά το δείπνο, τον δόχτορα Παγγλώσση και τον μαθητή του τον αφελή, τον ένα γιατί μίλησε και τον άλλο γιατί άκουσε με ύφος επιδοκιμαστικό. Και τους δυο τους βάλανε χωριστά μέσα σε κάτι διαμερίσματα υπέροχης δροσερότητος, μέσα στα οποία ποτέ κανείς δεν μπορούσε να ενοχληθή από τον ήλιο. Μετά οχτώ μέρες τους ντύσανε και τους δυο με ένα κίτρινο ράσο και στόλισαν το κεφάλι τους με μια μίτρα από καρτόνι: η μίτρα και το ράσο του Αγαθούλη είχε ζωγραφισμένες φλόγες ανάποδες και διαβόλους χωρίς ουρά και νύχια· οι διάβολοι όμως του Παγγλώση είχαν και ουρά και νύχια και οι φλόγες ήσαν όρθιες.
Ils marchèrent en procession ainsi vêtus, et entendirent un sermon très pathétique, suivi d'une belle musique en faux-bourdon.In these habits they marched in procession, and heard a very pathetic sermon, which was followed by an anthem, accompanied by bagpipes.Ily öltözetbe bujtatva vettek részt a szent körmenetben s hallgattak végig egy nagyon szenvedélyes prédikációt, melyet szép egyházi ének követett.Así vestidos saliéron en procesion, y oyéron un sermon muy tierno, al qual se siguió una bellísima música en fabordon.Εβάδισαν, έτσι ντυμένοι σα σε λιτανεία κι άκουσαν ένα λόγο πολύ παθητικό, ακολουθημένον από μιαν ωραία ψαλμουδιά με ίσα.
Candide fut fessé en cadence, pendant qu'on chantait; le Biscayen et les deux hommes qui n'avaient point voulu manger de lard furent brûlés, et Pangloss fut pendu, quoique ce ne soit pas la coutume.Candide was flogged to some tune, while the anthem was being sung; the Biscayan and the two men who would not eat bacon were burned, and Pangloss was hanged, which is not a common custom at these solemnities.Az éneklés alatt Candide-ot ütemre megbotozták; a biscayait s azt a két embert, kik nem akarták megizlelni a szalonnát, megégették, Panglosst pedig felakasztották, bár ez ellenkezett az itteni szokásokkal...A Candido, miéntras duró el canto, le pegáron doscientos azotes á compas; al Vizcayno y á los dos que habian comido la olla sin tocino los quemáron, y Panglós fué ahorcado, aunque no era estilo.Ενώ ετραγουδούσαν μαστίγωναν τον Αγαθούλη στον πισινό με ρυθμό· το Βισκαϊανό και τους δύο Πορτογάλους, που δε θελήσανε να φάνε λίπος, τους κόψανε και τον Παγγλώση τον κρεμάσανε, αν και αυτό δεν ήτανε συνήθεια.
Le même jour la terre trembla de nouveau avec un fracas épouvantable.The same day there was another earthquake, which made most dreadful havoc.És csodálatos: ugyan e napon ujból félelmetes dübörgéssel rendült meg a föld.Aquel mismo día, tembló la tierra con un furor espantable.Την ίδια μέρα έγινε νέος σεισμός με τρομαχτικούς κρότους.
Candide épouvanté, interdit, éperdu, tout sanglant, tout palpitant, se disait à lui-même: Si c'est ici le meilleur des mondes possibles, que sont donc les autres? passe encore si je n'étais que fessé, je l'ai été chez les Bulgares; mais, ô mon cher Pangloss! le plus grand des philosophes, faut-il vous avoir vu pendre, sans que je sache pourquoi! ô mon cher anabaptiste! le meilleur des hommes, faut-il que vous ayez été noyé dans le port! ô mademoiselle Cunégonde! la perle des filles, faut-il qu'on vous ait fendu le ventre!Candide, amazed, terrified, confounded, astonished, all bloody, and trembling from head to foot, said to himself, "If this is the best of all possible worlds, what are the others? If I had only been whipped, I could have put up with it, as I did among the Bulgarians; but, not withstanding, oh my dear Pangloss! my beloved master! thou greatest of philosophers! that ever I should live to see thee hanged, without knowing for what! O my dear Anabaptist, thou best of men, that it should be thy fate to be drowned in the very harbor! O Miss Cunegund, you mirror of young ladies! that it should be your fate to have your body ripped open!"Candide ijedten, a félelemtől csaknem eszét vesztve, vérbe boritottan, remegő szívvel mondá magában: »Ha ez az elgondolható legjobb világ, milyen lehet a többi? Az még csak hagyján, hogy engem megbotoztak, megtették ezt már a bulgárok is; de szegény drága Panglossom, a filozofusok legnagyobbika, mért kellett téged felakasztva látnom a nélkül, hogy tudnám az okát! Drága anabaptistám, emberek legjobbika, miért kellett látnom, hogyan fulladtál meg a kikötőben! Ó, Kunigunda, leányok gyöngye, miért lettél te kéjgyilkosság áldozata.«Candido atónito, desatentado, confuso, ensangrentado y palpitante, decia entre sí: ¿Si este es el mejor de los mundos posibles, cómo serán los otros? Vaya con Dios, si no hubieran hecho mas que espolvorearme las espaldas, que ya los Bulgaros me habian hecho el mismo agasajo. Pero tú, caro Panglós, el mayor de los filósofos, ¿porqué te he visto ahorcar, sin saber por qué? O mi amado anabautista, tu que eras el mejor de los hombres, ¿porqué te has ahogado en el puerto? Y tú, baronesita Cunegunda, perla de las niñas, ¿porqué te han sacado el redaño?Ο Αγαθούλης τρομαγμένος, απομονωμένος, απελπισμένος, όλος τρέμοντας, έλεγε μέσα του! — Εάν αυτός είναι ο καλύτερος των κόσμων, τότε τι είναι οι άλλοι; Πάλι καλά, που μόνο με μαστίγωσαν. Το ίδιο έπαθα στους Βουλγάρους. Αλλ' ω αγαπημένε μου Παγγλώσση! Μεγαλύτερε των φιλοσόφων, έπρεπε να σε ιδώ κρεμασμένον χωρίς να ξέρω γιατί! Ω αγαπημένε μου αναβαφτιστή! άριστε των ανθρώπων, έπρεπε να σε ιδώ να πνίγεσαι μέσα στο λιμάνι! Ω! δεσποινίδα Κυνεγόνδη, μαργαριτάρι των παρθένων, έπρεπε να σου έχουν σκίση την κοιλιά!
Il s'en retournait, se soutenant à peine, prêché, fessé, absous, et béni, lorsqu'une vieille l'aborda, et lui dit: Mon fils, prenez courage, suivez-moi.He was making the best of his way from the place where he had been preached to, whipped, absolved and blessed, when he was accosted by an old woman, who said to him, "Take courage, child, and follow me."Visszatántorodott: alig tudott a lábán megállni; agyonprédikálták, megbotozták, feloldották kötelékeit és megáldották, midőn egyszerre egy öreg asszony surrant hozzá s ezt sugta fülébe: »Fiam, légy bátor és kövess.«Volvíase diciendo esto á su casa, sin poderse tener en pié, predicado, azotado, absuelto, y bendito, quando se le acercó una vieja que le dixo: Hijo mió, ten buen ánimo, y sígueme.Ξεκίνησε λοιπόν μόλις στεκάμενος στα πόδια του, αφού του βγάλαν λόγο, τόνε μαστίγωσαν του δώσαν άφεση αμαρτιών και ευλογία, όταν μια γρηά τον εζύγωσε και τούπε: — Παιδί μου, λάβε θάρρος, ακολούθα με.
CHAPITRE VIICHAPTER 7HETEDIK FEJEZET.CAPITULO VII.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII.
Comment une vieille prit soin de Candide, et comment il retrouva ce qu'il aimait.How the Old Woman Took Care Of Candide, and How He Found the Object of His LoveHogyan gondoskodik Candide-ról egy öreg asszony; hogyan találja fel kedvesét.Que cuenta como una vieja remedió las cuitas de Candido, y como topó este con su dama.&Πώς μία γρηά φρόντισε για τον Αγαθούλη και πώς ξανάβρε κείνην, που αγαπούσε&
Candide ne prit point courage, mais il suivit la vieille dans une masure: elle lui donna un pot de pommade pour se frotter, lui laissa à manger et à boire; elle lui montra un petit lit assez propre; il y avait auprès du lit un habit complet.Candide followed the old woman, though without taking courage, to a decayed house, where she gave him a pot of pomatum to anoint his sores, showed him a very neat bed, with a suit of clothes hanging by it; and set victuals and drink before him.Candide nem érzett bátorságot, de mégis követte az öreg asszonyt egy rozzant kunyhóba; ez adott neki egy tégely kenőcsöt, hogy dörzsölje be testét, gondoskodott enni-innivalóról; egy eléggé tiszta kis ágyat mutatott neki, mely előtt teljes öltözet ruha volt:No cobró ánimo Candido, pero siguió á la vieja á una ruin casucha, donde le dió su conductora un bote de pomada para untarse, y le dexó de comer y de beber; luego le enseñó una camita muy aseada, y al lado de la cama un vestido completo:Ο Αγαθούλης δεν πήρε καθόλου θάρρος, ακολούθησε όμως τη γρηά μέσα σ' ένα χαμόσπιτο. Τούδωσε ένα βάζο με αλοιφή να τριφτή, τον άφησε να φάγη και να πιή· τούδειξε ένα κρεββατάκι αρκετά καθαρό και κοντά στο κρεββάτι ένα κοστούμι ρούχα.
Mangez, buvez, dormez, lui dit-elle, et que Notre-Dame d'Atocha, monseigneur saint Antoine de Padoue, et monseigneur saint Jacques de Compostelle prennent soin de vous! je reviendrai demain."There," said she, "eat, drink, and sleep, and may Our Lady of Atocha, and the great St. Anthony of Padua, and the illustrious St. James of Compostella, take you under their protection. I shall be back tomorrow."»Egyél, igyál és aludjál, mondá neki és a mi atochai szent szüzünk, páduai Szent Antal atyánk és a mi urunk, komposztellai Szent Jakab viseljenek gondot reád; holnap vissza fogok jönni.«Come, hijo, bebe y duerme, le dixo, y Nuestra Señora de Atocha, el señor San Antonio de Padua, y el señor Santiago de Compostela se queden contigo: mañana volveré.— Φάτε, πιέτε, κοιμηθήτε, του είπε, και η παναγία της Ατόσσας, και ο αφέντης μας ο Άης-Αντώνης της Πάδοβας, και ο αφέντης μας ο Άγιος Ιάκωβος της Κομποστέλλας ας σας προστατέψουν. Θα ξανάρθω αύριο.
Candide, toujours étonné de tout ce qu'il avait vu, de tout ce qu'il avait souffert, et encore plus de la charité de la vieille, voulut lui baiser la main.Candide, struck with amazement at what he had seen, at what he had suffered, and still more with the charity of the old woman, would have shown his acknowledgment by kissing her hand.Candide elcsodálkozva mindazon amit látott és mindazon, amit szenvedett és még inkább elcsodálkozva az öreg asszony kegyességén, kezet akart neki csókolni.Confuso Candido con todo quanto habia visto, y quanto habia padecido, y inas todavía con la caridad de la vieja, le quiso besar la mano.Ο Αγαθούλης πάντα απορώντας για τα όσα είδε, όσα υπέφερε, και ακόμα περισσότερο για το σπλάχνος της γρηάς, θέλησε να της φιλήση το χέρι.
Ce n'est pas ma main qu'il faut baiser, dit la vieille; je reviendrai demain."It is not my hand you ought to kiss," said the old woman. "I shall be back tomorrow.»Nem az én kezemet kell megcsókolnod, mondá az öreg asszony; holnap majd vissza jövök.No es mi mano la que has de besar, le dixo la vieja; mañana volveré.— Δεν είναι το δικό μου χέρι που πρέπει να φιλήσετε, του είπε.
Frottez-vous de pommade, mangez et dormez.Anoint your back, eat, and take your rest."Csak dörzsöld magadat a kenőccsel, egyél és aludjál.«Untate con la pomada, come y duerme.Θα ξανάρθω αύριο.
Candide, malgré tant de malheurs, mangea et dormit.Candide, notwithstanding so many disasters, ate and slept.Candide szerencsétlensége dacára is evett és aludt.No obstante sus muchas desventuras, comió y durmió Candido.Τριφτήτε με την αλοιφή, φάτε, κοιμηθήτε.
Le lendemain la vieille lui apporte à déjeuner, visite son dos, le frotte elle-même d'une autre pommade: elle lui apporte ensuite à dîner: elle revient sur le soir et apporte à souper.The next morning, the old woman brought him his breakfast; examined his back, and rubbed it herself with another ointment. She returned at the proper time, and brought him his dinner; and at night, she visited him again with his supper.Másnap az öreg asszony reggelit hozott neki, megtapogatta a vállát és sajátkezüleg bedörzsölte egy másfajta kenőcscsel: azután ebédet hoz neki s végül este is visszajön, hogy vacsorával lássa el.Al otro dia le trae la vieja de almorzar, le visita las espaldas, se las estriega con otra pomada, y luego le trae de comer: á la noche vuelve, y le trae que cenar.Ο Αγαθούλης, παρ' όλα του τα βάσανα, έφαγε και κοιμήθηκε. Το πρωί η γρηά τούφερε το πρόγευμά του, ξέτασε τη ράχη του, την έτριψε η ίδια με μιαν άλλη αλοιφή· τούφερε κατόπι να γευματίση και το βράδι ξαναγύρισε και τούφερε να δειπνήση. Την μεθαυριανή μέρα τούκαμε τις ίδιες περιποιήσεις.
Le surlendemain elle fit encore les mêmes cérémonies.The next day she observed the same ceremonies.Harmadnapra megismételte ugyanezt az eljárást.El tercer dia fué la misma ceremonia.— Ποιά είστε, τη ρωτούσε πάντα ο Αγαθούλης.
Qui êtes-vous? lui disait toujours Candide; qui vous a inspiré tant de bonté? quelles grâces puis-je vous rendre?"Who are you?" said Candide to her. "Who has inspired you with so much goodness? What return can I make you for this charitable assistance?"»Ki vagy te, kérdé folyton Candide: ki oltott szivedbe ennyi jóságot? Hogyan hálálhatom meg mindezt?«¿Quién es vm.? le decia Candido; ¿quién le ha inspirado tanta bondad? ¿cómo puedo darle dignas gracias?Ποιος σας έδωσε τόση κωλωσύνη; Πώς μπορώ να σας το ανταποδώσω;
La bonne femme ne répondait jamais rien. Elle revint sur le soir, et n'apporta point à souper: Venez avec moi, dit-elle, et ne dites mot. Elle le prend sous le bras, et marche avec lui dans la campagne environ un quart de mille: ils arrivent à une maison isolée, entourée de jardins et de canaux.The good old beldame kept a profound silence. In the evening she returned, but without his supper. "Come along with me," said she, "but do not speak a word." She took him by the arm, and walked with him about a quarter of a mile into the country, till they came to a lonely house surrounded with moats and gardens.A jóságos asszony sohasem felelt semmit: egy este ismét visszajött és ezuttal nem hozott vacsorát. »Jöjj velem, mondá és ne szólj egy szót sem.« Karonfogja, átvezeti a mezőségen körülbelül negyed mértföldnyire, egy magányosan álló, kertektől és öntöző csatornáktól körülvett házhoz.La buena señora nunca respondia palabra, pero volvió aquella noche, y no traxo que cenar. Ven conmigo, le dixo, y no chistes; y diciendo esto agarró á Candido del brazo, y echó á andar con el por el campo. A cosa de medio quarto de legua que hubiéron andado, llegáron á una casa sola, cercada de canales y jardines.Η αγαθή γριά δεν απαντούσε τίποτε. Το βράδυ ξανάρθε χωρίς να του φέρη να δειπνήση. — Ελάτε μαζί μου, του λέγει και μη βγάζετε τσιμουδιά. Τον παίρνει από το μπράτσο και βαδίζει μαζί του στην εξοχή ως ένα τέταρτο της λεύγας.
La vieille frappe à une petite porte. On ouvre; elle mène Candide, par un escalier dérobé, dans un cabinet doré, le laisse sur un canapé de brocart, referme la porte, et s'en va.The old conductress knocked at a little door, which was immediately opened, and she showed him up a pair of back stairs, into a small, but richly furnished apartment. There she made him sit down on a brocaded sofa, shut the door upon him, and left him.Az öreg asszony kopogtat a kis kapun; kinyitják; elvezeti Candide-ot egy arannyal diszitett terembe, leülteti egy selyempamlagra, rázárja az ajtót és elmegy.Llama la vieja á un postigo: abren, y lleva á Candido por una escalera secreta á un gabinete dorado, donde le dexa sobre un canapé de terciopelo, cierra la puerta, y se marcha.Φτάνουν σ' ένα σπίτι μοναχικό τριγυρισμένο από κήπους και κανάλια. Η γριά χτυπά μια μικρή θύρα.
Candide croyait rêver, et regardait toute sa vie comme un songe funeste, et le moment présent comme un songe agréable.Candide thought himself in a trance; he looked upon his whole life, hitherto, as a frightful dream, and the present moment as a very agreeable one.Candide azt hitte, hogy álmodik s ugy tekintette eddigi életét, mint gonosz álmot s a jelent, mint kellemes káprázatot.A Candido se le figuraba que soñaba, teniendo su vida entera por un sueño funesto, y el momento actual por un sueño delicioso.Ανοίγουν. Οδηγεί τον Αγαθούλη από μια σκάλα κρυφή σε μια χρυσή σάλλα, τον αφήνει πάνω σ' έναν καναπέ από πολύχρωμο μεταξόπανο, κλει την πόρτα και φεύγει. Ο Αγαθούλης νόμιζε, πως ονειρευότανε και του φαινόταν η όλη του προτητερινή ζωή ένα όνειρο θανατερό και η τωρινή στιγμή ένα όνειρο γλυκό.
La vieille reparut bientôt; elle soutenait avec peine une femme tremblante, d'une taille majestueuse, brillante de pierreries, et couverte d'un voile.The old woman soon returned, supporting, with great difficulty, a young lady, who appeared scarce able to stand. She was of a majestic mien and stature, her dress was rich, and glittering with diamonds, and her face was covered with a veil.Az öreg asszony csakhamar ujra megjelent, nagy fáradsággal támogatva egy remegő, fenséges termetü, drágakövekkel feldiszitett és lefátyolozott nőt.Presto volvió la vieja, sustentando con dificultad del brazo á una muger que venia toda trémula, de magestuosa estatura, cubierta de piedras preciosas, y tapada con un velo.Η γριά ξαναφάνηκε σε λίγο. Κρατούσε με κόπο από το μπράτσο μια γυναίκα, που έτρεμε, πούχε ανάστημα μεγαλόπρεπο, κ' έλαμπε ολόκληρη μέσα σε πετράδια κ' ήτανε σκεπασμένη μ' έναν πέπλο. — Τραβήχτε αυτόν τον πέπλο, είπε η γριά στον Αγαθούλη.
Otez ce voile, dit la vieille à Candide."Take off that veil," said the old woman to Candide.»Huzd félre a fátyolt,« mondá az öregasszony Candide-nak.Alza ese velo, dixo á Candido la vieja.Ο νέος πλησιάζει· σηκώνει τον πέπλο με φοβισμένο χέρι.
Le jeune homme approche; il lève le voile d'une main timide.The young man approached, and, with a trembling hand, took off her veil.A fiatal ember közelebb lép, remegő kézzel felemeli a fátyolt.Arrímase el mozo, y alza con mano tímida el velo.Τι στιγμή! Τι ξάφνισμα!
Quel moment! quelle surprise! il croit voir mademoiselle Cunégonde; il la voyait en effet, c'était elle-même.What a happy moment! What surprise! He thought he beheld Miss Cunegund; he did behold her -it was she herself.Mily tüneményes pillanat! Mily meglepetés! Kunigundát vélte látni; valóban őt látta, mert ő volt az.¡Qué instante! ¡qué pasmo! cree que está viendo á su baronesita, á su Cunegunda; y así era la verdad, porque era ella propia.Νομίζει πως βλέπει τη δεσποινίδα Κυνεγόνδη. Τη βλέπει πραγματικά, ήταν η ίδια.
La force lui manque, il ne peut proférer une parole, il tombe à ses pieds. Cunégonde tombe sur le canapé.His strength failed him, he could not utter a word, he fell at her feet. Cunegund fainted upon the sofa.Ereje elhagyja és némán a lábai elé roskad, Kunigunda pedig a pamlagra hanyatlik.Fáltale el aliento, no puede articular palabra, y cae desmayado á sus plantas. Cunegunda se cae sobre el canapé:Οι δυνάμεις του παραλυούνε, δε μπορεί να προφέρη λέξη, πέφτει στα πόδια της.
La vieille les accable d'eaux spiritueuses, ils reprennent leurs sens, ils se parlent: ce sont d'abord des mots entrecoupés, des demandes et des réponses qui se croisent, des soupirs, des larmes, des cris.The old woman bedewed them with spirits; they recovered-they began to speak. At first they could express themselves only in broken accents; their questions and answers were alternately interrupted with sighs, tears, and exclamations.Az öreg asszony erre pálinkával élesztgette őket, mitől visszanyerték eszméletöket és beszélni kezdtek egymáshoz: először csak félig kimondott szavakat, kérdéseket, feleleteket suttognak, majd sóhajok, könnyek, felkiáltások olvadnak össze.la vieja los inunda en aguas de olor; vuelven en sí, se hablan; primero en voces interrumpidas, en preguntas y respuestas que no se dan vado unas á otras, en suspiros, lágrimas y gritos.Η Κυνεγόνδη πέφτει πάνω στον καναπέ. Η γριά τους χύνει μυρωδιές, αναλαβαίνουν τις αισθήσεις τους, ομιλούν: στην αρχή λένε λέξεις κομμένες, ερωτήσεις κι' απαντήσεις διασταυρούμενες, στενάζουνε, κλαίνε, ξωφωνίζουν.
La vieille leur recommande de faire moins de bruit, et les laisse en liberté.The old woman desired them to make less noise, and after this prudent admonition left them together.Az öreg asszony azt tanácsolja nekik, hogy csendesebben legyenek és magukra hagyja őket.La vieja, recomendándoles que metan ménos bulla, los dexa libres.Η γριά τους συμβουλεύει να κάμνουν λιγώτερο θόρυβο και τους αφήνει μόνους.
Quoi! c'est vous, lui dit Candide, vous vivez! je vous retrouve en Portugal! On ne vous a donc pas violée? on ne vous a point fendu le ventre, comme le philosophe Pangloss me l'avait assuré?"Good heavens!" cried Candide, "is it you? Is it Miss Cunegund I behold, and alive? Do I find you again in Portugal? then you have not been ravished? they did not rip open your body, as the philosopher Pangloss informed me?"»Hogyan? Hát csakugyan te vagy itt!? - mondá Candide; te élsz és itt vagy Portugáliában? Hát nem becstelenitettek meg s nem metszették fel a hasadat, mint a filozófus Pangloss állitotta?¡Con que es vm., dice Candido! ¡con que la veo en Portugal, y no ha sido violada, y no le han pasado de parte á parte las entrañas, como me habia dicho el filósofo Panglós!— Πώς! Είστε σεις; της λέγει ο Αγαθούλης· ζήτε! Σας ξαναβρίσκω στην Πορτογαλλία! Δε σας εβίασαν λοιπόν; Δε σας ξεκοιλιάσανε, όπως με βεβαίωσε ο φιλόσοφος Παγγλώσσης;
Si fait, dit la belle Cunégonde; mais on ne meurt pas toujours de ces deux accidents."Indeed but they did," replied Miss Cunegund; "but these two accidents do not always prove mortal."De igen, felelte a bájos Kunigunda; de e két baleset nem okvetlenül halálos.Sí tal, replicó la hermosa Cunegunda, pero no siempre son mortales esos accidentes.— Ναι, είπε η ωραία Κυναιγόνδη· αλλά δεν πεθαίνει κανείς πάντα απ' αυτά τα δυο δυστυχήματα.
--Mais votre père et votre mère ont-ils été tués?"But were your father and mother killed?"És atyádat, anyádat igazán megölték?--¿Y han sido muertos el padre y la madre de vm.?— Αλλ' ο μπαμπάς σας και η μαμά σας σκοτωθήκανε;
--II n'est que trop vrai, dit Cunégonde en pleurant."Alas!" answered she, "it is but too true!" and she wept.Meg bizony, mondá Kunigunda zokogva.--Por mi desgracia, sí, respondió llorando Cunegunda.— Αυτό είναι πάρα πολύ αληθινό, είπε η Κυνεγόνδη κλαίοντας.
--Et votre frère?"And your brother?"És a bátyád?--¿Y su hermano?— Κι' ο αδερφός σας;
--Mon frère a été tué aussi."And my brother also."Őt is megölték.--Mi hermano también.— Τον αδερφό μου τον σκοτώσαν επίσης.
--Et pourquoi êtes-vous en Portugal?"And how came you into Portugal?- És hogyan kerülsz Portugáliába?--¿Pues porqué está vm. en Portugal?— Και γιατί βρίσκεστε στην Πορτογαλλία;
et comment avez-vous su que j'y étais? et par quelle étrange aventure m'avez-vous fait conduire dans cette maison?And how did you know of my being here? And by what strange adventure did you contrive to have me brought into this house? And how-"Honnan tudtad, hogy én itt vagyok? Mily különös varázslattal juttattál ebbe a házba?¿cómo ha sabido que también yo lo estaba? ¿porqué raro acaso me ha hecho venir á esta casa?Και πώς μάθατε, πως ήμουνα κ' εγώ εδώ; Και με τι παράξενη σύμπτωση με φέρατε σ' αυτό το σπίτι;
--Je vous dirai tout cela, répliqua la dame; mais il faut auparavant que vous m'appreniez tout ce qui vous est arrivé depuis le baiser innocent que vous me donnâtes, et les coups de pied que vous reçûtes."I will tell you all," replied the lady, "but first you must acquaint me with all that has befallen you since the innocent kiss you gave me, and the rude kicking you received in consequence of it."Mindent el fogok mesélni, válaszolt a nő; de először neked kell elmesélned mindent, ami amaz ártatlan csók és az elszenvedett rugások óta történt veled.«Todo lo diré, replicó la dama; pero antes es forzoso que me diga vm. quantos sucesos le han pasado desde el inocente beso que me dió, y las patadas con que se le hiciéron pagar.— Θα σας τα πω όλ' αυτά, απάντησε η κυρία, μα πρέπει προτύτερα να μου διηγηθήτε ό,τι σας συνέβη μετά απ' το αθώο εκείνο φίλημα, που μου δώσατε, και τις κλωτσιές που λάβατε.
Candide lui obéit avec un profond respect; et quoiqu'il fût interdit, quoique sa voix fût faible et tremblante, quoique l'échine lui fît encore un peu mal, il lui raconta de la manière la plus naïve tout ce qu'il avait éprouvé depuis le moment de leur séparation.Candide, with the greatest submission, prepared to obey the commands of his fair mistress; and though he was still filled with amazement, though his voice was low and tremulous, though his back pained him, yet he gave her a most ingenuous account of everything that had befallen him, since the moment of their separation.Candide a legmélyebb megilletődéssel engedelmeskedett; s ámbár elfogódott volt, hangja pedig zavart és remegő s ámbár gerincébe még éles fájdalom nyilalt, a legnaivabb módon elmesélt mindent, amit elválásuk pillanata óta tapasztalt.Obedeció Candido con profundo respeto; y puesto que estaba confuso, que tenia trémula y flaca la voz, y que aun le dolia no poco el espinazo, contó con la mayor ingenuidad quanto desde el punto de su separacion habia padecido.Ο Αγαθούλης υπάκουσε με βαθύτατο σεβασμό. Και, αν και κουρασμένος, αν και η φωνή του ήταν αδύνατη κ' έτρεμε, αν και η ραχοκοκαλιά του πονούσε ακόμα λίγο, της διηγήθηκε με τον πιο απροσποίητο τρόπο ό,τι του συνέβη από τη στιγμή του αποχωρισμού τους. Η Κυνεγόνδη ύψωνε τα μάτια στον ουρανό.
Cunégonde levait les yeux au ciel: elle donna des larmes à la mort du bon anabaptiste et de Pangloss; après quoi elle parla en ces termes à Candide, qui ne perdait pas une parole, et qui la dévorait des yeux.Cunegund, with her eyes uplifted to heaven, shed tears when he related the death of the good Anabaptist, James, and of Pangloss; after which she thus related her adventures to Candide, who lost not one syllable she uttered, and seemed to devour her with his eyes all the time she was speaking.Kunigunda az égre emelte tekintetét: megkönnyezte a jó anabaptistának és Panglossnak halálát; azután ő beszélt Candide-nak és az ifju áhitattal figyelt minden szavára s majd elnyelte a leányt tekintetével.Alzaba Cunegunda los ojos al cielo, y vertió tiernas lágrimas por la muerte del buen anabautista y de Panglós; habló despues como sigue á Candido, el qual no perdió una palabra, y se la comia con los ojos.Έκλαψε για το θάνατο του αγαθού αναβαφτιστή Ιακώβου· και κατόπι μίλησε ως εξής στον Αγαθούλη, που δεν έχανε λέξη και την κατάτρωγε με τα μάτια του.
CHAPITRE VIII. Histoire de Cunégoride.CHAPTER 8 Cunegund's StoryNYOLCADIK FEJEZET. Kunigunda története.CAPITULO VIII. Historia de Cunegunda.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII. &Ιστορία της Κυνεγόνδης&
J'étais dans mon lit et je dormais profondément, quand il plut au ciel d'envoyer les Bulgares dans notre beau château de Thunder-ten-tronckh; ils égorgèrent mon père et mon frère, et coupèrent ma mère par morceaux.I was in bed, and fast asleep, when it pleased Heaven to send the Bulgarians to our delightful castle of Thunder-ten-tronckh, where they murdered my father and brother, and cut my mother in pieces.»Még ágyamban feküdtem s mély álomba voltam merülve, mikor az Ég akarata folytán a bulgárok gyönyörü thunder-ten-tronckhi kastélyunkba betörtek; atyámat és bátyámat megfojtották és anyámat darabokra tépték.Durmiendo á pierna suelta estaba en mi cama, quando plugo al cielo que entraran los Bulgaros en nuestra soberbia quinta de Tunder-ten-tronck, y degollaran á mi padre y á mi hermano, é hiciesen tajadas á mi madre.Ήμουνα στο κρεββάτι μου και κοιμόμουνα βαθυά, όταν ευδόκησεν ο ουρανός να στείλη τους Βουλγάρους στον ωραίο μας πύργο του Τούντερ- τεν-τρονκ. Σφάξανε τον πατέρα μου και τον αδελφό μου και κάμανε τη μητέρα μου κομματάκια.
Un grand Bulgare, haut de six pieds, voyant qu'à ce spectacle j'avais perdu connaissance, se mit à me violer; cela me fit revenir, je repris mes sens, je criai, je me débattis, je mordis, j'égratignai, je voulais arracher les yeux à ce grand Bulgare, ne sachant pas que tout ce qui arrivait dans le château de mon père était une chose d'usage: le brutal me donna un coup de couteau dans le flanc gauche dont je porte encore la marque.A tall Bulgarian soldier, six feet high, perceiving that I had fainted away at this sight, attempted to ravish me; the operation brought me to my senses. I cried, I struggled, I bit, I scratched, I would have torn the tall Bulgarian's eyes out, not knowing that what had happened at my father's castle was a customary thing. The brutal soldier, enraged at my resistance, gave me a wound in my left leg with his hanger, the mark of which I still carry."Egy hatalmas termetü bulgár, látva hogy e szörnyüség láttára elvesztettem eszméletemet, erőszakot akart rajtam elkövetni; erre aztán magamhoz tértem; visszanyertem eszméletemet, haraptam, karmoltam, a szemeit akartam kikaparni a nagy bulgárnak, mert sejtelmem sem volt arról, hogy mindaz, ami atyám kastélyában történt, nagyon megszokott dolog: s az istentelen bulgár olyat döfött tőrével a bal combomba, hogy most is ott vannak a nyomai. Istenem!Un pazguato de Bulgaro de dos varas y tercia, viendo que habia yo perdido los sentidos con esta escena, se puso á violarme; con lo qual volví en mí, y empecé á morder, á arañar, y á querer sacar los ojos al Bulgarote, no sabiendo que era cosa de estilo quanto en la quinta de mi padre estaba pasando; pero me dió el belitre una cuchillada junto á la teta izquierda, que todavía me queda la señal.Ένας ψηλός βούλγαρος έξη ποδιών, βλέποντας, πως σ' αυτό το θέαμα έχασα τις αισθήσεις μου, άρχισε να με βιάζη. Αυτό με συνέφερε, ανάλαβα τις αισθήσεις μου, πάλαιψα, δάγκασα, γρατσούνισα, ήθελα να βγάλω τα μάτια αυτού του χοντροβούργαρου, μη ξέροντας, πως ό,τι συνέβαινε μέσα στον πύργο του πατέρα ήταν ένα πράγμα συνειθισμένο. Ο αγριάθρωπος μούδωσε μια μαχαιριά στο αριστερό μέρος της κοιλιάς, που έχω ακόμη το σημάδι. — Αλλοίμονο!
Hélas! j'espère bien la voir, dit le naïf Candide."Methinks I long to see it," said Candide, with all imaginable simplicity.Remélem, hogy megláthatom - mondá naivul Candide.Ha, espero que me la enseñará vm., dixo el ingenuo Candido.Ελπίζω να το ιδώ, είπεν ο απλοϊκός Αγαθούλης,
Vous la verrez, dit Cunégonde; mais continuons."You shall," said Cunegund, "but let me proceed."Meg fogod látni, mondá Kunigunda; de hadd folytassam.Ya la verá vm., dixo Cunegunda, pero sigamos el cuento.— Θα το ιδήτε, είπεν η Κυνεγόνδη.
Continuez, dit Candide."Pray do," replied Candide.Folytasd, mondá Candide.«Siga vm., replicó Candido.Αλλ' ας εξακολουθήσομε. — Εξακολουθήστε, είπε ο Αγαθούλης. Ξαναπήρε το νήμα της διήγησής της. — Τότες ένας Βούλγαρος αξιωματικός μπαίνει.
Elle reprit ainsi le fil de son histoire:She continued.Kunigunda ujból felvette az elbeszélés fonalát:Añudó pues así el hilo de su historia Cunegunda:Με βλέπει μέσα στα αίματα, αλλ' ο στρατιώτης δεν ταράζεται.
Un capitaine bulgare entra, il me vit toute sanglante, et le soldat ne se dérangeait pas. Le capitaine se mit en colère du peu de respect que lui témoignait, ce brutal, et le tua sur mon corps. Ensuite il me fit panser, et m'emmena prisonnière de guerre dans son quartier."A Bulgarian captain came in, and saw me weltering in my blood, and the soldier still as busy as if no one had been present. The officer, enraged at the fellow's want of respect to him, killed him with one stroke of his sabre as he lay upon me. This captain took care of me, had me cured, and carried me as a prisoner of war to his quarters.»Aztán egy fiatal ember lépett be; látta, hogyan fekszem ott vérbe boritva, de a katonát ez egy cseppet sem feszélyezte. A kapitány haragra lobbant a gazfickó tiszteletlensége miatt és testemen ölte őt meg; aztán bekötöztette sebeimet és hadifogolyként vitetett szállására.Entró un capitan bulgaro, que me vió llena de sangre, debaxo del soldado que no se incomodaba; y enojado del poco respeto que le tenia el malandrin, le mató encima de mí: hízome luego poner en cura, y me llevó prisionera de guerra á su guarnicion.Ο αξιωματικός θυμώνει για την έλλειψη σεβασμού, που τούδειχνε αυτός ο χτηνώδης στρατιώτης και τον σκοτώνει απάνω μου. Ύστερα βάζει να μ' επιδέσουν και με φέρνει αιχμάλωτο στη σκηνή του. Εκεί έπλενα τα λίγα πουκάμισα, που είχε, του μαγείρευα· μ' εύρισκε πολύ νόστιμη, πρέπει να το ομολογήσω, και δε θ' αρνηθώ, πως ήτανε κι' αυτός πολύ καλοφκιασμένος κ' είχε το δέρμα λευκό κ' απαλό.
Je blanchissais le peu de chemises qu'il avait, je fesais sa cuisine; il me trouvait fort jolie, il faut l'avouer; et je ne nierai pas qu'il ne fût très bien fait, et qu'il n'eût la peau blanche et douce; d'ailleurs peu d'esprit, peu de philosophie: on voyait bien qu'il n'avait pas été élevé par le docteur Pangloss.I washed what little linen he possessed, and cooked his victuals: he was very fond of me, that was certain; neither can I deny that he was well made, and had a soft, white skin, but he was very stupid, and knew nothing of philosophy: it might plainly be perceived that he had not been educated under Dr. Pangloss.Én mostam rá és én főztem neki: mondhatom, hogy nagyon szépnek talált; és azt sem tagadom, hogy neki is nagyon szép termete és finom fehér bőre volt; egyébként semmi szellemesség, semmi filozófia: könnyen észre lehetett venni, hogy nem Pangloss doktor iskolájában nevelkedett.Allí lavaba las pocas camisas que el tenia, y le guisaba la comida; el decia que era yo muy bonita, y tambien he de confesar que era muy lindo mozo, y que tenia la carne suave y blanca, pero poco entendimiento, y ménos filosofía: y á tiro de ballesta se echaba de ver que no le habia educado el doctor Panglós.Αλλ' έξω απ' αυτά, λίγο πνεύμα, λίγη φιλοσοφία. Φαινότανε καλά, πως δεν είχε μορφωθή από τον δόχτορα Παγγλώση, Στο τέλος των τριών μηνών, αφού έχασε τα χρήματά του κι' αφού με χόρτασε, με πούλησε σ' έναν Εβραίο ονομαζόμενο δον Ισσάχαρ, που εμπορευότανε στην Ολλανδία και στην Πορτογαλλία και που αγαπούσε με πάθος τις γυναίκες.
Au bout de trois mois, ayant perdu tout son argent, et s'étant dégoûté de moi, il me vendit à un Juif nommé don Issachar, qui trafiquait en Hollande et en Portugal, et qui aimait passionnément les femmes.In three months, having gambled away all his money, and having grown tired of me, he sold me to a Jew, named Don Issachar, who traded in Holland and Portugal, and was passionately fond of women.Három hónap mulva, miután eljátszotta mind a pénzét és rám is unt, eladott egy don Issacar nevü zsidónak, ki Hollandiában és Portugáliában kereskedett és aki szenvedélyesen szerette a nőket.A cabo de tres meses perdió todo quanto dinero tenia, y no curándose mas de mí, me vendió á un Judío llamado Don Isacar, que tenia casa de comercio en Holanda y en Portugal, y se perdia por mugeres.Αυτός ο Εβραίος αφοσιώθηκε πολύ σε μένα, αλλά δεν κατώρθωσε να με νικήση.
Ce Juif s'attacha beaucoup à ma personne, mais il ne pouvait en triompher; je lui ai mieux résisté qu'au soldat bulgare: une personne d'honneur peut être violée une fois, mais sa vertu s'en affermit.This Jew showed me great kindness, in hopes of gaining my favors; but he never could prevail on me to yield. A modest woman may be once ravished; but her virtue is greatly strengthened thereby.A zsidó nagyon ragaszkodott hozzám, de nem tudott rajtam diadalmaskodni; neki jobban ellentálltam, mint a bulgár katonának; egyszer meg lehet becsteleniteni egy nőt, de erénye annál jobban megszilárdul.Prendóse mucho de mi el tal Judío, pero nada pudo conseguir, que me he resistido á el mas bien que al soldado bulgaro; porque una honrada muger bien puede ser violada una vez, pero con ese mismo contratiempo se fortalece su virtud.Του αντιστάθηκα καλύτερα απ' ότι στο Βούλγαρο στρατιώτη. Ένα έντιμο πρόσωπο μπορεί να βιαστή μια φορά, μα η αρετή του δε χάνεται.
Le Juif, pour m'apprivoiser, me mena dans cette maison de campagne que vous voyez.In order to make sure of me, he brought me to this country house you now see.A zsidó, hogy megpuhitson, ebbe a falusi villába hozatott.El Judío para domesticarme me ha traído á la casa de campo que vm. ve.Ο Εβραίος για να με δαμάση, μ' έφερε σ' αυτό το εξοχικό σπίτι, που βλέπετε.
J'avais cru jusque-là qu'il n'y avait rien sur la terre de si beau que le château de Thunder-ten-tronckh; j'ai été détrompée.I had hitherto believed that nothing could equal the beauty of the castle of Thunder-ten-tronckh; but I found I was mistaken.Eddig abban a hitben voltam, hogy nincs szebb a világon, mint Thunder-ten-tronckh báró kastélya; bevallom: csalódtam.Hasta ahora habia creido que no habia en la tierra mansion mas hermosa que la granja de Tunder-ten-tronck, pero ya estoy desengañada de mi error.Πίστευα ως τώρα, πως δεν υπήρχε τίποτε στη γη τόσο ωραίο σαν τον πύργο του Τούντερ-τεν-τρονκ: είχα απατηθεί. Ο μέγας Ιεροξεταστής με παρατήρησε μια μέρα στη λειτουργία.
Le grand-inquisiteur m'aperçut un jour à la messe; il me lorgna beaucoup, et me fit dire qu'il avait à me parler pour des affaires secrètes."The Grand Inquisitor saw me one day at Mass, ogled me all the time of service, and when it was over, sent to let me know he wanted to speak with me about some private business.Egyszer a nagy inkvizitor észrevett a misén; sokáig kacsintgatott rám s megizente, hogy titkos beszélni valója van velem.El inquisidor general me vió un dia en misa, no me quitó los ojos de encima, y me mandó á decir que me tenia que hablar de un asunto secreto.Με κύτταξε πολύ με τα γυαλιά του και μου παράγγειλε, πως είχε να μου μιλήση για πολύ μυστικές υποθέσεις. Με ωδήγησε στο παλάτι του· του είπα την καταγωγή μου μού παράστησε, πόσο ήτανε κατώτερο της τάξης μου ν' ανήκω σ' έναν Ισραηλίτη.
Je fus conduite à son palais; je lui appris ma naissance; il me représenta combien il était au-dessous de mon rang d'appartenir à un Israélite.I was conducted to his palace, where I told him all my story; he represented to me how much it was beneath a person of my birth to belong to a circumcised Israelite.Palotájába vittek; feltártam neki születésemet; ő meg azt bizonyitgatta, hogy nagyon is méltóságomon aluli, hogy egy zsidónak legyek a szeretője; ajánlatot tett don Issacarnak, hogy engedjen át neki.Lleváronme á su palacio, y yo le dixe quien eran mis padres. Representóme entónces quanto desdecia de mi nobleza el pertenecer á un israelita.Πρότεινε από μέρος μου στον δον Ισσάχαρ να με παραχωρήση στο σεβασμιώτατο. Ο δον Ισσάχαρ, που είναι ο τραπεζίτης της αυλής κι' άνθρωπος μεγάλης υπόληψης δε δέχτηκε να κάμη τίποτε.
On proposa de sa part à don Issachar de me céder à monseigneur. Don Issachar, qui est le banquier de la cour, et homme de crédit, n'en voulut rien faire.He caused a proposal to be made to Don Issachar, that he should resign me to His Lordship. Don Issachar, being the court banker and a man of credit, was not easy to be prevailed upon.Don Issacar, ki udvari bankár s mint ilyen, nagy tekintélyü ember, hallani sem akart a dologról.Su Ilustrísima propuso á Don Isacar que le hiciera cesión de mí; y este, que es banquero de palacio y hombre de mucho poder, nunca tal quiso consentir.Ο Ιερεξεταστής τον απείλησε μ' ένα άουτο-ντα-φε. Τέλος ο Εβραίος μου φοβισμένος έκλεισε μια συμφωνία κατά την οποία το σπίτι κ' εγώ θ' ανήκαμε και στους δυο από κοινού.
L'inquisiteur le menaça d'un auto-da-fé. Enfin mon Juif intimidé conclut un marché par lequel la maison et moi leur appartiendraient à tous deux en commun; que le Juif aurait pour lui les lundis, mercredis, et le jour du sabbat, et que l'inquisiteur aurait les autres jours de la semaine.His Lordship threatened him with an auto-da-fe; in short, my Jew was frightened into a compromise, and it was agreed between them, that the house and myself should belong to both in common; that the Jew should have Monday, Wednesday, and the Sabbath to himself; and the Inquisitor the other four days of the week.Az inkvizitor máglyával fenyegetődzött. Végre zsidóm megfélemlitve belement az alkuba olyan formán, hogy a nyári lak is meg én is, mindkettőjüknek közös tulajdonai leszünk; hogy hétfőn, szerdán és szombaton a zsidóé leszek, a hét többi napján pedig az inkvizitoré.El inquisidor le amenazó con un auto de fe. Al fin atemorizado mi Judío hizo un ajuste en virtud del qual la casa y yo habian de ser de ámbos de mancomun; el Judío se reservó los lúnes, los miércoles y los sábados, y el inquisidor los demas dias de la semana.Ο Εβραίος θάχε για τον εαυτό του τις Δευτέρες, τις Τετάρτες και τα Σάββατα και ο Ιερεξεταστής τις άλλες μέρες της βδομάδας.
Il y a six mois que cette convention subsiste. Ce n'a pas été sans querelles; car souvent il a été indécis si la nuit du samedi au dimanche appartenait à l'ancienne loi ou à la nouvelle.This agreement has subsisted almost six months; but not without several contests, whether the space from Saturday night to Sunday morning belonged to the old or the new law.Hat hónapja van érvényben ez az egyezség. Igaz, hogy voltak civakodások is; mert gyakran nem tudták eldönteni, vajjon a szombatról vasárnapra virradó éjjel a régi vagy uj birtokost illeti-e.Seis meses ha que subsiste este convenio, aunque no sin freqüentes contiendas, porque muchas veces han disputado sobre si la noche de sábado á domingo pertenecia á la ley antigua, ó á la ley de gracia.Είναι έξη μήνες τώρα, που βαστάει αυτή η σύμβαση· αλλ' όχι και χωρίς καυγάδες, γιατί συχνά δε μπορούνε να ορίσουν, αν η νύχτα του Σαββάτου ανήκει στον παλαιό η στο νέο νόμο!
Pour moi, j'ai résisté jusqu'à présent à toutes les deux; et je crois que c'est pour cette raison que j'ai toujours été aimée.For my part, I have hitherto withstood them both, and truly I believe this is the very reason why they are both so fond of me.Ami engem illet, mindkettőnek ellenálltam s azt hiszem, ennek tulajdonithatom, hogy változatlanul szeretnek.Yo empero á entrámbas leyes me lie resistido hasta ahora, y por este motivo pienso que me quieren tanto.Όσο για μένα αντιστάθηκα ως τώρα και στους δυο· και νομίζω πως γι' αυτό το λόγο με αγαπούνε πάντα.
Enfin, pour détourner le fléau des tremblements de terre, et pour intimider don Issachar, il plut à monseigneur l'inquisiteur de célébrer un auto-da-fé."At length to turn aside the scourge of earthquakes, and to intimidate Don Issachar, My Lord Inquisitor was pleased to celebrate an auto-da-fe.Végül, hogy a földrengést elháritsa és Don Issacart megfélemlitse, elhatározta az inkvizitor ur, hogy eretnek égetést rendez.Finalmente, por conjurar la plaga de los terremotos, y por poner miedo á Don Isacar, le plugo al Ilustrísimo señor inquisidor celebrar un auto de fe.Τέλος για ν' απομακρύνουν τη συφορά των σεισμών και για να φοβίσουν τον δον Ισσάχαρ, ευαρεστήθηκε ο σεβασμιώτατος Ιεροξεταστής να τελέση ένα άουτο-ντα-φε.
Il me fit l'honneur de m'y inviter. Je fus très bien placée; on servit aux dames des rafraîchissements entre la messe et l'exécution.He did me the honor to invite me to the ceremony. I had a very good seat; and refreshments of all kinds were offered the ladies between Mass and the execution.Engem is megtisztelt azzal, hogy meghivott az ünnepélyre: nagyon jó helyre kerültem; a hölgyeknek frissitőket szolgáltak fel a mise és a kivégzés között.Honróme convidándome á la fiesta; me diéron uno de los mejores asientos, y se sirviéron refrescos á las señoras en el intervalo de la misa y el suplicio de los ajusticiados.Μου έκαμε την τιμή να με καλέση. Με βάλανε σε πολύ καλή θέση. Προσφέρανε στις κυρίες αναψυχτικά μεταξύ της λειτουργίας και της εκτέλεσης.
Je fus, à la vérité, saisie d'horreur en voyant brûler ces deux Juifs et cet honnête Biscayen qui avait épousé sa commère: mais quelle fut ma surprise, mon effroi, mon trouble, quand je vis dans un san-benito, et sous une mitre, une figure qui ressemblait à celle de Pangloss!I was dreadfully shocked at the burning of the two Jews, and the honest Biscayan who married his godmother; but how great was my surprise, my consternation, and concern, when I beheld a figure so like Pangloss, dressed in a sanbenito and mitre!Mondhatom; borzalom fogott el, mikor kivégezni láttam azt a két zsidót és a derék biscayait, ki szentül meg volt róla győződve, hogy tulajdon keresztanyját vette feleségül; de mily nagy volt meglepetésem, ijedtségem, önkivületem, midőn a san-benitoban és papirsüveg alatt egy Panglosshoz hasonló alakot láttam meg!Confieso que estaba sobrecogida de horror de ver quemar á los dos Judíos, y al honrado Vizcayno casado con su comadre; pero ¡qué asombro, qué confusión y qué susto fué el mio quando vi con un sambenito y una coroza una cara parecida á la de Panglós!Μ' έπιασε, αληθινά, φρίκη βλέποντας να καίνε αυτούς τους δυο Ιουδαίους κι' αυτό το χρηστό Βισκαϊανό, πούχε παντρεφτή τη νουνά του. Αλλά ποια ήταν η έκπληξή μου, ο τρόμος μου, η ταραχή μου, σαν είδα μέσα σ' ένα κίτρινο ράσο και κάτου από μια μίτρα κάποιον, που έμοιαζε του Παγγλώσση. Έτριβα τα μάτια μου, έβλεπα προσεχτικά, είδα να τον κρεμούν· έπεσα λιπόθυμη.
Je me frottai les yeux, je regardai attentivement, je le vis pendre; je tombai en faiblesse. A peine reprenais-je mes sens, que je vous vis dépouillé tout nu; ce fut là le comble de l'horreur, de la consternation, de la douleur, du désespoir.I rubbed my eyes, I looked at him attentively. I saw him hanged, and I fainted away: scarce had I recovered my senses, when I saw you stripped of clothing; this was the height of horror, grief, and despair.Megdörzsöltem szemeimet, majd figyelmesen néztem őt és láttam, amint felakasztották; ekkor ájultan estem össze. Alig tértem magamhoz, midőn téged láttalak meg teljesen meztelenül; ekkor már a borzalomnak, meglepetésnek, a fájdalomnak, kétségbeesésnek tetőpontjára jutottam.Estreguéme los ojos, miré con atencion, le vi ahorcar, y me tomó un desmayo. Apénas habia vuelto en mí, quando le vi á vm. desnudo de medio cuerpo: allí fué el cúmulo de mi horror, mi consternacion, mi desconsuelo, y mi desesperacion.Μόλις συνήρθα, είδα εσάς γυμνωμένον τσιτσίδι. Αυτό ήτανε το αποκορύφωμα της φρίκης, του τρόμου, του πόνου της απελπισίας. Θα σας πω αληθινά, πως το δέρμα σας είναι πολύ πιο λευκό και πιο ρόδινο από του βουλγάρου αξιωματικού.
Je vous dirai, avec vérité, que votre peau est encore plus blanche, et d'un incarnat plus parfait que celle de mon capitaine des Bulgares. Cette vue redoubla tous les sentiments qui m'accablaient, qui me dévoraient.I must confess to you for a truth, that your skin is whiter and more blooming than that of the Bulgarian captain. This spectacle worked me up to a pitch of distraction.Őszintén mondhatom neked, hogy a te bőröd még fehérebb és egy árnyalattal tökéletesebb, mint az én bulgár kapitányomé; ez a látványosság megkétszerezte azokat a kinos érzéseket, melyek hatalmukba ejtettek.Digo de verdad que la cútis de vm. es mas blanca y mas encarnada que la de mi capitan de Bulgaros; y esta vista aumentó todos los afectos que abrumada y consumida me tenian.Αυτή η θέα διπλασίασε όλα τα αισθήματα, που με καταπιέζανε, που με κατατρώγαν. Φώναξα, θέλησα να πω: Σταθήτε, βάρβαροι!
Je m'écriai, je voulus dire, Arrêtez, barbares! mais la voix me manqua, et mes cris auraient été inutiles.I screamed out, and would have said, 'Hold, barbarians!' but my voice failed me; and indeed my cries would have signified nothing.Kiáltani szerettem volna, azt szerettem volna mondani: »Megálljatok, barbárok!« De a szó torkomon akadt; és hiába is kiáltottam volna.A dar gritos iba, yá decir: deteneos, inhumanos; pero me faltó la voz, y habrian sido en balde mis gritos.Μα η φωνή μου πνίγηκε και τα λόγια μου θάταν ανώφελα.
Quand vous eûtes été bien fessé: Comment se peut-il faire, disais-je, que l'aimable Candide et le sage Pangloss se trouvent à Lisbonne, l'un pour recevoir cent coups de fouet, et l'autre pour être pendu par l'ordre de monseigneur l'inquisiteur, dont je suis la bien-aimée?After you had been severely whipped, I said to myself, 'How is it possible that the lovely Candide and the sage Pangloss should be at Lisbon, the one to receive a hundred lashes, and the other to be hanged by order of My Lord Inquisitor, of whom I am so great a favorite?Miközben téged alaposan megbotoztak, azt kérdezgettem magamtól: hogyan lehetséges az, hogy a szeretetreméltó Candide és a bölcs Pangloss Lisszabonba kerülnek, az egyik, hogy száz korbácsütést kapjon, a másik, hogy a főinkvizitor méltóságának, az én szeretőmnek parancsára felakasztassék.Quando os hubiéron azotado á su sabor, decia yo entre mí: ¿Cómo es posible que se encuentren en Lisboa el amable Candido y el sabio Panglós; uno para llevar doscientos azotes, y otro para ser ahorcado por órden del ilustrísimo Señor inquisidor que tanto me ama?Αφού σας μαστιγώσανε καλά: πως συμβαίνει, έλεγα, ο αγαπητός Αγαθούλης κι' ο σοφός Παγγλώσσης να βρίσκονται στη Λισσαβώνα, ο ένας για να φάγη εκατό καμουτσικιές κι' ο άλλος να κρεμαστή κατά διαταγή του σεβασμιώτατου Ιεροξεταστή, του οποίου είμαι η ερωμένη;
Pangloss m'a donc bien cruellement trompée, quand il me disait que tout va le mieux du monde!Pangloss deceived me most cruelly, in saying that everything is for the best.'Pangloss tehát kegyetlenül megcsalt engem, midőn azt állitotta, hogy minden legjobb a világon.¡Qué cruelmente me engañaba Panglós, quando me decia que todo era perfectísimo!Ο Παγγλώσσης λοιπόν μ' είχε πολύ σκληρά απατήσει, όταν μούλεγε, πως όλα είναι άριστα στον κόσμο.
Agitée, éperdue, tantôt hors de moi-même, et tantôt prête de mourir de faiblesse, j'avais la tête remplie du massacre de mon père, de ma mère, de mon frère, de l'insolence de mon vilain soldat bulgare, du coup de couteau qu'il me donna, de ma servitude, de mon métier de cuisinière, de mon capitaine bulgare, de mon vilain don Issachar, de mon abominable inquisiteur, de la pendaison du docteur Pangloss, de ce grand miserere en faux-bourdon pendant lequel on vous fessait, et surtout du baiser que je vous avais donné derrière un paravent, le jour que je vous avais vu pour la dernière fois."Thus agitated and perplexed, now distracted and lost, now half dead with grief, I revolved in my mind the murder of my father, mother, and brother, committed before my eyes; the insolence of the rascally Bulgarian soldier; the wound he gave me in the groin; my servitude; my being a cook-wench to my Bulgarian captain; my subjection to the hateful Jew, and my cruel Inquisitor; the hanging of Doctor Pangloss; the Miserere sung while you were being whipped; and particularly the kiss I gave you behind the screen, the last day I ever beheld you.Felizgatva, elkábulva, majd az eszemet vesztve, majd a gyengeségtől csaknem elájulva elvonult lelkem előtt: atyám és anyám meggyilkolása, az én bulgár katonám szemtelensége, a tőle kapott tőrdöfés, szolgálósorsom, szakácsnői mesterségem, a bulgár kapitány, a hitvány Issacar, az utálatos inkvizitor, Pangloss doktor felakasztása, a szent mise a megbotoztatásod alatt és eszembejutott az a csók, melyet egy spanyolfal mögött adtam neked azon a napon, melyen utoljára láttalak.Agitada, desatentada, fuera de mi unas veces, y muriéndome otras de pesar, tenia preocupada la imaginacion con la muerte de mi padre, mi madre y mi hermano, con la insolencia de aquel soez soldado bulgaro, con la cuchillada que me dió, con mi oficio de lavandera y cocinera, con mi capitan bulgaro, con mi sucio Don Isacar, con mi abominable inquisidor, con la horca del doctor Panglós, con aquel gran miserere en fabordon durante el qual le diéron á vm. doscientos azotes, y mas que todo con el beso que dí á vm. detras del biombo la última vez que nos vimos.Ταραγμένη, τρομαγμένη, άλλοτες έξω φρενών κι' άλλοτε έτοιμη να πεθάνω από αδυναμία, είχα το κεφάλι μου γεμάτο από τη σφαγή του πατέρα μου, της μητέρας μου, του αδερφού μου, γεμάτο από το θράσος του βούλγαρου παλιοστρατιώτη, από τη μαχαιριά, που μούδωσε, από τη σκλαβιά μου, από το επάγγελμά μου της μαγείρισσας, από τον Βούλγαρο αξιωματικό μου, από τον άθλιό μου δον Ισσάχαρ, από το σιχαμερό μου Ιεροξεταστή, από το κρέμασμα του δόχτορα Παγγλώσση, από το μεγάλο αυτό miswerer το μουρμουριστό ενώ σας μαστιγώνανε, και προ πάντων από το φιλί, που σας έδωσα πίσω από το παραβάν την ημέρα, που σας είχα δει για τελευταία φορά. Δόξασα το θεό, που σας ξανάφερνε σε μένα ύστερ' από τόσες δοκιμασίες.
Je louai Dieu, qui vous ramenait à moi par tant d'épreuves. Je recommandai à ma vieille d'avoir soin de vous, et de vous amener ici dès qu'elle le pourrait.I returned thanks to God for having brought you to the place where I was, after so many trials. I charged the old woman who attends me to bring you hither as soon as was convenient.Hálát adtam Istennek, ki annyi megpróbáltatás után visszavezérelt téged. Megparancsoltam az öreg asszonynak, hogy viselje gondodat és vezessen ide, ameddig ez lehetséges.Dí gracias á Dios que nos volvia á reunir por medio de tantas pruebas, y encargué á mi vieja que cuidase de vm., y me le traxese luego que fuese posible.Σύστησα στη γριά μου να σας περιποιηθή και να σας φέρη εδώ, μόλις θα ήτανε δυνατό. Έκαμε πολύ καλά την παραγγελία μου. Απόλαυσα την ανέκφραστη χαρά να σας ξαναϊδώ, να σας ακούσω, να σας μιλήσω.
Elle a très bien exécuté ma commission; j'ai goûté le plaisir inexprimable de vous revoir, de vous entendre, de vous parler.She has punctually executed my orders, and I now enjoy the inexpressible satisfaction of seeing you, hearing you, and speaking to you.Rendelkezésemet pontosan végrehajtotta: megértem azt a kifejezhetetlen örömöt, hogy viszontláttalak, meghallottam a szavadat és beszéltem veled...Ha desempeñado muy bien mi encargo, y he disfrutado el imponderable gusto de volver á ver á vm., de oírle, y de hablarle.Πρέπει να πεινάτε πολύ· έχω μεγάλη όρεξη, ας αρχίσουμε από το φαγητό.
Vous devez avoir une faim dévorante; j'ai grand appétit; commençons par souper.But you must certainly be half-dead with hunger; I myself have a great inclination to eat, and so let us sit down to supper."De te bizonyára nagyon éhes lehetsz, én is megéheztem, fogjunk a vacsorához.«Sin duda que debe tener una hambre canina, yo tambien, tengo buenas ganas, con que cenemos ántes de otra cosa.Να τους λοιπόν καθισμένοι οι δυο τους στο τραπέζι.!
Les voilà qui se mettent tous deux à table; et, après le souper, ils se replacent sur ce beau canapé dont on a déjà parlé; ils y étaient quand le signor don Issachar, l'un des maîtres de la maison, arriva. C'était le jour du sabbat. Il venait jouir de ses droits, et expliquer son tendre amour.Upon this the two lovers immediately placed themselves at table, and, after having supped, they returned to seat themselves again on the magnificent sofa already mentioned, where they were in amorous dalliance, when Senor Don Issachar, one of the masters of the house, entered unexpectedly; it was the Sabbath day, and he came to enjoy his privilege, and sigh forth his passion at the feet of the fair Cunegund.És mindketten asztalhoz ültek; vacsora után helyet foglaltak azon a szép pamlagon, melyről már beszéltünk. Itt lelte őket don Issacar, a nyári lak egyik tulajdonosa. Szombat volt; eljött, hogy jogait élvezze és gyöngéd szerelmét tolmácsolja.Sentáronse pues ámbos á la mesa, y despues de cenar se volviéron al hermoso canapé de que ya he hablado. Sobre el estaban, quando llegó el señor Don Isacar, uno de los dos amos de casa; que era sábado, y venia á gozar sus derechos, y explicar su rendido amor.Και μετά το δείπνο ξανακάθονται στον ωραίο καναπέ, για τον οποίο μιλήσαμε παραπάνω. Ενώ ήσαν εκεί, ιδού φτάνει ο σινιόρ δον Ισσάχαρ, ο ένας από τους κυρίους του σπιτιού! Ήτανε Σάββατο. Ερχότανε να εξασκήση τα δικαιώματά του και να εκφράση το μεγάλο του έρωτα.
CHAPITRE IX.CHAPTER 9KILENCEDIK FEJEZET.CAPITULO IX.ΚΕΦΑΛΑΙΟ IX.
Ce qui advint de Cunégonde, de Candide, du grand-inquisiteur, et d'un Juif.What Happened to Cunegund, Candide, the Grand Inquisitor, and the JewMi történt Kunigundával, Candide-dal, a nagy inkvizitorral és a zsidóval?Prosiguen los sucesos de Cunegunda, Candido, el Inquisidor general, y el Judío.&Τι συνέβη στην Κυνεγόνδη, στον Αγαθούλη, στο μέγαν Ιεροξεταστή και στον Εβραίο.&
Cet Issachar était le plus colérique Hébreu qu'on eût vu dans Israël, depuis la captivité en Babylone.This same Issachar was the most choleric little Hebrew that had ever been in Israel since the captivity of Babylon.Ez az Issacar egyike volt a legharagosabb hébereknek, akik csak éltek eddig Izraelben a babyloni fogság óta.Era el tal Isacar el hebreo mas vinagre que desde la cautividad de Babilonia se habia visto en Israel.Αυτός ο Ισσάχαρ ήταν ο πιο χολερικός Εβραίος, που υπήρξε στη φυλή του Ισραήλ από την εποχή της αιχμαλωσίας της Βαβυλώνας.
Quoi! dit-il, chienne de galiléenne, ce n'est pas assez de monsieur l'inquisiteur? il faut que ce coquin partage aussi avec moi?"What," said he, "thou Galilean slut? The Inquisitor was not enough for thee, but this rascal must come in for a share with me?"»Mit? te hütlen kutya, tehát az inkvizitor még nem elég; még ez a fickó is osztozik velem!«¿Qué es esto, dixo, perra Galilea? ¿con que no te basta con el señor inquisidor, que tambien ese chulo entra á la parte conmigo?— Πώς! είπε· σκύλλε Γαλιλαίε, δε μας φτάνει ο Κύριος Ιεροξεταστής; Πρέπει κι' αυτός ο κανάγιας να κάμνη μαζί μου μοιρασά;
En disant cela il tire un long poignard dont il était toujours pourvu, et, ne croyant pas que son adverse partie eût des armes, il se jette sur Candide; mais notre bon Vestphalien avait reçu une belle épée de la vieille avec l'habit complet. Il tire son épée, quoiqu'il eût les moeurs fort douces, et vous étend l'Israélite roide mort sur le carreau, aux pieds de la belle Cunégonde.In uttering these words, he drew out a long poniard, which he always carried about him, and never dreaming that his adversary had any arms, he attacked him most furiously; but our honest Westphalian had received from the old woman a handsome sword with the suit of clothes. Candide drew his rapier, and though he was very gentle and sweet-tempered, he laid the Israelite dead on the floor at the fair Cunegund's feet.Igy szólván hosszú tőrt húzott ki, melyet mindég magánál hordott s nem gondolva arra, hogy ellenfelének is van fegyvere, rávetette magát Candide-ra. Ámde a mi derék westphaliai barátunk a ruházattal együtt egy szép kardot is kapott az öreg asszonytól. Kardot rántott, ámbár egyébként a legszelidebb természetü volt s a következő pillanatban az izraelita holtan terült el a szép Kunigunda lábainál.Al decir esto saca un puñal buido que siempre llevaba en el cinto, y creyendo que su contrario no traía armas, se tira á él. Pero la vieja habia dado á nuestro buen Vesfaliano una espada con el vestido completo que hemos dicho: desenvaynóla Candido, y derribó en el suelo al Israelita muerto, puesto que fuese de la mas mansa índole.Λέγοντας τούτα τραβά ένα μακρύ μαχαίρι, που τόχε πάντα μαζί του και νομίζοντας, πως ο αντίπαλος του ήταν άοπλος, ρίχνεται πάνω του. Αλλ' ο αγαθός μας Βεστφαλιανός είχε πάρει ένα ωραίο σπαθί από τη γριά μαζί με το κοστούμι. Τραβάει το σπαθί του, αν και ήταν άνθρωπος μαλακός, και σου ξαπλώνει τον Ισραηλίτη ξερόν πάνω στις πλάκες, στα πόδια της ωραίας Κυνεγόνδης.
Sainte Vierge! s'écria-t-elle, qu'allons-nous devenir? un homme tué chez moi! si la justice vient, nous sommes perdus."Holy Virgin!" cried she, "what will become of us? A man killed in my apartment! If the peace-officers come, we are undone."»Szent szüz anyánk! - kiáltott a leány; mi lesz velünk? Egy embert öltél meg nálam! Ha a rendőrség belép, el vagyunk veszve.¡Virgen Santísima! exclamó la hermosa Cunegunda; ¿qué será de nosotros? ¡Un hombre muerto en mi casa! Si viene la justicia, soy perdida.— Παναγία Παρθένε! φώναξεν εκείνη, τι θα κάνομε τώρα; Ένας άνθρωπος σκοτωμένος σπίτι μου! Αν η δικαιοσύνη έρθη, ήμαστε χαμένοι.
Si Pangloss n'avait pas été pendu, dit Candide, il nous donnerait un bon conseil dans cette extrémité, car c'était un grand philosophe. A son défaut, consultons la vieille."Had not Pangloss been hanged," replied Candide, "he would have given us most excellent advice, in this emergency; for he was a profound philosopher. But, since he is not here, let us consult the old woman."Ha Panglosst nem akasztották volna fel, szólt Candide, biztosan jó tanácsot adna ebben a nehéz helyzetben, mert ő nagy filozófus volt. De ha ő nincs itt, kérjünk tanácsot az öreg asszonytól.«Si no hubieran ahorcado á Panglós, dixo Candido, el nos daria consejo en este apuro, porque era eminente filósofo; pero pues el nos falta, consultemos con la vieja.— Εάν δεν είχαν κρεμάσει τον Παγγλώσση, είπεν ο Αγαθούλης, θα μας έδινε καλή συμβουλή σ' αυτή μας την απόγνωση, γιατί τανε μέγας φιλόσοφος. Τώρα που λείπει, ας συμβουλευτούμε τη γριά.
Elle était fort prudente, et commençait à dire son avis quand une autre petite porte s'ouvrit.She was very sensible, and was beginning to give her advice, when another door opened on a sudden.Ez igen okos nő volt és már el is kezdte véleményét nyilvánitani, midőn egyszerre egy másik kis ajtó nyilt meg.Era esta muy discreta, y empezaba á decir su parecer, quando abriéron otra puertecilla.Ήτανε πολύ μυαλωμένη κι άρχισε να λέγη τη γνώμη της, όταν μια άλλη θύρα ανοίγει.
Il était une heure après minuit, c'était le commencement du dimanche. Ce jour appartenait à monseigneur l'inquisiteur.It was now one o'clock in the morning, and of course the beginning of Sunday, which, by agreement, fell to the lot of My Lord Inquisitor.Éjfél után egy óra volt, a vasárnap kezdete: ez a nap már az inkvizítor urat illette.Era la una de la noche; habia ya principiado el domingo, dia que pertenecia al señor inquisidor.Ήτανε μια μετά τα μεσάνυχτα, άρχιζε η Κυριακή. Αυτή η μέρα ανήκε στο σεβασμιώτατο Ιεροξεταστή.
Il entre et voit le fessé Candide, l'épée à la main, un mort étendu par terre, Cunégonde effarée, et la vieille donnant des conseils.Entering he discovered the flagellated Candide with his drawn sword in his hand, a dead body stretched on the floor, Cunegund frightened out of her wits, and the old woman giving advice.Belép és ott látja a megbotozott Candide-ot karddal kezében, egy halottal a földön elterülve, Kunigundát halálra rémülve és az öreg asszonyt, amint tanácsokat osztogat.Al entrar este ve al azotado Candido con la espada en la mano, un muerto en el suelo, Cunegunda asustada, y la vieja dando consejos.Μπαίνει και βλέπει το μαστιγωμένον Αγαθούλη με το σπαθί στο χέρι, έναν σκοτωμένον χάμου, τη Κυνεγόνδη ξώφρενη και τη γριά δίνοντας συμβουλές.
Voici dans ce moment ce qui se passa dans l'âme de Candide, et comment il raisonna: Si ce saint homme appelle du secours, il me fera infailliblement brûler, il pourra en faire autant de Cunégonde; il m'a fait fouetter impitoyablement; il est mon rival; je suis en train de tuer; il n'y a pas à balancer.At that very moment, a sudden thought came into Candide's head. "If this holy man," thought he, "should call assistance, I shall most undoubtedly be consigned to the flames, and Miss Cunegund may perhaps meet with no better treatment: besides, he was the cause of my being so cruelly whipped; he is my rival; and as I have now begun to dip my hands in blood, I will kill away, for there is no time to hesitate."Ebben a pillanatban ily gondolatok cikáztak át Candide agyában: »Ha ez a szent ember most segitségért kiált, kétségtelenül máglyára fog hurcoltatni. Kunigundának is ez lenne a sorsa. Szivtelenül megkorbácsoltatott; ezenfelül vetélytársam is; megölöm őt habozás nélkül.«En este instante le ocurriéron á Candido las siguientes ideas, y discurrió así: Si pide auxîlio este varon santo, infaliblemente me hará quemar, y otro tanto podrá hacer á Cunegunda; me ha hecho azotar sin misericordia, es mi contrincante, y yo estoy de vena de matar; pues no hay que detenerse.Ιδού τι συνέβη αυτή τη στιγμή μέσα στην ψυχή του Αγαθούλη και πώς σκέφτηκε: Εάν ο άγιος άνθρωπος καλέση βοήθεια, θα με κάψη ασφαλώς στη φωτιά και μπορεί να κάνη το ίδιο και στην Κυνεγόνδη.
Ce raisonnement fut net et rapide; et, sans donner le temps à l'inquisiteur de revenir de sa surprise, il le perce d'outre en outre, et le jette à côté du Juif.This whole train of reasoning was clear and instantaneous; so that, without giving time to the Inquisitor to recover from his surprise, he ran him through the body, and laid him by the side of the Jew.Ez az okoskodás világos és gyors volt; és időt sem engedve az inkvizítornak arra, hogy magához térjen meglepetéséből, keresztül szurja és odalöki a zsidó mellé.Fué este discurso tan bien hilado como pronto; y sin dar tiempo á que se recobrase el inquisidor del primer susto, le pasó de parte á parte de una estocada, y le dexó tendido cabe el Judío.Μ' έχει μαστιγώσει ανελέητα· είναι ο αντίπαλός μου· άρχισα τώρα να σκοτώνω· δεν υπάρχει καιρός για δισταγμούς. Αυτές οι σκέψεις υπήρξαν καθαρές και γρήγορες· και δίχως να δώση καιρό στον Ιεροξεταστή να συνέρθη από την έκπληξή του, τον τρυπά πέρα ως πέρα και τον ρίχνει πλάι στον Εβραίο.
En voici bien d'une autre, dit Cunégonde; il n'y a plus de rémission; nous sommes excommuniés, notre dernière heure est venue!"Here's another fine piece of work!" cried Cunegund. "Now there can be no mercy for us, we are excommunicated; our last hour is come.»Ime itt a másik is, mondá Kunigunda. Nem lehet már szó megkegyelmezésről; meg vagyunk átkozva, elérkezett utolsó óránk.Buena la tenemos, dixo Cunegunda: ya no hay remision; estamos excomulgados, y es llegada nuestra última hora.— Να κι' άλλος, είπε η Κυνεγόνδη. Δεν υπάρχει γλυτωμός, είμαστε αφωρισμένοι, η τελευταία μας ώρα έφτασε.
Comment avez-vous fait, vous qui êtes né si doux, pour tuer en deux minutes un Juif et un prélat?But how could you, who are of so mild a temper, despatch a Jew and an Inquisitor in two minutes' time?"Hogyan voltál rá képes te, ki oly gyöngédnek születtél, hogy két perc alatt megölj egy zsidót és egy főpapot?¿Cómo ha hecho vm., siendo de tan suave condicion, para matar en dos minutos á un prelado y á un Judío?Πώς έγινε σεις, που γεννηθήκατε τόσο ήμερος να σκοτώνετε σε δυο λεφτά έναν Εβραίο κι' έναν επίσκοπο!
Ma belle demoiselle, répondit Candide, quand on est amoureux, jaloux, et fouetté par l'inquisition, on ne se connaît plus."Beautiful maiden," answered Candide, "when a man is in love, is jealous, and has been flogged by the Inquisition, he becomes lost to all reflection."Kedvesem, felelé Candide, ha az ember szerelmes, féltékeny és megvesszőztetésen ment át, akkor nem ismer többé magára.«Hermosa señorita, respondió, quando uno está enamorado, zeloso, y azotado por la inquisicion, no sabe lo que se hace.— Ωραία μου Κυνεγόνδη, απάντησεν ο Αγαθούλης, όταν κανείς είναι ερωτευμένος, ζηλιάρης και μαστιγωμένος από τα ιεροδικεία, δε γνωρίζει πια τον εαυτό του!
La vieille prit alors la parole, et dit: Il y a trois chevaux andalous dans l'écurie, avec leurs selles et leurs brides, que le brave Candide les prépare; madame a des moyadors et des diamants, montons vite à cheval, quoique je ne puisse me tenir que sur une fesse, et allons à Cadix; il fait le plus beau temps du monde, et c'est un grand plaisir de voyager pendant la fraîcheur de la nuit.The old woman then put in her word: "There are three Andalusian horses in the stable, with as many bridles and saddles; let the brave Candide get them ready. Madam has a parcel of moidores and jewels, let us mount immediately, though I have lost one buttock; let us set out for Cadiz; it is the finest weather in the world, and there is great pleasure in traveling in the cool of the night."Ekkor az öreg asszony szólalt meg: »Három andaluziai ló van az istállóban, felnyergelve és kantározva. A derék Candide vezesse elő őket. Urnőmnek arany és gyémánt ékszerei vannak; üljünk gyorsan lóra, ámbár én csak az egyik faromon tudok ülni és menjünk Cadixba; gyönyörü idő van és nagy élvezet a hüvös éjszakában utazni.«Rompió entónces la vieja el silencio, y dixo: En la caballeriza hay tres caballos andaluces con sus sillas y frenos; ensíllelos el esforzado Candido; esta señora tiene moyadores y diamantes; montemos á caballo, y vamos á Cadiz, puesto que yo no me puedo sentar mas que sobre una nalga. El tiempo está hermosísimo, y da contento caminar con el fresco de la noche.Τότες η γριά έλαβε το λόγο και είπε: Υπάρχουν τρία ανδαλούσια άλογα στο σταύλο με τις σέλλες τους και τα χάμουρά τους. Ο γενναίος Αγαθούλης ας τα ετοιμάση· η κυρία έχει χρυσαφικά και διαμάντια, ας ανεβούμε γρήγορα στ' άλογα, αν και δε μπορώ να κάτσω παρά στο ένα κωλομέρι, κι' ας το δίνομε για τα Γάδειρα.
Aussitôt Candide selle les trois chevaux; Cunégonde, la vieille, et lui, font trente milles d'une traite.Candide, without any further hesitation, saddled the three horses; and Miss Cunegund, the old woman, and he, set out, and traveled thirty miles without once halting.Candide tüstént felkantározta a három lovat és Kunigunda, az öreg asszony meg ő harminc mérföldet tesznek meg egy huzamban.Ensilló volando Candido los tres caballos, y Cunegunda, él, y la vieja anduviéron diez y seis leguas sin parar.Κάμνει τον ωραιότερο καιρό του κόσμου κ' είναι πολύ ευχάριστο να ταξιδεύη κανείς με τη νυχτερινή δροσιά. Ευθύς ο Αγαθούλης σελλώνει τα τρία άλογα.
Pendant qu'ils s'éloignaient, la sainte hermandad arrive dans la maison, on enterre monseigneur dans une belle église, on jette Issachar à la voirie.While they were making the best of their way, the Holy Brotherhood entered the house. My Lord, the Inquisitor, was interred in a magnificent manner, and Master Issachar's body was thrown upon a dunghill.Mialatt ők szöknek, a szent Hermandad megérkezik a nyári lakba: őméltóságát egy szép templomban temetik el és Issacart a szemétdombra vetik.Miéntras que iban andando, vino á la casa de Cunegunda la santa hermandad, enterráron á Su Ilustrísima en una suntuosa iglesia, y á Isacar le tiráron á un muladar.Η Κυνεγόνδη, η γριά κι' αυτός κόβουν τριάντα μίλλια μονορούφι. Ενώ αυτοί απομακρυνόντανε, η Ιερά Εξέταση φτάνει στο σπίτι· θάβουν τον σεβασμιώτατο σε μίαν ωραία εκκλησία και ρίχνουν τον Ισσάχαρ στα σκουπίδια.
Candide, Cunégonde, et la vieille, étaient déjà dans la petite ville d'Avacéna, au milieu des montagnes de la Sierra-Morena; et ils parlaient ainsi dans un cabaret.Candide, Cunegund, and the old woman, had by this time reached the little town of Avacena, in the midst of the mountains of Sierra Morena, and were engaged in the following conversation in an inn, where they had taken up their quarters.Candide, Kunigunda és az öreg asszony már a kis Avacena városkában voltak, a Sierra-Morena hegységei között és igy beszélgettek egy korcsmában:Ya estaban Candido, Cunegunda y la vieja en la villa de Aracena, en mitad de los montes de Sierra-Morena, y decian lo que sigue en un meson.Ο Αγαθούλης, η Κυνεγόνδη κ' η γριά ήσαν τώρα στη μικρή πόλη Αβασένα, ανάμεσα στα βουνά της Σιέρρα Μορένα και μιλούσαν ως εξής μέσα σε μια ταβέρνα.
CHAPITRE X.CHAPTER 10TIZEDIK FEJEZET.CAPITULO X.ΚΕΦΑΛΑΙΟ Χ.
Dans quelle détresse Candide, Cunégonde, et la vieille, arrivent à Cadix, et leur embarquement.In What Distress Candide, Cunegund, and the Old Woman Arrive at Cadiz, and Of Their EmbarkationMily nyomoruságos helyzetbe jutnak Candide, Kunigunda és az öreg asszony Cadixban; hogyan szállnak hajóra.De la triste situacion en que, se viéron Candido, Cunegunda y la vieja; de su arribo á Cadiz, y como se embarcáron para América.&Σε τι άθλια χάλια ο Αγαθούλης, η Κυνεγόνδη κ' η γριά φτάνουνε στα Γάδειρα και πως μπαρκαρίζονται.&
Qui a donc pu me voler mes pistoles et mes diamants? disait en pleurant Cunégonde; de quoi vivrons-nous? comment ferons-nous? où trouver des inquisiteurs et des Juifs qui m'en donnent d'autres?Who could it be that has robbed me of my moidores and jewels?" exclaimed Miss Cunegund, all bathed in tears. "How shall we live? What shall we do? Where shall I find Inquisitors and Jews who can give me more?"»Vajjon ki lophatta el aranyaimat és gyémántjaimat? kérdé sirva Kunigunda; miből éljünk? mit tegyünk? Hol találok még egy inkvizítort és még egy zsidót, ki ismét pénzhez juttat?¿Quién me habrá robado mis doblones y mis diamantes? decia llorando Cunegunda; ¿cómo hemos de vivir? ¿qué hemos de hacer? ¿donde he de hallar inquisidores y Judíos que me den otros?— Ποιος λοιπόν μπόρεσε να μου κλέψει τις πιστόλες (2) μου και τα διαμαντικά μου, έλεγε κλαίοντας η Κυνεγόνδη. Πού νάβρη κανείς Ιεροξεταστές κ' Εβραίους να του δώσουν άλλες;
Hélas! dit la vieille, je soupçonne fort un révérend père cordelier, qui coucha hier dans la même auberge que nous à Badajos; Dieu me garde de faire un jugement téméraire! mais il entra deux fois dans notre chambre, et il partit long-temps avant nous."Alas!" said the old woman, "I have a shrewd suspicion of a reverend Franciscan father, who lay last night in the same inn with us at Badajoz. God forbid I should condemn any one wrongfully, but he came into our room twice, and he set off in the morning long before us."Istenem! sóhajtott az öreg asszony, erősen gyanakodom egy tisztelendő atyára, ki tegnap Badajozban velünk egy korcsmában lakott. Isten őrizzen meg attól, hogy elhamarkodott itéletet mondjak, de amaz kétszer is bejött szobánkba és sokáig együtt jött velünk.¡Ay! dixo la vieja, mucho me sospecho de un reverendo padre Franciscano que ayer durmió en Badajoz en nuestra posada. Líbreme Dios de hacer juicios temerarios; pero él dos veces entró en nuestro quarto, y se fué mucho ántes que nosotros.— Αλοίμονο! είπεν η γριά, υποψιάζομαι έναν αιδεσιμώτατον πατέρα κορδελιέρο, που κοιμήθηκε ψες στο ίδιο ξενοδοχείο μαζί μας στο Μπανταγιός. Ο θεός φυλάξοι να κάμω κρίση άδικη!
Hélas! dit Candide, le bon Pangloss m'avait souvent prouvé que les biens de la terre sont communs à tous les hommes, que chacun y a un droit égal. Ce cordelier devait bien, suivant ces principes, nous laisser de quoi achever notre voyage."Alas!" said Candide, "Pangloss has often demonstrated to me that the goods of this world are common to all men, and that everyone has an equal right to the enjoyment of them; but, not withstanding, according to these principles, the Franciscan ought to have left us enough to carry us to the end of our journey.Istenem, sóhajtott Candide, a jó Pangloss gyakran bizonyitgatta, hogy a föld javai közös tulajdonaink, hogy mindenkinek egyenlően van joga hozzájok. De ezen elvek értelmében a barátnak meg kellett volna annyit hagynia, hogy legyen miből folytatnunk az utazásunkat.Ha, dixo Candido, muchas veces me ha probado el buen Panglós que los bienes de la tierra son comunes de todos, y cada uno tiene igual derecho á su posesion. Conforme á estos principios, nos habia de haber dexado el padre para acabar nuestro camino.Όμως μπήκε δυο φορές στο δωμάτιό μας κ' έφυγε πολύ προτήτερα από μας. — Αλλίμονο! είπεν ο Αγαθούλης. Ο καλός Παγγλώσσης μου είχε συχνά αποδείξει, πως τα αγαθά της γης είναι κοινά σ' όλους τους άνθρωπους και πώς όλοι έχουν σ' αυτά ίσα δικαιώματα. Αυτός ο κορδελιέρος θα έπρεπε, σύμφωνα μ' αυτή τη θεωρία, να μας αφήση με τι ν' αποτελειώσουμε το ταξίδι μας.
Il ne vous reste donc rien du tout, ma belle Cunégonde?Have you nothing at all left, my dear Miss Cunegund?"Tehát semmid sem maradt, kedves Kunigundám?¿Con que no te queda nada, hermosa Cunegunda?Δε σας απομένει λοιπόν τίποτες, ωραία Κυνεγόνδη;
Pas un maravédis, dit-elle."Not a maravedi," replied she.Egy árva fillérem se, mondá a leány.Ni un maravedí, respondió esta.— Ούτε ένα μαραβεντί (3) είπεν αυτή.
Quel parti prendre? dit Candide."What is to be done then?" said Candide.Mihez fogjunk hát? kérdé Candide.¿Y qué nos harémos? exclamó Candido.— Τι ν' αποφασίσουμε; είπεν ο Αγαθούλης.
Vendons un des chevaux, dit la vieille; je monterai en croupe derrière mademoiselle, quoique je ne puisse me tenir que sur une fesse, et nous arriverons à Cadix."Sell one of the horses," replied the old woman. "I will get up behind Miss Cunegund, though I have only one buttock to ride on, and we shall reach Cadiz."Adjuk el az egyik lovat, mondá az öreg asszony; én a kisasszony mögött fogok guggolni, ámbár csak az egyik ülepemen tudok ülni s igy majd eljutunk Cadixba.«Vendamos uno de los caballos, dixo la vieja; yo montaré á las ancas de el de la señorita, puesto que no me puedo sentar mas que sobre una nalga, y así llegarémos á Cadiz.— Ας πουλήσομε ένα από τα τ' άλογά μας, είπεν η γρηά. Εγώ θα κάτσω στα καπούλια του ζώου, πίσω από τη δεσποινίδα Κυνεγόνδη, αν και δε μπορώ να βαστιέμαι παρά στο ένα κωλομέρι, και θα φτάσομε στα Γάδειρα.
Il y avait dans la même hôtellerie un prieur de bénédictins; il acheta le cheval bon marché.In the same inn there was a Benedictine friar, who bought the horse very cheap.Ugyane szálláson volt egy benedekrendi rendfőnök, ez jó olcsón megvette a lovat.En el mismo meson habia un prior de Benitos, que compró barato el caballo.Μέσα στο ίδιο ξενοδοχείο ήταν ένας ηγούμενος Βενεδικτίνος· αγόρασε φτηνά το άλογο.
Candide, Cunégonde, et la vieille, passèrent par Lucena, par Chillas, par Lebrixa, et arrivèrent enfin à Cadix. On y équipait une flotte, et on y assemblait des troupes pour mettre à la raison les révérends pères jésuites du Paraguai, qu'on accusait d'avoir fait révolter une de leurs hordes contre les rois d'Espagne et de Portugal, auprès de la ville du Saint-Sacrement.Candide, Cunegund, and the old woman, after passing through Lucina, Chellas, and Letrixa, arrived at length at Cadiz. A fleet was then getting ready, and troops were assembling in order to induce the reverend fathers, Jesuits of Paraguay, who were accused of having excited one of the Indian tribes in the neighborhood of the town of the Holy Sacrament, to revolt against the Kings of Spain and Portugal.Candide, Kunigunda s az öreg asszony átmentek Lucenan, Chillason, Lebrixán s végre Cadixba érkeztek. Ott éppen egy hajót szereltek fel és csapatokat toboroztak, hogy becsületre tanitsák Paraguayban a főtisztelendő jezsuita atyákat, kiket azzal vádoltak, hogy egyik bandájokat Spanyolország és Portugália királyai ellen fellázitották Szent-Szakramento városa mellett.Candido, Cunegunda y la vieja atravesáron á Lucena, á Cilla, y á Lebrixa, y llegaron en fin á Cadiz, donde estaban armando una esquadra para poner en razon á los reverendos padres jesuitas del Paraguay, que habian excitado á uno de sus aduares de Indios contra los reyes de España y Portugal, cerca de la colonia del Sacramento.Ο Αγαθούλης, η Κυνεγόνδη κ' η γριά πέρασαν από τη Λουκένα, τη Χίλλα, τη Λεμπρίξα και φτάσανε τέλος στα Γάδειρα. Εκεί ετοίμαζαν ένα στόλο και μαζεύανε στρατό για να τιμωρήσουν τους αιδεσιμώτατους Ιησουίτες πατέρες της Παραγουάης, γιατί κάπιο τάγμα τους κίνησε επανάσταση εναντίο των βασιλέων της Ισπανίας και της Πορτογαλίας κοντά στη πόλη της Αγίας Μετάληψης.
Candide, ayant servi chez les Bulgares, fit l'exercice bulgarien devant le général de la petite armée avec tant de grâce, de célérité, d'adresse, de fierté, d'agilité, qu'on lui donna une compagnie d'infanterie à commander.Candide, having been in the Bulgarian service, performed the military exercise of that nation before the general of this little army with so intrepid an air, and with such agility and expedition, that he received the command of a company of foot.Candide, ki a bulgárok közt katonáskodott, a kis hadsereg generálisa előtt annyi kellemmel, gyorsasággal, ügyességgel, büszkeséggel és szakavatottsággal mutatta be a bulgár fegyvergyakorlatokat, hogy azonnal rábizták egy gyalogos század parancsnokságát.Candido, que habia servido en la tropa bulgara, hizo á presencia del general de aquel pequeño exército el exercicio á la bulgara con tanto donayre, ligereza, maña, agilidad y desembarazo, que le dió este el mando de una compañía de infantería.Ο Αγαθούλης, επειδή είχε υπηρετήσει στο βουλγαρικό στρατό, έκαμε τα βουλγαρικά γυμνάσια μπροστά στο στρατηγό του μικρού στρατού με τόση χάρη, σβελτωσύνη, δεξιότητα, περηφάνεια και λυγεράδα, που του δώσανε να διευθύνη ένα σώμα πεζικού. Να τονε λοιπόν αξιωματικό!
Le voilà capitaine; il s'embarque avec mademoiselle Cunégonde, la vieille, deux valets, et les deux chevaux andalous qui avaient appartenu à M. le grand-inquisiteur de Portugal.Being now made a captain, he embarked with Miss Cunegund, the old woman, two valets, and the two Andalusian horses, which had belonged to the Grand Inquisitor of Portugal.Tehát kapitány lett; hajóra száll Kunigundával, az öreg asszonnyal, két szolgával s a két andaluziai lóval, mely azelőtt Portugália nagy inkvizitorának a tulajdona volt.Hétele pues capitan; con esta graduacion se embarcó en compañía de su Cunegunda, de la vieja, de dos criados, y de los dos caballos andaluces que habian sido del señor inquisidor general de Portugal.Μπαρκαρίζεται με τη δεσποινίδα Κυνεγόνδη, τη γριά, δυο υπηρέτες και τα δυο ανδαλούσια άλογα, που ανήκαν άλλοτες στον κύριο μέγαν Ιεροξεταστή της Πορτογαλλίας.
Pendant toute la traversée ils raisonnèrent beaucoup sur la philosophie du pauvre Pangloss.During their voyage they amused themselves with many profound reasonings on poor Pangloss's philosophy.A hajózás alatt sokat gondolkoztak a szegény Pangloss filozófiáján. »Más világ felé evezünk, mondá Candide.En la travesía discurriéron largamente cerca de la filosofía del pobre Panglós.Σ' όλο το ταξίδι μιλήσανε πολύ για τη φιλοσοφία του άτυχου Παγγλώσση.
Nous allons dans un autre univers, disait Candide; c'est dans celui-là, sans doute, que tout est bien: car il faut avouer qu'on pourrait gémir un peu de ce qui se passe dans le nôtre en physique et en morale."We are now going into another world, and surely it must be there that everything is for the best; for I must confess that we have had some little reason to complain of what passes in ours, both as to the physical and moral part.Ebben az uj világban biztosan minden jól van; mert azt meg kell adni, hogy a mi világunknak ugy fizikai, mint erkölcsi állapota sok panaszra ad okot.Vamos á otro mundo, decia Candido, y sin duda que en el es donde todo está bien; porque en este nuestro hemos de confesar que hay sus defectillos en lo físico y en lo moral.— Πηγαίνομε σ' άλλον κόσμο, έλεγεν ο Αγαθούλης: σ' αυτόν, χωρίς αμφιβολία, όλα θάναι άριστα, γιατί πρέπει να ομολογήσομε, πως μπορεί κανείς να κλαίη λιγάκι με ό,τι γίνεται στο δικό μας από άποψη φυσική και ηθική.
Je vous aime de tout mon coeur, disait Cunégonde; mais j'ai encore l'âme tout effarouchée de ce que j'ai vu, de ce que j'ai éprouvé.Though I have a sincere love for you," said Miss Cunegund, "yet I still shudder at the reflection of what I have seen and experienced."Szivemből szeretlek, mondá Kunigunda; de a lelkem még teljesen meg van rendülve mindattól, amit láttam és tapasztaltam.Yo te quiero con toda mi alma, decia Cunegunda; pero todavía llevo el corazon traspasado con lo que he visto, y lo que he padecido.— Σας αγαπώ μ' όλη μου την καρδιά, έλεγε η Κυνεγόνδη· μα έχω ακόμα την ψυχή μου κατατρομαγμένη από ό,τι είδα κι' από ό,τι έπαθα.
Tout ira bien, répliquait Candide; la mer de ce nouveau monde vaut déjà mieux que les mers de notre Europe; elle est plus calme, les vents plus constants."All will be well," replied Candide, "the sea of this new world is already better than our European seas: it is smoother, and the winds blow more regularly."Minden jóra fordul, válaszolá Candide; ebben az uj világban a tenger is jobb, mint Európában, sokkal szelidebb és a szelek is állandóbbak: biztosan ez a lehető legjobb világ.Todo irá bien, replicó Candido; ya el mar de este nuevo mundo vale mas que nuestros mares de Europa, que es mas bonancible, y los vientos son mas constantes: no cabe duda de que el nuevo mundo es el mejor de los mundos posibles.— Όλα θα παν καλά, απαντούσε ο Αγαθούλης· ήδη η θάλασσα αυτού του νέου κόσμου είναι καλύτερη από τις θάλασσες της Ευρώπης μας· είναι πιο γαλήνια και οι άνεμοι σταθερώτεροι.
C'est certainement le Nouveau-Monde qui est le meilleur des univers possibles. Dieu le veuille! disait Cunégonde: mais j'ai été si horriblement malheureuse dans le mien, que mon coeur est presque fermé à l'espérance."God grant it," said Cunegund, "but I have met with such terrible treatment in this world that I have almost lost all hopes of a better one."Adja Isten, hogy ugy legyen! mondá Kunigunda; de én olyan rettentően szerencsétlen voltam amabban, hogy alig tudok már reménykedni.Plega á Dios, dixo Cunegunda; pero tan horrorosas desgracias han pasado por mi en el mio, que apénas si queda en mi corazon resquicio de esperanza.Ασφαλώς ο νέος κόσμος είναι ο καλύτερος των κόσμων. — Άμποτες! έλεγεν η Κυνεγόνδη· υπήρξα έως τώρα τόσο φριχτά δυστυχής στο δικό μας, ώστε η καρδιά μου σχεδόν είναι κλεισμένη στις ελπίδες.
Vous vous plaignez, leur dit la vieille; hélas! vous n'avez pas éprouvé des infortunes telles que les miennes."What murmuring and complaining is here indeed!" cried the old woman. "If you had suffered half what I have, there might be some reason for it."Még te is panaszkodol, mondá az öreg asszony; oh Istenem, hátha még olyan szerencsétlenségeken mentél volna át, mint én.«Vms. se quejan, les dixo la vieja; pues sepan que no han experimentado desventuras como las mias.— Παραπονιέστε, τους είπε η γρηά· αλοίμονο! δεν επάθατε συφορές σαν τις δικές μου.
Cunégonde se mit presque à rire, et trouva cette bonne femme fort plaisante de prétendre être plus malheureuse qu'elle.Miss Cunegund could scarce refrain from laughing at the good old woman, and thought it droll enough to pretend to a greater share of misfortunes than her own.Kunigunda nevetésben tört ki és nagyon tréfásnak találta ezt a jámbor öreg asszonyt, ki azt állitja, hogy ő szerencsétlenebb nála:Sonrióse Cunegunda del disparate de la buena muger que se alababa de ser mas desdichada que ella.Η Κυνεγόνδη άρχισε σχεδόν να γελά κ' εύρισκε αυτή την αγαθή γυναίκα παρά πολύ διασκεδαστική με το να λέγη πως ήτανε πιο δυστυχισμένη από κείνην.
Hélas! lui dit-elle, ma bonne, à moins que vous n'ayez été violée par deux Bulgares, que vous n'ayez reçu deux coups de couteau dans le ventre, qu'on n'ait démoli deux de vos châteaux, qu'on n'ait égorgé à vos yeux deux mères et deux pères, et que vous n'ayez vu deux de vos amants fouettés dans un auto-da-fé, je ne vois pas que vous puissiez l'emporter sur moi; ajoutez que je suis née baronne avec soixante et douze quartiers, et que j'ai été cuisinière."Alas! my good dame," said she, "unless you had been ravished by two Bulgarians, had received two deep wounds in your belly, had seen two of your own castles demolished, had lost two fathers, and two mothers, and seen both of them barbarously murdered before your eyes, and to sum up all, had two lovers whipped at an auto-da-fe, I cannot see how you could be more unfortunate than I. Add to this, though born a baroness, and bearing seventy-two quarterings, I have been reduced to the station of a cook-wench."»Ugyan, ugyan! jóságos nénikém, hacsak nem két bulgár követett el rajtad erőszakot és nem kétszer szurt hasba, hacsak nem kétszer rombolták le kastélyaidat, ha nem két anyádat és két atyádat fojtották meg a szemed előtt és ha nem két szeretődet láttad a máglya előtt megkorbácsolni - ha mindezen nem mentél keresztül, akkor nehezen versenyezhetel velem: gondold el még, hogy én bárónőnek születtem, és hetvenkét őssel dicsekedhetem és hogy egészen a szakácsnő mesterségéig sülyedtem.¡Ay! le dixo, madre, á ménos que haya vm. sido violada por dos Bulgaros, que le hayan dado dos cuchilladas en la barriga, que hayan demolido dos de sus granjas, que hayan degollado en su presencia dos padres y dos madres de vm., y que haya visto á dos de sus amantes azotados en un auto de fe, no se como pueda haber corrido mayores borrascas: sin contar que he nacido baronesa con setenta y dos quarteles en mi escudo de armas, y he sido cocinera.— Αλοίμονο! της είπε· αν δεν έχετε βιασθή από δυο βουλγάρους, αν δεν ελάβατε δυο μαχαιριές στην κοιλιά, αν δε σας χαλάσανε δυο πύργους σας, αν δε σφάξανε μπροστά στα μάτια σας δυο πατέρες, δυο μητέρες κι' αν δεν είδατε δυο εραστές σας μαστιγωμένους σ' ένα άουτο-ντα-φε, δε βλέπω πώς θα μπορούσατε να με υπερβήτε. Προσθέστε, πως γεννήθηκα βαρώνη με εβδομηνταδυό γενεές κι' ότι κατάντησα μαγέρισσα. — Δεσποινίς, απάντησε η γριά. Δεν ξέρετε την καταγωγή μου.
Mademoiselle, répondit la vieille, vous ne savez pas quelle est ma naissance; et si je vous montrais mon derrière, vous ne parleriez pas comme vous faites, et vous suspendriez votre jugement."Miss," replied the old woman, "you do not know my family as yet; but if I were to show you my posteriors, you would not talk in this manner, but suspend your judgment."Kisasszonykám, válaszolt az öreg asszony, te nem is sejted az én származásomat; és ha megmutatnám neked az ülepemet, nem beszélnél igy és nem hamarkodnád el a sorsomról való itéletet.«Señorita, replicó la vieja, vm. no sabe qual ha sido mi cuna; y si le enseñara mi trasero, no hablaria del modo que habla, y suspenderia el juicio.Κι' αν σας έδειχνα τον πισινό μου, δε θα μιλούσατε, όπως μιλήσατε και θα σταματούσατε στην κρίση σας.
Ce discours fit naître une extrême curiosité dans l'esprit de Cunégonde et de Candide. La vieille leur parla en ces termes.This speech raised a high curiosity in Candide and Cunegund; and the old woman continued as follows.Excitó esta réplica fuerte curiosidad en los ánimos de Candido y Cunegunda, y la vieja la satisfizo en las siguientes razones.Αυτά τα λόγια προκάλεσαν υπερβολική περιέργεια στο πνεύμα της Κυνεγόνδης και του Αγαθούλη. Η γριά τους μίλησε ως εξής.
CHAPITRE XI.CHAPTER 11TIZENEGYEDIK FEJEZET.CAPITULO XI.ΚΕΦΑΛΑΙΟ XI.
Histoire de la vieille.The History of the Old WomanAz öreg asszony története.Que cuenta la historia de la vieja.&Ιστορία της Γριάς& Δεν είχα πάντα τα μάτια θαμπά και κόκκινα ολογύρω.
Je n'ai pas eu toujours les yeux éraillés et bordés d'écarlate; mon nez n'a pas toujours touché à mon menton, et je n'ai pas toujours été servante. Je suis la fille du pape Urbain X et de la princesse de Palestrine[a].I have not always been blear-eyed. My nose did not always touch my chin; nor was I always a servant. You must know that I am the daughter of Pope Urban X, and of the Princess of Palestrina.»Nem volt mindég ilyen szintelen és kivörösödött szemem, mint most; nem jártam mindég ily leeresztett orral; és nem voltam mindég szolgáló; X. Orbán pápának és Palesztrina hercegnőjének a leánya vagyok.No siempre he tenido yo los ojos lagañosos y ribeteados de escarlata; no siempre se ha tocado mi barba con mis narices, ni he sido siempre criada de servicio. Soy hija del papa Urbano X y la princesa de Palestrina.Η μύτη του δεν άγγιζε πάντα το πηγούνι μου και δεν ήμουνα πάντα υπηρέτρια. Είμαι η κόρη του πάπα Ουρβανού Χ και της πριγκιπέσσας Παλεστρίνα.
On m'éleva jusqu'à quatorze ans dans un palais auquel tous les châteaux de vos barons allemands n'auraient pas servi d'écurie; et une de mes robes valait mieux que toutes les magnificences de la Vestphalie.To the age of fourteen I was brought up in a castle, compared with which all the castles of the German barons would not have been fit for stabling, and one of my robes would have bought half the province of Westphalia.Tizennégy éves koromig olyan palotában neveltek, hogy mellette a te német báróidnak kastélyai még istállószámba sem mehettek volna és egyetlen egy ruhámnak több értéke volt, mint Westphalia összes kincseinek.Hasta que tuve catorce años, me criáron en un palacio al qual no hubieran podido servir de caballeriza todas las quintas de barones tudescos, y era mas rico uno de mis trages que todas las magnificencias de la Vesfalia.Μ' ανάθρεψαν ως τα δεκατέσσερά μου χρόνια μέσα σ' ένα παλάτι, που μπροστά του όλοι οι πύργοι των Γερμανών βαρώνων σας δε θα μπορούσανε να χρησιμέψουν ούτε για σταύλοι.
Je croissais en beauté, en grâces, en talents, au milieu des plaisirs, des respects, et des espérances: j'inspirais déjà de l'amour; ma gorge se formait; et quelle gorge! blanche, ferme, taillée comme celle de la Vénus de Médicis; et quels yeux! quelles paupières! quels sourcils noirs! quelles flammes brillaient dans mes deux prunelles, et effaçaient la scintillation des étoiles! comme me disaient les poètes du quartier.I grew up, and improved in beauty, wit, and every graceful accomplishment; and in the midst of pleasures, homage, and the highest expectations. I already began to inspire the men with love. My breast began to take its right form, and such a breast! white, firm, and formed like that of the Venus de' Medici; my eyebrows were as black as jet, and as for my eyes, they darted flames and eclipsed the luster of the stars, as I was told by the poets of our part of the world.Igy növekedtem szépségben, bájosságban, tehetségem kifejtésében, öröm, tisztelet és remény között; akkor már szerelmet keltettem; keblem is kifejlődött s milyen kebel! fehér és telt, mint a medici Vénuszé! és a szemeim milyenek voltak s a szempilláim és fekete szemöldökeim! milyen lángok lobogtak szemeimben, hogy elhomályositották a csillagok ragyogását is - igy mondták vidékünk költői.Crecia en gracia, en talento y beldad, en medio de gustos, respetos y esperanzas, y ya inspiraba amor. Formábase mi pecho; pero ¡qué pecho! blanco, duro, de la forma del de la ve nus de Medicis; ¡y qué ojos! ¡qué pestañas! ¡qué negras cejas! ¡qué llamas salian de las niñas de mis ojos, que eclipsaban el resplandor de los astros, segun decian los poetas de mi barrio!Κ' ένα μου μονάχα φουστάνι κόστιζε περισσότερο απ' όλα τα πλούτη της Βεστφαλίας. Μεγάλωνα σε ομορφιά, χάρες, ταλέντα μέσα σε απολαύσεις, σεβασμούς κ' ελπίδες.
Les femmes qui m'habillaient et qui me déshabillaient tombaient en extase en me regardant par-devant et par-derrière; et tous les hommes auraient voulu être à leur place.My maids, when they dressed and undressed me, used to fall into an ecstasy in viewing me before and behind; and all the men longed to be in their places.Az asszonyok, kik öltöztettek és vetkőztettek, extázisban voltak, ha - akár elől, akár hátul - megtekintettek és minden ember szeretett volna az ő helyökben lenni.Las doncellas que me desnudaban y me vestian se quedaban absortas quando me contemplaban por detras y por delante; y todos los hombres se hubieran querido hallar en su lugar.Άρχισα να εμπνέω έρωτα. Το στήθος μου έδενε· και τι στήθος! Λευκό, στερεό, φκιασμένο σαν της Αφροδίτης των Μεδίκων.
B. Je fus fiancée à un prince souverain de Massa-Carrara:"I was contracted in marriage to a sovereign prince of Massa Carrara.Menyasszonya lettem Massa-Carrara uralkodó hercegének.Celebráronse mis desposorios con un príncipe soberano de Masa-Carrara.Και τι μάτια! τι βλέφαρα! τι τσίνορα μαύρα! Τι φλόγες καίγανε μέσα στις κόρες των ματιών μου και σβήνανε την αχτιδοβολιά των άστρων, όπως μου λέγαν οι ποιητές του τόπου.
quel prince! aussi beau que moi, pétri de douceur et d'agréments, brillant d'esprit et brûlant d'amour; je l'aimais comme on aime pour la première fois, avec idolâtrie, avec emportement.Such a prince! as handsome as myself, sweet-tempered, agreeable, witty, and in love with me over head and ears. I loved him, too, as our sex generally do for the first time, with rapture, transport, and idolatry.Micsoda herceg volt: oly szép, mint én, csupa kedvesség, csupa báj, ragyogó szellemü és szerelemtől izzó; szerettem őt, ugy ahogy először lehet szeretni, bálványoztam őt, odavoltam érte.¡Dios mio! ¡qué príncipe! tan lindo como yo; ayroso, y de la condición mas blanda, del mas agudo ingenio, y perdido por mi de amores: yo le amaba como quien quiere por la vez primera, esto es que le idolatraba.Οι γυναίκες, που με ντύνανε και με ξεντύνανε πέφτανε σ' έκσταση κυττάζοντάς με από μπροστά κι' από πίσω. Αρραβωνιάστηκα μ' έναν πρίγκηπα της Μάσσα-Καρράρας. Τι Πρίγκηπας! Τόσο ωραίος όσο κ' εγώ, καμωμένος από γλυκάδες και χάρες, λάμποντας από πνεύμα και καίοντας από έρωτα.
Les noces furent préparées: c'était une pompe, une magnificence inouïe; c'étaient des fêtes, des carrousels, des opéra-buffa continuels; et toute l'Italie fit pour moi des sonnets dont il n'y eut pas un seul de passable.The nuptials were prepared with surprising pomp and magnificence; the ceremony was attended with feasts, carousals, and burlesques: all Italy composed sonnets in my praise, though not one of them was tolerable.Már megvoltak a mennyegzőre való előkészületek: hallatlan pompával, fényesen ment volna végbe; fényes ünnepeket, lovasjátékokat rendeztek, szindarabokat játszottak a tiszteletemre, egész Itáliában szonetteket irtak hozzám s mondhatom, hogy egyik jobb volt, mint a másik.Dispusiéronse las bodas con pompa y magnificencia nunca vista: todo era fiestas, torneos, óperas bufas; y en toda Italia se hiciéron sonetos en mi elogio, de los quales ninguno hubo que no fuera rematado de malo.Τον αγαπούσα, όπως αγαπούν για πρώτη φορά, ειδωλολατρικά, παράφορα, Οι γάμοι μας ετοιμαστήκαν· ήτανε μια τελετή, μια μεγαλοπρέπεια ανάκουστη· γιορτές αμαξάδες, όπερες-μπούφφες αδιάκοπες. Κι' όλη η Ιταλία μου έκαμε σοννέτα, που κανένα δεν ήτανε της προκοπής.
Je touchais au moment de mon bonheur, quand une vieille marquise, qui avait été maîtresse de mon prince, l'invita à prendre du chocolat chez elle; il mourut en moins de deux heures avec des convulsions épouvantables; mais ce n'est qu'une bagatelle."I was on the point of reaching the summit of bliss, when an old marchioness, who had been mistress to the Prince, my husband, invited him to drink chocolate. In less than two hours after he returned from the visit, he died of most terrible convulsions. "But this is a mere trifle.Már csaknem boldogságom pillanatához jutottam, midőn egy vén márkinő, ki hercegemnek szeretője volt, meghivta őt egy csésze csokoládéra: két óra alatt iszonyatos görcsök közt szenvedett ki a herceg: de ez még semmi.Ya rayaba la aurora de mi felicidad, quando una marquesa vieja, á quien habia cortejado mi príncipe, le convidó á tomar chocolate con ella, y el desventurado murió al cabo de dos horas en horribles convulsiones; pero esto es friolera para lo que falta.Άγγιζα τη στιγμή της ευδαιμονίας μου, όταν μια γριά μαρκησία, που ήτανε πρώτα ερωμένη του πρίγκηπά μου, τον προσκάλεσε σπίτι της να του προσφέρη σοκολάτα· πέθανε σε λιγώτερο από δυο ώρες με τρομαχτικούς σπασμούς. Αλλά τούτο είναι μηδαμινό.
Ma mère au désespoir, et bien moins affligée que moi, voulut s'arracher pour quelque temps à un séjour si funeste.My mother, distracted to the highest degree, and yet less afflicted than I, determined to absent herself for some time from so fatal a place.Anyám e kétségbeejtő helyzetben, bár nem volt annyira lesujtva mint én, menekülni akart egy időre a szomoruság gyászos szinhelyéről.Desesperada mi madre, puesto que mucho ménos desconsolada que yo, quiso perder de vista por algun tiempo esta funesta mansion.Η μητέρα μου πάνω στην απελπισία της και λιγώτερο λυπημένη από μένα, θέλησε ν' απομακρυνθή για λίγον καιρό από έναν τόπο έτσι καταραμένο.
Elle avait une très belle terre auprès de Gaïète: nous nous embarquâmes sur une galère du pays, dorée comme l'autel de Saint-Pierre de Rome.As she had a very fine estate in the neighborhood of Gaeta, we embarked on board a galley, which was gilded like the high altar of St. Peter's, at Rome.Gyönyörü birtoka volt Gaëta vidékén; egy hazai hajóra szálltunk fel, melyet oly dusan diszitett az arany, akár a római Szent Péter templom oltárát.Teníamos una hacienda muy pingüe en las inmediaciones de Gaeta, y nos embarcámos para este puerto en una galera del pais, dorada como el altar de San Pedro en Roma.Είχε κάπιο πολύ ωραίο χτήμα κοντά στη Γαέτα. Μπαρκαριστήκαμε σε μια ντόπια γαλέρα, κατάχρυση σαν την Άγια Τράπεζα του Άγιου Πέτρου της Ρώμης.
Voilà qu'un corsaire de Salé fond sur nous et nous aborde: nos soldats se défendirent comme des soldats du pape; ils se mirent tous à genoux en jetant leurs armes, et en demandant au corsaire une absolution _in articulo mortis_.In our passage we were boarded by a Sallee rover. Our men defended themselves like true Pope's soldiers; they flung themselves upon their knees, laid down their arms, and begged the corsair to give them absolution in articulo mortis.Egy szalei kalóz üldözni kezd és utolér bennünket; katonáink ugy védekeztek, mint az a pápa katonáihoz illik; fegyvereiket eldobálva valamennyien térdre vetették magukat és könyörögtek a kalóznak, hadd vehessék fel a halotti szentségeket utolsó órájokban.Hete aquí un pirata de Salé que nos da caza y nos aborda: nuestros soldados se defendiéron como buenos soldados del papa, es decir que tiráron las armas y se hincáron de rodillas, pidiendo al pirata la absolución in articulo mortis.Και να ένας κορσάρος από τη Σάλη χύνεται απάνω μας και μας διπλαρώνει· οι στρατιώτες μας αμυνθήκανε, σαν στρατιώτες του πάπα: γονάτισαν όλοι τους κλαίοντας και ζητώντας από τον κουρσάρο άφεση αμαρτιών, που δίνεται στους πεθαμένους. Αμέσως τους γδύσανε τσιτσίδι σαν μαϊμούδες, καθώς και τη μητέρα μου, τις κυρίες της τιμής και μένα.
Aussitôt on les dépouilla nus comme des singes, et ma mère aussi, nos filles d'honneur aussi, et moi aussi."The Moors presently stripped us as bare as ever we were born. My mother, my maids of honor, and myself, were served all in the same manner.Egy-kettőre meztelenre vetkőztették őket, mint a majmokat, anyámat és az udvarnőket is, engem hasonlóképen.En breve los desnudáron de piés á cabeza, y lo mismo hiciéron con mi madre, con nuestras doncellas, y conmigo.Είναι κάτι αξιοθαύμαστο η προσοχή με την οποία αυτοί οι κύριοι γδύνουν τον κόσμο.
C'est une chose admirable que la diligence avec laquelle ces messieurs déshabillent le monde; mais ce qui me surprit davantage, c'est qu'ils nous mirent à tous le doigt dans un endroit où nous autres femmes nous ne nous laissons mettre d'ordinaire que des canules.It is amazing how quick these gentry are at undressing people. But what surprised me most was, that they made a rude sort of surgical examination of parts of the body which are sacred to the functions of nature.Valóban bámulatos, mily buzgalommal tudták a kalózok az embereket levetkőztetni; de legjobban az lepett meg, hogy ujjaikat olyan helyre is bedugták, ahova mi asszonyok rendszerint csak apró csövecskéket engedünk betenni.Cosa portentosa es de ver con qué presteza desnudan estos caballeros á la gente; pero lo que mas extrañé, fué que á todos nos metiéron el dedo en un sitio donde nosotras las mugeres no estamos acostumbradas á meter mas que cañutos de xeringa.Αλλ' ότι μ' εξέπληξε περισσότερο ήτανε, που βάλανε σε όλους μας το δάχτυλο σ' ένα μέρος, όπου μεις δεν αφήνομε συνήθως να μας βάλουν άλλο τίποτε από το σερβιτσάλι.
Cette cérémonie me paraissait bien étrange: voilà comme on juge de tout quand on n'est pas sorti de son pays.I thought it a very strange kind of ceremony; for thus we are generally apt to judge of things when we have not seen the world.Ez az eljárás nekem nagyon különösnek tünt; lám, mennyire tudatlan az ember, ha még nem forgott a nagyvilágban.Parecióme muy rara esta ceremonia; que así falla de todo el que no ha salido de su pais:Αυτή η τελετή μου φάνηκε πολύ παράξενη: να πώς κρίνει κανείς όλα, όταν δεν έχει βγει από τον τόπο του. Έμαθα αμέσως, πως θέλανε να ιδούν, μήπως κρύψαμε κει τίποτε διαμάντια!
J'appris bientôt que c'était pour voir si nous n'avions pas caché là quelques diamants; c'est un usage établi de temps immémorial parmi les nations policées qui courent sur mer. J'ai su que messieurs les religieux chevaliers de Malte n'y manquent jamais quand ils prennent des Turcs et des Turques; c'est une loi du droit des gens à laquelle on n'a jamais dérogé.I afterwards learned that it was to discover if we had any diamonds concealed. This practice had been established since time immemorial among those civilized nations that scour the seas. I was informed that the religious Knights of Malta never fail to make this search whenever any Moors of either sex fall into their hands. It is a part of the law of nations, from which they never deviate.Csakhamar megtudtam, hogy azt akarták ily módon megvizsgálni, vajjon nem rejtettünk-e el ama bizonyos helyre néhány darab gyémántot; emberemlékezet óta ez a szokás azoknál a müvelt népeknél, melyek tengerre szoktak szállni. Megtudtam, hogy a hithű maltai lovagok sem mulasztják ezt el, valahányszor törököket vagy török nőket ejtenek fogságba: oly követelménye ez a nemzetközi jognak, melyet sohasem sértettek meg.mas luego supe que era por ver si en aquel sitio habíamos escondido algunos diamantes, y que es estilo establecido de tiempo inmemorial en las naciones civilizadas que andan barriendo los mares, y que los señores religiosos caballeros de Malta nunca le omiten quando apresan á Turcos ó Turcas, porque es ley del derecho de gentes, que nunca ha sido quebrantada.Είναι έθιμο καθιερωμένο από αμνημονεύτων χρόνων μεταξύ των πολιτισμένων λαών, που διαπλέουν τις θάλασσες. Έμαθα, πως οι κύριοι καλόγεροι ιππότες της Μάλτας δεν το παραλείπουν ποτέ, όταν πιάνουνε Τούρκους και Τούρκισσες: είναι νόμος του διεθνούς δικαίου, που δεν παραβαίνεται ποτές.
Je ne vous dirai point combien il est dur pour une jeune princesse d'être menée esclave à Maroc avec sa mère: vous concevez assez tout ce que nous eûmes à souffrir dans le vaisseau corsaire."I need not tell you how great a hardship it was for a young princess and her mother to be made slaves and carried to Morocco. You may easily imagine what we must have suffered on board a corsair.Nem is akarom ecsetelni, mily keserves dolog egy fiatal hercegnőre, mikor anyjával együtt Marokkóba hurcolják rabszolgaságba; elgondolhatjátok, mennyi megaláztatást kellett szenvednünk a kalóz hajóján.No diré si fué cosa dura para una princesa joven que la llevaran cautiva á Marruecos con su madre; bien se pueden vms. figurar quanto padeceríamos en el navío pirata.Δε θα σας πω, πόσο είναι σκληρό για μια νέα πριγκιπέσσα να τη φέρνουνε σκλάβα στο Μαρόκο μαζί με τη μητέρα της: καταλαβαίνετε καλά, τι τραβήξαμε μέσα στο μαροκινό καράβι!
Ma mère était encore très belle: nos filles d'honneur, nos simples femmes de chambre avaient plus de charmes qu'on n'en peut trouver dans toute l'Afrique: pour moi, j'étais ravissante, j'étais la beauté, la grâce même, et j'étais pucelle: je ne le fus pas long-temps; cette fleur, qui avait été réservée pour le beau prince de Massa-Carrara, me fut ravie par le capitaine corsaire; c'était un nègre abominable, qui croyait encore me faire beaucoup d'honneur.My mother was still extremely handsome, our maids of honor, and even our common waiting-women, had more charms than were to be found in all Africa. "As to myself, I was enchanting; I was beauty itself, and then I had my virginity. But, alas! I did not retain it long; this precious flower, which had been reserved for the lovely Prince of Massa Carrara, was cropped by the captain of the Moorish vessel, who was a hideous Negro, and thought he did me infinite honor.Anyám még nagyon szép volt, udvarhölgyeink, sőt egyszerü komornáink is oly bájosak voltak, hogy egész Afrikában nem lehetett hozzájok foghatókat találni; ami engem illet, én elbájoló voltam a szépség és kellemesség teljes ragyogásában és - még érintetlen voltam: nem sokáig maradtam az; az ártatlanság e virágát, mely a massa-carrarai szép hercegnek nyilt, a kalóz kapitány szakitotta le: ez az utálatos néger még abban a szent hitben ringatta magát, hogy nagyon megtisztelve érezhetem magam.Mi madre todavía era muy hermosa; nuestras camareras, y hasta nuestras meras criadas eran mas lindas que quantas mugeres pueden hallarse en el Africa toda; y yo era un embeleso, el epílogo de la beldad y la gracia, y era doncella; pero no lo fui mucho tiempo, que el arraez del barco me robó la flor que estaba destinada para el precioso príncipe de Masa-Carrara. Este arraez era un negro abominable, que creía que me honraba con sus caricias.Η μητέρα μου ήτανε ακόμη αρκετά όμορφη: οι κυρίες της τιμής, οι καμαριέρες μας είχαν περισσότερα θέλγητρα απ' όσα μπορεί κανείς να βρη σ' όλη την Αφρική: όσο για μένα ήμουνα θαμπωτική, ήμουνα η ίδια ομορφιά, η ίδια χάρη κ' ήμουνα κορίτσι. Δεν έμεινα για πολύ. Αυτό το άνθος, που ήτανε φυλαγμένο για τον ωραίο πρίγκιπα της Μάσσα-Καρράρας, μου πάρθηκε από τον κουρσάρο καπετάνιο. Ήταν ένας απαίσιος νέγρος, που πίστευε μάλιστα, πως μου κάμνει μεγάλη τιμή.
Certes il fallait que madame la princesse de Palestrine et moi fussions bien fortes pour résister à tout ce que nous éprouvâmes jusqu'à notre arrivée à Maroc! Mais passons; ce sont des choses si communes, qu'elles ne valent pas la peine qu'on en parle.Indeed, both the Princess of Palestrina and myself must have had very strong constitutions to undergo all the hardships and violences we suffered before our arrival at Morocco. But I will not detain you any longer with such common things; they are hardly worth mentioning.Mondhatom, hogy Palestrina hercegnőjének és nekem nagyon erőseknek kellett lennünk, hogy kibirjuk mindazt, ami Marokkóba való érkezésünkig reánk várt! de hagyjuk ezeket; olyan mindennapi dolgok ezek, hogy nem is érdemes róluk beszélni.Sin duda la princesa de Palestrina y yo debíamos de ser muy robustas, quando resistímos á todo quanto pasámos hasta llegar á Marruecos. Pero vernos adelante, que son cosas tan comunes que no merecen mentarse siquiera.Ασφαλώς έπρεπε νάχουμε η κυρία Πριγκιπέσσα του Παλεστρίνα κ' εγώ πολύ δυνατή κράση για να βαστάξουμε σε όσα πάθαμε ίσαμε να φτάξουμε στο Μαρόκο. Αλλ' ας τ' αφήσομε. Είναι πράγματα τόσο συνειθισμένα, που δεν αξίζουνε τον κόπο να τα διηγιέται κανείς.
Maroc nageait dans le sang quand nous arrivâmes. Cinquante fils de l'empereur Muley Ismael avaient chacun leur parti; ce qui produisait en effet cinquante guerres civiles, de noirs contre noirs, de noirs contre basanés, de basanés contre basanés, de mulâtres contre mulâtres: c'était un carnage continuel dans toute l'étendue de l'empire."Upon our arrival at Morocco we found that kingdom deluged with blood. Fifty sons of the Emperor Muley Ishmael were each at the head of a party. This produced fifty civil wars of blacks against blacks, of tawnies against tawnies, and of mulattoes against mulattoes. In short, the whole empire was one continued scene of carnage.Marokkó vérben uszott, amikor mi odaérkeztünk: Muley-Ismaël császárnak ötven fia volt és mindegyiknek külön pártja; ennek eredményekép ötven polgárháboru ütött ki, melyben feketék feketék ellen, feketék a barnabőrüek ellen, barnabőrüek barnabőrüek ellen, mulattok mulattok ellen küzdöttek: szakadatlan mészárlás volt az egész birodalomban.Quando llegámos, corrian rios de sangre por Marruecos; cada uno de los cincuenta hijos del emperador Muley-Ismael tenia su partido aparte, lo qual componia cincuenta guerras civiles distintas de negros contra negros, de negros contra moros, de moros contra moros, de mulatos contra mulatos; y todo el ámbito del imperio era una continua carnicería.Όταν εφτάσαμε, το Μαρόκο έπλεε μέσα στο αίμα. Πενήντα γιοι του σουλτάνου Μουλέι-Ισμαήλ είχαν πόλεμο μεταξύ τους· πενήντα εμφύλιοι πόλεμοι, μαύρων ενάντια σε μαύρους, μαύρων ενάντια σε μελαχροινούς, μιγάδων ενάντια σε μιγάδες: ήταν ένα αδιάκοπο μακελειό σ' όλη την έκταση της αυτοκρατορίας.
A peine fûmes-nous débarquées, que des noirs d'une faction ennemie de celle de mon corsaire se présentèrent pour lui enlever son butin."No sooner were we landed than a party of blacks, of a contrary faction to that of my captain, came to rob him of his booty.Alighogy partra szálltunk, midőn egy, az én kalózommal ellenséges fekete csapat el akarta ragadni zsákmányát.Apénas hubimos desembarcado, acudiéron unos negros de una faccion enemiga de la de mi pirata para quitarle el botin.Μόλις ξεμπαρκαριστήκαμε, δυο μαύροι μιας φατρίας εχθρικής με τον κορσάρο μας παρουσιαστήκανε να του πάρουν τη λεία του.
Nous étions, après les diamants et l'or, ce qu'il avait de plus précieux. Je fus témoin d'un combat tel que vous n'en voyez jamais dans vos climats d'Europe. Les peuples septentrionaux n'ont pas le sang assez ardent; ils n'ont pas la rage des femmes au point où elle est commune en Afrique. Il semble que vos Européans aient du lait dans les veines; c'est du vitriol, c'est du feu qui coule dans celles des habitants du mont Atlas et des pays voisins.Next to the money and jewels, we were the most valuable things he had. I witnessed on this occasion such a battle as you never beheld in your cold European climates. The northern nations have not that fermentation in their blood, nor that raging lust for women that is so common in Africa. The natives of Europe seem to have their veins filled with milk only; but fire and vitriol circulate in those of the inhabitants of Mount Atlas and the neighboring provinces.A gyémántok és aranyok után mi voltunk a legértékesebb holmi: oly ádáz küzdelemnek voltam szemtanuja, hogy erről nektek halvány sejtelmetek sem lehet az európai klima alatt. Az északi népeknek nincs elég forró vérök; és nem bolondulnak ugy a nőkért, mint Afrikában; ugy látszik, hogy az európaiaknak tej folyik az ereikben; az Atlasz hegység és a környező országok lakosainak pedig tűz és vitriol.Despues del oro y los diamantes, la cosa de mas precio que habia éramos nosotras; y presencié un combate qual nunca se ve igual en nuestros climas europeos, porgue no tienen los pueblos septentrionales tan ardiente la sangre, ni es en ellos la pasion á las mugeres lo que es entre los Africanos. Parece que los Europeos tienen leche en las venas, miéntras que por las de los moradores del monte Atlante y paises inmediatos corre fuego y pólvora.Είμεθα μετά τα διαμάντια και το χρυσάφι ό,τι είχε πολυτιμότερο. Βρέθηκα μάρτυρας σε μια μάχη, που παρόμοια δεν έχετε στα δικά σας κλίματα της Ευρώπης. Οι βόρειοι λαοί δεν έχουν το αίμα τόσο αψύ. Δεν έχουν τη λύσσα για τις γυναίκες, που είναι κοινή σ' όλη την Αφρική. Θαρρείς, πως οι Ευρωπαίοι σας έχουν γάλα στις φλέβες τους· βιτριόλι, φλόγα τρέχει στις φλέβες των κατοίκων του Άτλαντος και των γειτονικών μερών.
On combattit avec la fureur des lions, des tigres, et des serpents de la contrée, pour savoir qui nous aurait.They fought with the fury of the lions, tigers, and serpents of their country, to decide who should have us.Az oroszlánok, tigrisek és kigyók dühével harcoltak: igy akarták eldönteni, kiknek jussunk a birtokába.Peleáron con la furia de los leones, los tigres, y las sierpes de la comarca, para saber quien habia de ser dueño nuestro.Πολεμήσανε με τη μανία των λιονταριών, των τίγρηδων, των φειδιών της χώρας τους, για το ποιος θα μας πάρη.
Un Maure saisit ma mère par le bras droit, le lieutenant de mon capitaine la retint par le bras gauche; un soldat maure la prit par une jambe, un de nos pirates la tenait par l'autre. Nos filles se trouvèrent presque toutes en un moment tirées ainsi à quatre soldats.A Moor seized my mother by the right arm, while my captain's lieutenant held her by the left; another Moor laid hold of her by the right leg, and one of our corsairs held her by the other. In this manner almost all of our women were dragged by four soldiers.Egy mór ragadta meg anyámat a jobb karjánál fogva, egyik hadnagyunk viszont a balkarjánál fogva tartotta; egy mór katona egyik, egy kalóz a másik lábát ragadta meg: csaknem valamennyi udvarhölgyünknek ez lett a sorsa, négy-négy katona huzta őket négy felé.Agarró un moro de mi madre por el brazo derecho, el teniente del barco la tiró hácia el por el izquierdo; un soldado moro la cogió de una pierna, y uno de los piratas asió de la otra; y casi todas nuestras doncellas se encontráron en un momento tiradas de quatro soldados.Ένας Μαύρος άρπαξε τη μητέρα μου από το δεξί μπράτσο· ο υπολοχαγός του καπετάνιου μου την κρατούσε από το αριστερό· ένας μαύρος στρατιώτης την έπιασε από τόνα πόδι, ένας από τους κουρσάρους την κρατούσε από τ' άλλο. Όλες μας οι κοπέλλες βρεθήκανε σε μια στιγμή να τραβιόνται από τέσσερις νομάτους. Ο καπετάνιος μου μ' έκρυβε από πίσω του.
Mon capitaine me tenait cachée derrière lui; il avait le cimeterre au poing, et tuait tout ce qui s'opposait à sa rage. Enfin je vis toutes nos Italiennes et ma mère déchirées, coupées, massacrées par les monstres qui se les disputaient. Les captifs, mes compagnons, ceux qui les avaient pris, soldats, matelots, noirs, basanés, blancs, mulâtres, et enfin mon capitaine, tout fut tué, et je demeurai mourante sur un tas de morts."My captain kept me concealed behind him, and with his drawn scimitar cut down everyone who opposed him; at length I saw all our Italian women and my mother mangled and torn in pieces by the monsters who contended for them. The captives, my companions, the Moors who took us, the soldiers, the sailors, the blacks, the whites, the mulattoes, and lastly, my captain himself, were all slain, and I remained alone expiring upon a heap of dead bodies.Kapitányom engem maga mögé rejtett, tőr volt kezében és mindenki halálfia lett, ki dühével szembe szállt: végül magam előtt kellett látnom összes udvarnőimet, anyámmal együtt széttépve, szerte szaggatva, elkinozva ama szörnyetegek által, kik mind maguknak követelték őket; a foglyok, társnőim, azok, akik elrabolták őket, katonák, matrózok, feketék, barnabőrüek, fehérek, mulattok s végül az én kapitányom is, mindnyájan ott pusztultak el és én a rémülettől félholtan maradtam ott a haldoklók testein.Mi capitan se habia puesto delante de mí, y blandiendo la cimitarra daba la muerte á quantos á su furor se oponian. Finalmente vi á todas nuestras Italianas y á mi madre estropeadas, acribilladas de heridas, y hechas tajadas por los monstruos que batallaban por su posesion; mis compañeros cautivos, los que los habian cautivado, soldados, marineros, negros, blancos, mestizos, mulatos, y mi capitan en fin, todos fuéron muertos, y yo quedé moribunda encima de un monton de cadáveres.Κρατούσε το λάζο στο χέρι και σκότωνε όποιον αντιστεκότανε στη λύσσα του. Τέλος είδα όλες μας τις Ιταλίδες και τη μητέρα μου σκισμένες, σφαγμένες από τα τέρατα, που τις διαμφισβητούσαν. Οι σκλάβοι, οι σύντροφοί μου, οι κουρσάροι μας, στρατιώτες, ναύτες, μαύροι μελαχροινοί, άσπροι, μιγάδες και τέλος ο καπετάνιος μου, όλοι σκοτωθήκανε κ' έμενα εγώ ξεψυχώντας απάνω σ' ένα σωρό πτώματα.
Des scènes pareilles se passaient, comme on sait, dans l'étendue de plus de trois cents lieues, sans qu'on manquât aux cinq prières par jour ordonnées par Mahomet.Similar barbarous scenes were transacted every day over the whole country, which is of three hundred leagues in extent, and yet they never missed the five stated times of prayer enjoined by their prophet Mahomet.Közismert dolog, hogy hasonló jelenetek folytak le több mint háromszáz mértföldnyi távolságban, anélkül, hogy a Mohamed által elrendelt ötszöri imádságot elmulasztották volna.Las mismas escenas se repetian, como es sabido, en un espacio de mas de trescientas leguas, sin que nadie faltase á las cinco oraciones al dia que manda Mahoma.Παρόμοιες σκηνές γινόντανε, καθώς όλοι ξέρουν, σε μιαν έκταση περισσότερη από τριακόσιες λεύγες χωρίς να ποραλείπη κανένας εκεί τις πέντε προσευχές κάθε μέρα, που διατάζει ο Μωάμεθ.
Je me débarrassai avec beaucoup de peine de la foule de tant de cadavres sanglants entassés, et je me traînai sous un grand oranger au bord d'un ruisseau voisin; j'y tombai d'effroi, de lassitude, d'horreur, de désespoir, et de faim."I disengaged myself with great difficulty from such a heap of corpses, and made a shift to crawl to a large orange tree that stood on the bank of a neighboring rivulet, where I fell down exhausted with fatigue, and overwhelmed with horror, despair, and hunger.Nagy nehezen elvonszoltam magam a vérző tetemek tömegéből és egy közeli patak mellett álló narancsfa alá menekültem; ott a rémülettől, kimerültségtől, borzalomtól, kétségbeeséstől s éhségtől összeestem.Zaféme con mucho trabajo de tanta multitud de sangrientos cadáveres amontonados, y llegué arrastrando al pié de un naranjo grande que habia á orillas de un arroyo inmediato: allí me caí rendida del susto, del cansancio, del horror, de la desesperacion, y del hambre.Με πολύν κόπο κατώρθωσα να βγω απ' αυτό το πλήθος των ματωμένων πτωμάτων, που ήτανε σωρός, και σύρθηκα κάτου από μια πορτοκαλλιά στην όχθη ενός γειτονικού ρυακιού. Έπεσα κει από την τρομάρα την κούραση, τη φρίκη, την απελπισία, την πείνα.
Bientôt après mes sens accablés se livrèrent à un sommeil qui tenait plus de l'évanouissement que du repos.My senses being overpowered, I fell asleep, or rather seemed to be in a trance.Lassanként kábitó álomba merültem, mely inkább ájulást hozott, mint pihenést.En breve mis sentidos postrados se entregáron á un sueño que mas que sosiego era letargo. Σε λίγο οι καταβλημένες μου αισθήσεις παραδοθήκανε σ' έναν ύπνο, που έμοιαζε περισσότερο με λιποθυμία παρά με ανάπαυση.
J'étais dans cet état de faiblesse et d'insensibilité, entre la mort et la vie, quand je me sentis pressée de quelque chose qui s'agitait sur mon corps; j'ouvris les yeux, je vis un homme blanc et de bonne mine qui soupirait, et qui disait entre ses dents: _O che sciagura d'essere senza coglioni!_Thus I lay in a state of weakness and insensibility between life and death, when I felt myself pressed by something that moved up and down upon my body. This brought me to myself. I opened my eyes, and saw a pretty fair-faced man, who sighed and muttered these words between his teeth, 'O che sciagura d'essere senza coglioni!"'Az érzékenység és kábultság ily állapotában élet és halál közt lebegve egyszer csak érzem, hogy valami a testemhez ér; kinyitom szememet és egy jóképü, fehér embert látok magam előtt, ki fogai között mormogta: »O che sciagura d'essere senza cogl!...«En este estado de insensibilidad y flaqueza estaba entre la vida y la muerte, quando me sentí comprimida por una cosa que bullia sobre mi cuerpo; y abriendo los ojos, vi á un hombre blanco y de buena traza, que suspirando decia entre dientes: O che sciagura d'essere senza cogl....Ήμουνα σ' αυτήν την κατάσταση αδυναμίας κ' αναισθησίας και ανάμεσα ζωής και θανάτου, όταν ένοιωσα να με πλακώνει κάτι, που σάλευε απάνω στο σώμα μου. Άνοιξα τα μάτια κ' είδα έναν άνθρωπον άσπρο, που αναστέναζε κ' έλεγε ανάμεσα στα δόντια του. &Ω τι συφορά να μην έχης αρχ ....&
CHAPITRE XII.CHAPTER 12TIZENKETTEDIK FEJEZET.CAPITULO XII.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΙΙ.
Suite des malheurs de la vieille.The Adventures of the Old Woman ContinuedAz öreg asszony tovább meséli viszontagságait.Donde prosigue la historia de la vieja.&Συνέχεια της Ιστορίας της γριάς.&
Étonnée et ravie d'entendre la langue de ma patrie, et non moins surprise des paroles que proférait cet homme, je lui répondis qu'il y avait de plus grands malheurs que celui dont il se plaignait; je l'instruisis en peu de mots des horreurs que j'avais essuyées, et je retombai en faiblesse.Astonished and delighted to hear my native language, and no less surprised at the young man's words, I told him that there were far greater misfortunes in the world than what he complained of. And to convince him of it, I gave him a short history of the horrible disasters that had befallen me; and as soon as I had finished, fell into a swoon again.»Elcsodálkoztam s egyben el is voltam ragadtatva anyanyelvem hallatára s nem kevésbé lévén meglepődve ezen ember szavai fölött, azt feleltem neki, hogy sokkal nagyobb szerencsétlenségek is vannak a világon, mint ami miatt ő panaszkodik; néhány szóval elmeséltem neki a kiállott borzalmakat és ismét elájultam.Atónita quanto alborozada de oir el idioma de mi patria, extrañando empero las palabras que decia aquel hombre, le respondí que mayores desgracias habia que el desman de que se lamentaba, informándole en pocas razones de los horrores que habia sufrido; despues de esto me volví á desmayar.Ξαφνισμένη και χαρούμενη, που άκουσα τη γλώσσα της πατρίδας μου κι' όχι λιγώτερο απορώντας για τα λόγια, που μουρμούριζε αυτός ο άνθρωπος, του απάντησα, πως υπήρχανε μεγαλύτερες δυστυχίες απ' αυτήν που παραπονιότανε.
Il m'emporta dans une maison voisine, me fit mettre au lit, me fit donner à manger, me servit, me consola, me flatta, me dit qu'il n'avait rien vu de si beau que moi, et que jamais il n'avait tant regretté ce que personne ne pouvait lui rendre."He carried me in his arms to a neighboring cottage, where he had me put to bed, procured me something to eat, waited on me with the greatest attention, comforted me, caressed me, told me that he had never seen anything so perfectly beautiful as myself, and that he had never so much regretted the loss of what no one could restore to him.Elvitt egy szomszédos házba, ágyba tétetett, ennivalót hozatott számomra, kiszolgált, vigasztalt, hizelgett, azt mondta, hogy soha életében nálam szebbet nem látott és soha életében nem sajnálta még ennyire azt, amit senki sem adhat neki többé vissza.Llevóme á una casa inmediata, hizo que me metieran en la cama, y me dieran de comer, me sirvió, me consoló, me halagó, me dixo que no habia visto en su vida criatura mas hermosa, ni habia nunca sentido mas que le faltara lo que nadie podia suplir.Του εξήγησα σε λίγες λέξεις τις φρικαλεότητες, που είχα υποστή και ξανάπεσα λιπόθυμη. Μ' έφερε σ' ένα γειτονικό σπίτι, μ' έβαλε στο κρεββάτι, μούδωσε να φάγω, με περιποιήθηκε, με παρηγόρησε, μου έκαμε διάφορες κολακείες και μούπε πως δεν είδε ποτές τίποτε τόσο ωραίο σαν κ' εμένα και πως ποτέ δε λυπήθηκε τόσο, που έχασε αυτό, που κανείς δε μπορούσε να του το ξαναδώση.
Je suis né à Naples, me dit-il; on y chaponne deux ou trois mille enfants tous les ans; les uns en meurent, les autres acquièrent une voix plus belle que celle des femmes, les autres vont gouverner des états."'I was born at Naples,' said he, 'where they make eunuchs of thousands of children every year; some die of the operation; some acquire voices far beyond the most tuneful of your ladies; and others are sent to govern states and empires.»Nápolyban születtem, mesélte; ott évente két-háromezer gyermeket szoktak férfiasságuktól megfosztani: egyesek bele is halnak; némelyek még az asszonyoknál is szebb hangot nyernek; mások viszont az állam kormányzói lesznek.Nací en Nápoles, me dixo, donde capan todos los años dos ó tres mil chiquillos: unos se mueren, otros sacan mejor voz que las mugeres, y otros van á gobernar estados.— Γεννήθηκα στη Νεάπολη, μου είπε. Εκεί μουνουχίζουν δυο ως τρεις χιλιάδες παιδιά το χρόνο· τα μισά πεθαίνουνε, τα μισά κάμνουν μια φωνή ωραιότερη από των γυναικών κ' οι άλλοι γίνονται κυβερνήτες κρατών.
On me fit cette opération avec un très grand succès, et j'ai été musicien de la chapelle de madame la princesse de Palestrine.I underwent this operation very successfully, and was one of the singers in the Princess of Palestrina's chapel.'Rajtam kiváló sikerrel hajtották végre a mütétet és tagja lettem a palestrinai hercegnő templomi zenekarának.Me hiciéron la operacion susodicha con suma felicidad, y he sido músico de la capilla de la señora princesa de Palestrina.Μου κάμανε αυτή την εγχείρηση με πολύ μεγάλη επιτυχία κ' έγινα ψάλτης, στο εκκλησάκι της κυρίας πριγκιπέσσας του Παλεστρίνα.
De ma mère! m'écriai-je."'How,' cried I, 'in my mother's chapel!'Az én anyámnál! kiáltottam.¡De mi madre! exclamé.— Της μητέρας μου, έκραξα εγώ.
De votre mère! s'écria-t-il en pleurant: quoi! vous seriez cette jeune princesse que j'ai élevée jusqu'à l'âge de six ans, et qui promettait déjà d'être aussi belle que vous êtes?"'The Princess of Palestrina, your mother!' cried he, bursting into a flood of tears. 'Is it possible you should be the beautiful young princess whom I had the care of bringing up till she was six years old, and who at that tender age promised to be as fair as I now behold you?'A te anyádnál! kiáltott fel ő zokogva; hogyan, hát te lennél az a fiatal hercegnő, akit én hatéves koráig neveltem s ki már akkor is elárulta, hogy oly gyönyörü lesz?¡De su madre de vm.! exclamó él llorando. ¡Con que es vm. aquella princesita que crié yo hasta que tuvo seis años, y daba nuestras de ser tan hermosa como es vm.!— Της μητέρας σας! φώναξε κλαίοντας. Πώς! Είσαστε σεις εκείνη η μικρούλα πριγκηπέσσα, που την ανάθρεψα ως την ηλικία των έξη χρονών και που φαινόταν από τότε, πως θα γινότανε τόσο ωραία, όσο είστε σεις;
--C'est moi-même; ma mère est à quatre cents pas d'ici coupée en quartiers sous un tas de morts....."'I am the same,' I replied. 'My mother lies about a hundred yards from here cut in pieces and buried under a heap of dead bodies.'Én vagyok az, anyám négyszáz lépésnyire van innen, izekre szaggatva, egy rakás holttetem fölött...«--Esa misma soy, y mi madre está quatrocientos pasos de aquí, hecha tajadas, baxo un montón de cadáveres......— Είμαι η ίδια! Η μητέρα μου τετρακόσια βήματα από δω, είναι κομματάκια κάτου από ένα σωρό πτώματα.
Je lui contai tout ce qui m'était arrivé; il me conta aussi ses aventures, et m'apprit comment il avait été envoyé chez le roi de Maroc par une puissance chrétienne, pour conclure avec ce monarque un traité par lequel on lui fournirait de la poudre, des canons, et des vaisseaux, pour l'aider à exterminer le commerce des autres chrétiens."I then related to him all that had befallen me, and he in return acquainted me with all his adventures, and how he had been sent to the court of the King of Morocco by a Christian prince to conclude a treaty with that monarch; in consequence of which he was to be furnished with military stores, and ships to destroy the commerce of other Christian governments.»Mindent elmondtam neki, ami velem történt, ő is elmesélte nekem kalandjait; elmondta, mikép küldte őt egy keresztény nagyhatalom Marokkó királyához, hogy szerződést kössön vele, mely szerint puskaport, ágyukat, hadihajókat adnak neki, hogy segitsen tönkretenni a többi keresztény államok kereskedelmét.Contéle entónces quanto me habia sucedido, y el también me dio cuenta de sus aventuras, y me dixo que era ministro plenipotenciario de una potencia cristiana cerca del rey de Marruecos, para firmar un tratado con este monarca, en virtud del qual se le subministraban navíos, cañones y pólvora, para ayudarle á exterminar el comercio de los demas cristianos.Του διηγήθηκα, τι μας συνέβη. Μου διηγήθηκε επίσης τις περιπέτειές του κ' έμαθα, πως τον είχε στείλει στο σουλτάνο του Μαρόκου μια χριστιανική Δύναμη για να κλείση μ' αυτόν το μονάρχη συνθήκη, με την οποίαν θα του προμηθεύανε μπαρούτι, κανόνια, καράβια κι' αυτός θα βοηθούσε στο ξεπάτωμα του εμπορίου των άλλων χριστιανών.
Ma mission est faite, dit cet honnête eunuque; je vais m'embarquer à Ceuta, et je vous ramènerai en Italie. _Ma che sciagura d'essere senza coglioni!_"'I have executed my commission,' said the eunuch; 'I am going to take ship at Ceuta, and I'll take you along with me to Italy. Ma che sciagura d'essere senza coglioni!'»Megbizatásomnak eleget tettem, mondá a derék eunuch, most Ceutaban szállok hajóra és téged hazaviszlek Olaszországba: »Ma che sciagura d'essere senza cogl!...«Ya está desempeñada mi comision, añadió el honrado eunuco, y me voy á embarcar á Ceuta, de donde la llevaré á vm. á Italia. Ma che sciagura, d'essere senza cogl....Η αποστολή μου τέλειωσε, είπε ο έντιμος ευνούχος, Θα μπαρκαριστώ στην Κιούτα και θα σας πάω πίσω στην Ιταλία. &Μα τι συφορά να μην έχης αρχίδ ....&
Je le remerciai avec des larmes d'attendrissement; et au lieu de me mener en Italie, il me conduisit à Alger, et me vendit au dey de cette province. A peine fus-je vendue, que cette peste qui a fait le tour de l'Afrique, de l'Asie, de l'Europe, se déclara dans Alger avec fureur."I thanked him with tears of joy, but, not withstanding, instead of taking me with him to Italy, he carried me to Algiers, and sold me to the Dey of that province. I had not been long a slave when the plague, which had made the tour of Africa, Asia, and Europe, broke out at Algiers with redoubled fury.»Elérzékenyültem és sirva rebegtem neki köszönetet; ő pedig a helyett, hogy Olaszországba vitt volna, Algirba vitt és eladott a tartományi deynek; alighogy az eladás megtörtént, a pestis, mely végig nyargalt Afrikán, Ázsián és Európán, teljes erővel ütött ki Algirban.Díle las gracias vertiendo tiernas lágrimas; y en vez de llevarme á Italia, me conduxo á Argel, y me vendió al Dey. Apenas me habia vendido, se manifestó en la ciudad con toda su furia aquella peste que ha dado la vuelta por Africa, Europa y Asia.Τον ευχαρίστησα με δάκρυα όλο τρυφερότητα· αλλ' αντίς να με πάη στην Ιταλία μ' έφερε στο Αλγέριο και με πούλησε στον μπέη αυτής της χώρας. Μόλις είχα πουληθή, αυτή η πανούκλα, πούχε κάμει το γύρο της Αφρικής, της Ασίας, της Ευρώπης, έπεσε στο Αλγέριο με μανία.
Vous avez vu des tremblements de terre; mais, mademoiselle, avez-vous jamais eu la peste?You have seen an earthquake; but tell me, miss, have you ever had the plague?"Te már láttál földrengést, kisasszonykám, de láttál-e valaha pestist?Señorita, vm. ha visto temblores de tierra, pero ¿ha padecido la peste?Έχετε δει σεισμούς· αλλά, δεσποινίς, πάθατε ποτές πανούκλα;
Jamais, répondit la baronne."Never," answered the young Baroness.Soha, felelt a bárónő.Nunca, respondió la baronesa.— Ποτές! απάντησε η βαρωνέσσα.
Si vous l'aviez eue, reprit la vieille, vous avoueriez qu'elle est bien au-dessus d'un tremblement de terre. Elle est fort commune en Afrique; j'en fus attaquée."If you had ever had it," continued the old woman, "you would own an earthquake was a trifle to it. It is very common in Africa; I was seized with it.Ha láttál volna, folytatá elbeszélését az öreg asszony, kénytelen lennél bevallani, hogy fölülmulja a földrengés borzalmait; Afrikában ez nagyon megszokott; én is megkaptam.Si la hubiera padecido, confesaria vm. que no tienen comparacion los terremotos con ella, puesto que es muy freqüente en Africa, y que yo la he pasado.— Αν την παθαίνατε, επανάλαβε η γριά, θα ομολογούσατε, πως είναι πολύ χειρότερη από ένα σεισμό. Είναι πολύ συνειθισμένη στην Αφρική· κόλλησα.
Figurez-vous quelle situation pour la fille d'un pape, âgée de quinze ans, qui en trois mois de temps avait éprouvé la pauvreté, l'esclavage, avait été violée presque tous les jours, avait vu couper sa mère en quatre, avait essuyé la faim et la guerre, et mourait pestiférée dans Alger!Figure to yourself the distressed condition of the daughter of a Pope, only fifteen years old, and who in less than three months had felt the miseries of poverty and slavery; had been debauched almost every day; had beheld her mother cut into four quarters; had experienced the scourges of famine and war; and was now dying of the plague at Algiers.Képzeld el, milyen helyzetbe jut egy pápának a leánya, aki tizenötéves korában átment a szegénységen, rabszolgaságon, csaknem mindennap erőszakot követtek el rajta, végig kellett néznie, hogy anyját négyfele vágják, éhhalál fenyegette, háboru kinozta s végül pestisben halt meg Algirban...Fígurese vm. qué situacion para la hija de un papa, de quince años de edad, que en el espacio de tres meses habia sufrido pobreza y esclavidud, habia sido violada casi todos los dias, habia visto hacer quatro pedazos á su madre, habia padecido las plagas de la guerra y la hambre, y se moria de la peste en Argel.Φαντασθήτε, τι κατάρα για την κόρη ενός πάπα, δεκαπέντε χρονών, που σε τρείς μήνες δοκίμασε τη φτώχεια, τη σκλαβιά, εβιάστηκε σχεδόν κάθε μέρα, είδε την μητέρα της κομμένην στα τέσσερα, δοκίμασε την πείνα και τον πόλεμο και να πεθαίνη πανωλική στην Αφρική!
Je n'en mourus pourtant pas; mais mon eunuque et le dey, et presque tout le sérail d'Alger périrent.I did not, however, die of it; but my eunuch, and the Dey, and almost the whole seraglio of Algiers, were swept off.Igaz, hogy nem haltam bele, de eunuchom, a dey s csaknem az egész algiri hárem áldozatává lett.Verdad es que no me morí; pero pereció mi eunuco, el Dey, y el serrallo casi todo.Ωστόσο δεν πέθανα· αλλ' ο ευνούχος μου κι' ο μπέης μου και σχεδόν όλο το σαράι πεθάνανε.
Quand les premiers ravages de cette épouvantable peste furent passés, on vendit les esclaves du dey."As soon as the first fury of this dreadful pestilence was over, a sale was made of the Dey's slaves.Midőn az iszonyu pestis első dühöngése véget ért, eladták a dey rabszolgáit.Quando calmó un poco la desolacion de esta espantosa peste, vendiéron á los esclavos del Dey.Όταν οι πρώτες καταστροφές αυτής της φριχτής πανούκλας περάσανε, πουλήσανε τις σκλάβες του μπέη.
Un marchand m'acheta, et me mena à Tunis; il me vendit à un autre marchand qui me revendit à Tripoli; de Tripoli je fus revendue à Alexandrie, d'Alexandrie revendue à Smyrne; de Smyrne à Constantinople. J'appartins enfin à un aga des janissaires, qui fut bientôt commandé pour aller défendre Azof contre les Russes qui l'assiégeaient.I was purchased by a merchant who carried me to Tunis. This man sold me to another merchant, who sold me again to another at Tripoli; from Tripoli I was sold to Alexandria, from Alexandria to Smyrna, and from Smyrna to Constantinople. After many changes, I at length became the property of an Aga of the Janissaries, who, soon after I came into his possession, was ordered away to the defense of Azoff, then besieged by the Russians.Engem egy kereskedő vett meg és elvitt Tuniszba; ott eladott egy másik kereskedőnek, ki ujra eladott Tripoliban, onnan Alexandriába, innen Smyrnába, végül Konstantinápolyba kerültem, ahol egy janicsár aga tulajdonába jutottam, kit nemsokára azzal biztak meg, hogy Azofot védje az ostromló oroszok ellen.Compróme un mercader que me llevó á Tunez, donde me vendió á otro mercader, el qual me revendió en Tripoli; de Tripoli me revendiéron en Alexandría; de Alexandría en Esmyrna, y de Esmyrna en Constantinopla: al cabo vine á parar á manos de un agá de genízaros, que en breve tuvo órden de ir á defender á Azof contra los Rusos que la tenian sitiada.Ένας έμπορος μ' αγόρασε και μ' έφερε στο Τούνεζι. Με πούλησε σ' έναν άλλον έμπορο, που με ξαναπούλησε στην Τρίπολη· από την Τρίπολη ξαναπουλήθηκα στην Αλεξάντρεια· από την Αλεξάντρεια στη Σμύρνη· από τη Σμύρνη στην Πόλη. Τέλος με πήρε ένας αγάς των γιανιτσάρων, που σε λίγο έλαβε διαταγή να πάη να βοηθήση το Αζόφ, που το πολιορκούσαν οι Ρούσσοι.
L'aga, qui était un très galant homme, mena avec lui tout son sérail, et nous logea dans un petit fort sur les Palus-Méotides, gardé par deux eunuques noirs et vingt soldats."The Aga, being very fond of women, took his whole seraglio with him, and lodged us in a small fort, with two black eunuchs and twenty soldiers for our guard.Az aga, ki nagyon lovagias ember volt, magával vitte egész háremét s elhelyezett valamennyiünket egy erődben az azovi tenger mellett, két fekete eunuchot és husz katonát adva őrizetünkre.El agá, hombre de mucho mérito, se llevó consigo todo su serrallo, y nos alojó en un fortin sobre la laguna Meótides, á la guarda de dos eunucos negros y veinte soldados.Ο Αγάς, που ήταν άνθρωπος πολύ γαλάντης, πήρε μαζί του όλο το σαράι του και μας τοποθέτησε σ' ένα μικρό φρούριο απάνω στη Μαιώτιδα λίμνη, που το φυλάγανε δυο μαύροι ευνούχοι και είκοσι στρατιώτες.
On tua prodigieusement de Russes, mais ils nous le rendirent bien: Azof fut mis à feu et à sang, et on ne pardonna ni au sexe, ni à l'âge; il ne resta que notre petit fort; les ennemis voulurent nous prendre par famine.Our army made a great slaughter among the Russians; but they soon returned us the compliment. Azoff was taken by storm, and the enemy spared neither age, sex, nor condition, but put all to the sword, and laid the city in ashes. Our little fort alone held out; they resolved to reduce us by famine.Nagyszerüen öldösték az oroszokat, de ezek ugyancsak visszaadták a kölcsönt: Azofot tűzbe, vérbe boritották és korra, nemre való tekintet nélkül mindenkit lekaszaboltak: csak a mi kis várunk volt még épségben; az ellenség ki akart bennünket éheztetni.Fuéron muertos millares de Rusos, pero no nos quedáron á deber nada: Azof fué entrada á sangre y fuego, y no se perdonó edad ni sexô: solo quedó nuestro fortin, que los enemigos quisiéron tomar por hambre.Σκοτώσανε άφθονους Ρούσσους, μα μας το πληρώσανε καλά: Οι γιανιτσάροι περάσανε το Αζόφ διά πυρός και σιδήρου χωρίς να χαριστούν ούτε σε γένος ούτε σε ηλικία. Έμεινε μόνο το δικό μας μικρό φρούριο.
Les vingt janissaires avaient juré de ne se jamais rendre. Les extrémités de la faim où ils furent réduits les contraignirent à manger nos deux eunuques, de peur de violer leur serment. Au bout de quelques jours ils résolurent de manger les femmes.The twenty janissaries, who were left to defend it, had bound themselves by an oath never to surrender the place. Being reduced to the extremity of famine, they found themselves obliged to kill our two eunuchs, and eat them rather than violate their oath. But this horrible repast soon failing them, they next determined to devour the women.A husz janicsár megesküdött, hogy sohasem adja meg magát; a végső éhinség folytán, mely fenyegette őket, kénytelenek voltak két eunuchot megenni, nehogy az esküjöket kelljen megszegniök: néhány nap mulva elhatározták, hogy megeszik az asszonynépet.Los veinte genízaros juráron no rendirse; los apuros del hambre á que se viéron reducidos, los forzáron á comerse á los dos eunucos, por no faltar al juramento; y al cabo de pocos dias se resolviéron á comerse las mugeres.Οι εχθροί θελήσανε να μας πιάσουν με την πείνα. Οι είκοσι γιανιτσάροι ωρκιστήκανε να μην παραδοθούνε ποτέ. Η έσχατη πείνα στην οποία καταντήσανε τους ανάγκασε να φάνε τους δυο ευνούχους μας από φόβο μην παραβιάσουν τον όρκο τους. Μετά είκοσι μέρες αποφασίσανε να φάνε τις γυναίκες. Είχαμε κάποιον ιμάμη πολύ ευσεβή και πολύ πονόψυχο, που τους έβγαλε έναν ωραίο λόγο, με τον οποίον τους έπεισε να μη μας σκοτώσουν ολότελα.
Nous avions un iman très pieux et très compatissant, qui leur fit un beau sermon par lequel il leur persuada de ne nous pas tuer tout-à-fait."We had a very pious and humane man, who gave them a most excellent sermon on this occasion, exhorting them not to kill us all at once.Volt köztünk egy jámbor és résztvevő imám, ki megható beszédet mondott nekik s azt ajánlotta, hogy ne öljenek meg egyszerre.Teníamos un iman, varon muy pío y caritativo, que les predicó un sermón eloqüente, exhortándolos á que no nos mataran del todo.Κόψτε, είπε μονάχα ένα κωλομέρι από κάθε κυρία, θα κάμετε πολύ καλό τσιμπούσι.
Coupez, dit-il, seulement une fesse à chacune de ces dames, vous ferez très bonne chère; s'il faut y revenir, vous en aurez encore autant dans quelques jours; le ciel vous saura gré d'une action si charitable, et vous serez secourus.'Cut off only one of the buttocks of each of those ladies,' said he, 'and you will fare extremely well; if you are under the necessity of having recourse to the same expedient again, you will find the like supply a few days hence. Heaven will approve of so charitable an action, and work your deliverance.'»Vágjátok ki - mondá - valamennyi nőnek egyik farát s igy jó lakomára tesztek szert s ha ismét rákerül a sor, néhány nap mulva ismét annyi áll a rendelkezéstekre; az ég megáld benneteket ily kegyes cselekedetért és meg lesztek segitve.«Cortad, dixo, una nalga á cada una de estas señoras, con la qual os regalaréis á vuestro sabor; si es menester, les cortaréis la otra dentro de algunos dias: el cielo remunerará obra tan caritativa, y recibiréis socorro.Αν χρειαστή να ξανακάνετε το ίδιο, θάχετε ακόμα άλλα τόσα κωλομέρια σε λίγες μέρες. Ο ουρανός θα σας αναγνωρίση αυτή τη φιλάνθρωπη πράξη και θα σας βοηθήση.
Il avait beaucoup d'éloquence; il les persuada: on nous fit cette horrible opération; l'iman nous appliqua le même baume qu'on met aux enfants qu'on vient de circoncire: nous étions toutes à la mort."By the force of this eloquence he easily persuaded them, and all of us underwent the operation. The man applied the same balsam as they do to children after circumcision. We were all ready to give up the ghost.Hatalmas ékesszólásával meggyőzte őket: a borzalmas operációt végrehajtották rajtunk: az imám ugyanazt a balzsamot használta sebeinknek behegesztésére, melyet körülmetéléseknél a gyermekekre szoktak alkalmazni: valamennyien a halál torkában voltunk.Como era tan eloqüente, los persuadió, y nos hiciéron tan horrorosa operacion. Púsonos el iman el mismo ungüento que se pone á las criaturas recien circuncidadas, y todas estábamos á punto de muerte.Είχε μεγάλην ευγλωττία· τους έπεισε: μας κάμανε αυτή τη φρικαλέα εγχείρηση· ο ιμάμης μας έβαλε το ίδιο βάλσαμο, που βάζουν στα παιδιά, που σουνετίζουν: όλες είμαστε του θανάτου.
A peine les janissaires eurent-ils fait le repas que nous leur avions fourni, que les Russes arrivent sur des bateaux plats; pas un janissaire ne réchappa. Les Russes ne firent aucune attention à l'état où nous étions. Il y a partout des chirurgiens français: un d'eux qui était fort adroit prit soin de nous, il nous guérit; et je me souviendrai toute ma vie, que quand mes plaies furent bien fermées, il me fit des propositions. Au reste, il nous dit à toutes de nous consoler; il nous assura que dans plusieurs sièges pareille chose était arrivée, et que c'était la loi de la guerre."The Janissaries had scarcely time to finish the repast with which we had supplied them, when the Russians attacked the place by means of flat-bottomed boats, and not a single janissary escaped. The Russians paid no regard to the condition we were in; but there are French surgeons in all parts of the world, and one of them took us under his care, and cured us. I shall never forget, while I live, that as soon as my wounds were perfectly healed he made me certain proposals. In general, he desired us all to be of a good cheer, assuring us that the like had happened in many sieges; and that it was perfectly agreeable to the laws of war.Alighogy a janicsárok elfogyasztották a lakomát, melyet mi szolgáltattunk nekik, midőn az oroszok megérkeztek hajóikkal; egyetlen janicsár sem menekült meg és az oroszok egyáltalában nem tekintettek keserves állapotunkra. Mindenütt akadnak azonban francia sebészek, egyikök, ki pedig nagyon ügyetlen volt, gondjaiba vett és ki is gyógyitott bennünket: soha életemben nem fogom elfelejteni, hogy mikor sebeim begyógyultak, azonnal szerelmi ajánlatokkal állott elő: egyébként mindnyájunkat azzal vigasztalt, hogy már több században fordultak elő hasonló dolgok, mert ez háborus szokás.Apénas habian comido los genízaros la carne que nos habian quitado, desembarcáron los Rusos en unos barcos chatos, y no se escapó con vida ni siquiera un genízaro: los Rusos no paráron la consideracion en el estado en que nos hallábamos. En todas partes se encuentran cirujanos franceses; uno que era muy hábil nos tomó á su cargo, y nos curó: y toda mi vida me acordaré de que, así que se cerráron mis llagas, me reqüestó de amores. Nos exhortó luego á tener paciencia, afirmándonos que lo mismo habia sucedido en otros muchos sitios, y que esa era la ley de la guerra.Μόλις οι γιανιτσάροι είχαν τελειώσει το φαγί, που τους προμηθέψαμε, κ' οι Ρούσσοι φτάνουν απάνω σε ανάβαθα καΐκια. Ούτε ένας γιανίτσαρος δε γλύτωσε. Οι Ρώσσοι δε δώσανε καμμιά προσοχή στην κατάσταση, που βρισκόμαστε! Υπάρχουν παντού χειρούργοι Γάλλοι: ένας απ' αυτούς, που ήτανε πολύ ικανός, μας φρόντισε, μας θεράπεψε. Και θα θυμάμαι σ' όλη μου τη ζωή, πως, όταν οι πληγές μου κλείσανε καλά, μούκανε προτάσεις. Άλλωστε, είπε σε όλες μας να μας παρηγορήση. Μας βεβαίωσε, πως σε πολλές πολιορκίες το ίδιο έχει συμβή και πως αυτό ήτανε &ο νόμος του πολέμου.& Όταν οι συντρόφισσες μου μπορέσανε να περπατήσουνε, τις πήγανε πεζές ως τη Μόσχα.
Dès que mes compagnes purent marcher, on les fit aller à Moscou; j'échus en partage à un boïard qui me fit sa jardinière, et qui me donnait vingt coups de fouet par jour; mais ce seigneur ayant été roué au bout de deux ans avec une trentaine de boïards pour quelque tracasserie de cour, je profitai de cette aventure; je m'enfuis; je traversai toute la Russie; je fus long-temps servante de cabaret à Riga, puis à Rostock, à Vismar, à Leipsick, à Cassel, à Utrecht, à Leyde, à la Haye, à Rotterdam: j'ai vieilli dans la misère et dans l'opprobre, n'ayant que la moitié d'un derrière, me souvenant toujours que j'étais fille d'un pape; je voulus cent fois me tuer, mais j'aimais encore la vie."As soon as my companions were in a condition to walk, they were sent to Moscow. As for me, I fell to the lot of a Boyard, who put me to work in his garden, and gave me twenty lashes a day. But this nobleman having about two years afterwards been broken alive upon the wheel, with about thirty others, for some court intrigues, I took advantage of the event, and made my escape. I traveled over a great part of Russia. I was a long time an innkeeper's servant at Riga, then at Rostock, Wismar, Leipsic, Cassel, Utrecht, Leyden, The Hague, and Rotterdam. I have grown old in misery and disgrace, living with only one buttock, and having in perpetual remembrance that I am a Pope's daughter. I have been a hundred times upon the point of killing myself, but still I was fond of life. This ridiculous weakness is, perhaps, one of the dangerous principles implanted in our nature.Mihelyt társnőim járni tudtak, Moszkvába küldte őket; én egy bojár birtokába jutottam, akinek a kertjét kellett gondoznom és aki naponta hússzor megkorbácsolt: ámde gazdámat valami udvari intrika miatt két év mulva más harminc bojárral együtt kerékbe törték s én felhasználva ezen szerencsés véletlent, kereket oldottam; bejártam egész Oroszországot; hosszu ideig szolgáltam egy rigai korcsmában, majd Rostockban, Wismarban, Lipcsében, Casselben, Utrechtben, Leydenben, Hágában, Rotterdamban. Nyomorban és megalázásban öregedtem meg és bár csak fél ülepem volt, gyakran visszaemlékeztem arra, hogy egy pápa leánya vagyok: százszor is öngyilkos akartam lenni és mégis ragaszkodtam az élethez.Luego que pudiéron andar mis compañeras, las conduxéron á Moscou, y yo cupe en suerte á un boyardo que me hizo su hortelana, y me daba veinte zurriagazos cada dia. A cabo de dos años fué desquartizado este señor, por no se qué tracamundana de palacio; y aprovechándome de la ocasion, me escapé, atravesé la Rusia entera, y serví mucho tiempo en los mesones, primero de Riga, y luego de Rostoc, de Vismar, de Lipsia, de Casel, de Utrec, de Leyden, de la Haya, y de Roterdan. Así he envejecido en el oprobio y la miseria, con no mas que la mitad del trasero, siempre acordándome de que era hija de un papa. Cien veces he querido darme la muerte, mas me sentia con apego á la vida.Βάλανε κλήρο κ' έπεσα σ' ένα βογιάρο, που μ' έκαμε κηπουρό του, και μούδινε είκοσι καμουτσικιές την ημέρα. Αλλ' αυτός ο Αφέντης μετά δύο χρόνια καταδικάστηκε στο θάνατο του τροχού μαζί με άλλους τριάντα βογιάρους για κάποιαν αυλική ραδιουργία· δεν έχασα την ευκαιρία· τόσκασα· πέρασα όλη τη Ρουσσία· έγινα πολύν καιρό υπηρέτρια σε μια ταβέρνα της Ρίγας, κατόπι στο Ροστόκ, στο Βίσμαρ, στη Λειψία, στην Κάσσελ, στην Ουτρέχτη, στη Λεΰδη, στη Χάγη, στη Ρότερνταμ: γέρασα μέσα στην αθλιότητα και το όνειδος, έχοντας τον μισό μονάχα πισινό μου, θυμούμενη πάντα, πως ήμουνα κόρη ενός πάπα. Θέλησα εκατό φορές να σκοτωθώ, αλλ' αγαπούσα ακόμα τη ζωή.
Cette faiblesse ridicule est peut-être un de nos penchants les plus funestes; car y a-t-il rien de plus sot que de vouloir porter continuellement un fardeau qu'on veut toujours jeter par terre; d'avoir son être en horreur, et de tenir à son être; enfin de caresser le serpent qui nous dévore, jusqu'à ce qu'il nous ait mangé le coeur?For what can be more absurd than to persist in carrying a burden of which we wish to be eased? to detest, and yet to strive to preserve our existence? In a word, to caress the serpent that devours us, and hug him close to our bosoms till he has gnawed into our hearts?Ez a nevetséges gyengeség talán egyike a leggyászosabb, velünk született hajlamoknak; mert van-e ostobább dolog, minthogy folytonosan viseljünk egy terhet, melyet szeretnénk földhöz vágni; melengetjük a kigyót, mely mardos bennünket, mig végre a szivünkbe eregeti mérgét.Acaso esta ridícula flaqueza es una de nuestras propensiones mas funestas; porque ¿donde hay mayor necedad que empeñarse en llevar continuamente encima una carga que siempre anhela uno por tirar al suelo; horrorizarse de su exîstencia, y querer exîstir; halagar en fin la víbora que nos está royendo, hasta que nos haya comido las entrañas y el corazon?Αυτή η γελοία αδυναμία είναι ίσως ένα από τα πιο απαίσια μας ένστιχτα· διότι, τι υπάρχει πιο ανόητο από το να κουβαλούμε διαρκώς ένα βάρος, που θέλομε πάντα να το ρίξομε από πάνω μας; να μας κάνη φρίκη η ύπαρξη μας κι' όμως να τη διατηρούμε; τέλος να χαηδεύομε το φίδι, που μας τρώγει, όσο που να μας φάγη ολότελα την καρδιά;
J'ai vu dans les pays que le sort m'a fait parcourir, et dans les cabarets où j'ai servi, un nombre prodigieux de personnes qui avaient leur existence en exécration; mais je n'en ai vu que douze qui aient mis volontairement fin à leur misère, trois nègres, quatre Anglais, quatre Genevois, et un professeur allemand nommé Robeck."In the different countries which it has been my fate to traverse, and at the many inns where I have been a servant, I have observed a prodigious number of people who held their existence in abhorrence, and yet I never knew more than twelve who voluntarily put an end to their misery; namely, three Negroes, four Englishmen, as many Genevese, and a German professor named Robek.Azokban az országokban, melyekbe a sors juttatott s azokban a korcsmákban, melyekben szolgáltam, rengeteg oly embert láttam, aki torkig volt az élettel; de csak tizenkét olyan volt köztük, ki önként vált meg nyomoruságától: három néger, négy angol, négy svájci ember és egy Robeck nevü német professzor.En los paises adonde me ha llevado mi suerte, y en los mesones donde he servido, he visto infinita cantidad de personas que maldecian su exîstencia; pero no han pasado de doce las que he visto que daban voluntariamente fin á sus cuitas: tres negros, quatro Ingleses, quatro Ginebrinos, y un catedrático aleman llamado Robel.Είδα στους τόπους, που η μοίρα μ' έκαμε να περάσω, και στις ταβέρνες που δούλεψα, έναν άπειρο αριθμό προσώπων, που μισούσανε την ύπαρξή τους· αλλ' είδα μονάχα δώδεκα, που δώσανε θεληματικά τέλος στη δυστυχία τους, τρεις νέγρους, τέσσερις εγγλέζους, τέσσερις από τη Γενεύη κ' ένα γερμανό καθηγητή, ονομαζόμενο Ρόμπεκ. Στο τέλος έγινα υπηρέτρια του δον Ισσάχαρ· μ' έβαλε σε σας, ωραία μου δεσποινίς.
J'ai fini par être servante chez le Juif don Issachar; il me mit auprès de vous, ma belle demoiselle; je me suis attachée à votre destinée, et j'ai été plus occupée de vos aventures que des miennes. Je ne vous aurais même jamais parlé de mes malheurs, si vous ne m'aviez pas un peu piquée, et s'il n'était d'usage, dans un vaisseau, de conter des histoires pour se désennuyer.My last place was with the Jew, Don Issachar, who placed me near your person, my fair lady; to whose fortunes I have attached myself, and have been more concerned with your adventures than with my own. I should never have even mentioned the latter to you, had you not a little piqued me on the head of sufferings; and if it were not customary to tell stories on board a ship in order to pass away the time.Legutóbb Don Issacarnak lettem szolgája: te melléd rendelt, bájos kis urnőm; azóta annyira hozzá nőttem a sorsodhoz, hogy sokkal jobban elfoglaltak a te viszontagságaid, mint a magaméi. Soha nem emlitettem volna szerencsétlenségemet, ha nem unszoltál volna rá és ha nem volna szokás, hogy a hajón unalomüzésből meséljen az ember.Al fin me tomó por su criada el Judío Don Isacar, y me llevó, hermosa señorita, á casa de vm., donde no he pensado mas queen la felicidad de vm., interesándome mas en sus aventuras que en las mias propias; y nunca hubiera mentado siquiera mis cuitas, si no me hubiera vm. picado cun poco, y si no fuese estilo de los que van embarcados contar cuentos para matar el tiempo.Αφωσιώθηκα στη μοίρα σας κι' απασχολήθηκα περισσότερο για τις δικές σας δυστυχίες παρά για τις δικές μου. Δε θα σας μιλούσα μάλιστα ποτές για τα δεινοπαθήματά μου, αν δεν μ' είχατε πειράξει λιγάκι κι' αν δεν ήτανε συνήθεια, μέσα στο πλοίο, να διηγούνται οι άνθρωποι ιστορίες για να σκοτώνουν την ανία.
Enfin, mademoiselle, j'ai de l'expérience, je connais le monde; donnez-vous un plaisir, engagez chaque passager à vous conter son histoire, et s'il s'en trouve un seul qui n'ait souvent maudit sa vie, qui ne se soit souvent dit à lui-même qu'il était le plus malheureux des hommes, jetez-moi dans la mer la tête la première."In short, my dear miss, I have a great deal of knowledge and experience in the world, therefore take my advice: divert yourself, and prevail upon each passenger to tell his story, and if there is one of them all that has not cursed his existence many times, and said to himself over and over again that he was the most wretched of mortals, I give you leave to throw me headfirst into the sea."De száz szónak is egy a vége: kedves kisasszonykám, nekem bőséges tapasztalataim vannak, jól ismerem a világ sorát; szerezd meg magadnak azt az örömöt, hogy minden utassal elmesélteted a történetét; és ha csak egy olyanra is bukkansz, aki sohasem átkozta még életét, ki még sohasem mondta magáról, hogy ő a legszerencsétlenebb az összes teremtmények közül, akkor fejemmel előre lökj a tengerbe.«Señorita, yo tengo experiencia, y se lo que es el mundo: vaya vm. preguntando á cada pasagero uno por uno la historia de su vida, y mande que me arrojen de cabeza en el mar, si encuentra uno solo que no haya maldecido cien veces la exîstencia, y que no se haya creido el mas desventurado de los mortales.Τέλος, δεσποινίς, έχω πείρα, ξέρω τον κόσμο· λάβετε την ευχαρίστηση να παρακαλέσετε κάθε επιβάτη να σας διηγηθή την ιστορία του κι' αν ευρεθή ένας, που να μην έχη συχνά καταραστή τη ζωή του, που να μην είπε συχνά μέσα του, πως είνε ο δυστυχέστερος των ανθρώπων, ρίξτε με στη θάλασσα με το κεφάλι κάτου.
CHAPITRE XIII.CHAPTER 13TIZENHARMADIK FEJEZET.CAPITULO XIII.ΚΕΦΑΛΑΙΟ XIII.
Comment Candide fut obligé de se séparer de la belle Cunégonde et de la vieille.How Candide Was Obliged to Leave the Fair Cunegund and the Old WomanHogyan kellett Candide-nak elválnia a szép Kunigundától és az öreg asszonytól?De como Candido tuvo que separarse por fuerza de la hermosa Cunegunda y la vieja.&Πώς ο Αγαθούλης αναγκάστηκε να χωριστή από την ωραία Κυνεγόνδη κι' από τη γριά.&
La belle Cunégonde, ayant entendu l'histoire de la vieille, lui fit toutes les politesses qu'on devait à une personne de son rang et de son mérite.The fair Cunegund, being thus made acquainted with the history of the old woman's life and adventures, paid her all the respect and civility due to a person of her rank and merit.A szép Kunigunda, miután meghallgatta az öreg asszony történetét, oly tisztelettel viseltetett vele szemben, amilyen egy magasrangu és érdemekben gazdag személyt megillet.Oída la historia de la vieja, la hermosa Cunegunda la trató con toda la urbanidad y decoro que se merecia una persona de tan alta gerarquí y tanto mérito, y admitió su propuesta.Η ωραία Κυνεγόνδη, αφού άκουσε την ιστορία της γριάς, της έκαμε όλες τις φιλοφρονήσεις, που οφείλονται σ' ένα πρόσωπο της σειράς της και της αξίας της.
Elle accepta la proposition; elle engagea tous les passagers, l'un après l'autre, à lui conter leurs aventures. Candide et elle avouèrent que la vieille avait raison.She very readily acceded to her proposal of engaging the passengers to relate their adventures in their turns, and was at length, as well as Candide, compelled to acknowledge that the old woman was in the right.Ajánlatát elfogadta; az utasokkal, egyikkel a másik után elmeséltette élettörténetöket. Candide is, ő is belátta, hogy az öreg asszonynak igaza volt.Rogó á todos los pasageros que le contaran sus aventuras uno después de otro, y Candido y ella confesáron que tenia la vieja razon.Δέχτηκε την πρόταση· παρακάλεσε όλους τους επιβάτες, τον ένα μετά τον άλλο, να της διηγηθούνε τη ζωή τους. Ο Αγαθούλης και κείνη ομολογήσανε, πως η γριά είχε δίκιο.
C'est bien dommage, disait Candide, que le sage Pangloss ait été pendu contre la coutume dans un auto-da-fé; il nous dirait des choses admirables sur le mal physique et sur le mal moral qui couvrent la terre et la mer, et je me sentirais assez de force pour oser lui faire respectueusement quelques objections. A mesure que chacun racontait son histoire, le vaisseau avançait."It is a thousand pities," said Candide, "that the sage Pangloss should have been hanged contrary to the custom of an auto-da-fe, for he would have given us a most admirable lecture on the moral and physical evil which overspreads the earth and sea; and I think I should have courage enough to presume to offer (with all due respect) some few objections."»Bizony nagy kár, mondá Candide, hogy a bölcs Panglosst, a bevett szokások ellenére felakasztották az eretnek-égetési ünnepélyen; mily épületes dolgokat mondana most nekünk a fizikai és erkölcsi bajokról, melyek a szárazföldet és tengert beboritják és én most már elég bátornak érezném magam, hogy feltevéseire néhány tiszteletteljes megjegyzést kockáztassak meg.«¡Qué lástima es, decia Candido, que hayan ahorcado, contra lo que es práctica, al sabio Panglós en un auto de fe! Cosas maravillosas nos diria cerca del mal físico, y del mal moral, que cubren mares y tierras, y yo tuviera valor para hacerle con mucho respeto algunos reparillos.— Είναι μεγάλη ατυχία, έλεγεν ο Αγαθούλης, που ο σοφός Παγγλώσσης κρεμάστηκε παρά το έθιμο σ' ένα άουτο-ντα-φε. Θα μας έλεγε θαυμάσια πράγματα για το φυσικό και ηθικό κακό, που σκεπάζουνε τη γη και θα ένοιωθα αρκετές δυνάμεις για να τολμούσα να του φέρω με πολύ σεβασμό μερικές αντιρρήσεις. Ενώ καθένας διηγότανε την ιστορία του, το πλοίο προχωρούσε. Προσεγγίσανε στο Βουένος-Άυρες.
On aborda dans Buénos-Ayres. Cunégonde, le capitaine Candide, et la vieille, allèrent chez le gouverneur don Fernando d'Ibaraa, y Figueora, y Mascarenes,y Lampourdos, y Souza. Ce seigneur avait une fierté convenable à un homme qui portait tant de noms.While everyone was reciting his adventures, the ship continued on her way, and at length arrived at Buenos Ayres, where Cunegund, Captain Candide, and the old woman, landed and went to wait upon the governor, Don Fernando d'Ibaraa y Figueora y Mascarenes y Lampourdos y Souza. This nobleman carried himself with a haughtiness suitable to a person who bore so many names.Miközben valamennyien elmesélték élettörténetöket, a hajó előre haladt és Buenos-Ayreshez ért. Kunigunda, Candide kapitány és az öreg asszony egyenesen a kormányzóhoz: Don Fernando d' Ibaraa, y Figueora, y Mascarenes, y Lampourdos, y Souzához mentek.Miéntras contaba cada uno su historia, iba andando el navío, y al fin aportó á Buenos-Ayres. Cunegunda, el capitan Candido y la vieja se fuéron á presentar al gobernador Don Fernando de Ibarra, Figueroa, Mascareñas, Lampurdan y Souza, el qual señor tenia una arrogancia que no desdecia de un sugeto posesor de tantos apellidos.Η Κυνεγόνδη, ο λοχαγός Αγαθούλης κ' η γριά πήγανε στον Κυβερνήτη Ντ' Ιμπαράα, υ Φιγγουέρα, υ Μασκαρένες, υ Λαμπούρδος, υ Σούζα.
Il parlait aux hommes avec le dédain le plus noble, portant le nez si haut, élevant si impitoyablement la voix, prenant un ton si imposant, affectant une démarche si altière, que tous ceux qui le saluaient étaient tentés de le battre.He spoke with the most noble disdain to everyone, carried his nose so high, strained his voice to such a pitch, assumed so imperious an air, and stalked with so much loftiness and pride, that everyone who had the honor of conversing with him was violently tempted to bastinade His Excellency.Ennek az urnak büszkesége méltó volt az általa viselt rengeteg névhez: oly gőgös megvetéssel állt szóba az emberekkel, oly magasan hordta az orrát, oly könyörtelenül rikácsolt a hangja, oly parancsoló modora volt s oly gőgös magatartása, hogy akik üdvözölték őt, szerették volna mindjárt fel is pofozni.Trataba á los hombres con la mas noble altivez, alzando el pescuezo, hablando en tan descompasadas y recias voces, y en tono tan altivo, y afectando ademanes tan arrogantes, que á quantos le saludaban les venían tentaciones de hartarle de bofetadas.Αυτός ο κύριος είχε μιαν αλαζονεία ανάλογη με τα τόσα του ονόματα. Μιλούσε στους ανθρώπους με την ευγενικώτερη περιφρόνηση, σηκώνοντας τη μύτη τόσο ψηλά, υψώνοντας τόσο ανελέητα τη φωνή του, παίρνοντας έναν τόνο τόσο επιβλητικό, προσποιούμενος ένα βάδισμα τόσο αγέρωχο, που όσοι τόνε χαιρετούσαν αισθανόντανε τη διάθεση να τονε δείρουν.
Il aimait les femmes à la fureur. Cunégonde lui parut ce qu'il avait jamais vu de plus beau.He was immoderately fond of women, and Miss Cunegund appeared in his eyes a paragon of beauty.A nőket őrülten szerette s Kunigundánál - ugy tünt - még sohasem látott szebb teremtést.Era con esto enamorado hasta no mas, y Cunegunda le pareció la mas hermosa criatura de quantas habia visto.Αγαπούσε τις γυναίκες μανιακά. Η Κυνεγόνδη του φάνηκε το ωραιότερο πράγμα, που είδε στη ζωή του.
La première chose qu'il fit fut de demander si elle n'était point la femme du capitaine.The first thing he did was to ask her if she was not the captain's wife.Az volt első kérdése, hogy nem felesége-e Kunigunda a kapitánynak.Lo primero que hizo fué preguntar si era muger del capitan.Το πρώτο, που έκαμε, ήτανε να ρωτήση, αν ήτανε γυναίκα του λοχαγού.
L'air dont il fit cette question alarma Candide: il n'osa pas dire qu'elle était sa femme, parcequ'en effet elle ne l'était point; il n'osait pas dire que c'était sa soeur, parcequ'elle ne l'était pas non plus; et quoique ce mensonge officieux eût été autrefois très a la mode chez les anciens, et qu'il pût être utile aux modernes, son âme était trop pure pour trahir la vérité.The air with which he made this demand alarmed Candide, who did not dare to say he was married to her, because indeed he was not; neither did he venture to say she was his sister, because she was not; and though a lie of this nature proved of great service to one of the ancients, and might possibly be useful to some of the moderns, yet the purity of his heart would not permit him to violate the truth.Olyan képpel kérdezte ezt, hogy Candide-nak arcába szökött a vér: nem merte azt mondani, hogy a felesége, mert hiszen nem is volt az; azt se merte mondani, hogy a nővére, mert nem volt az; és ámbár e hivatalos hazugság a régi világban is, az ujban is kapóra jön, az ő lelke sokkal ártatlanabb volt, mintsem hogy füllenteni tudott volna.Sobresaltóse Candido del tonillo con que acompañó esta pregunta, y no se atrevió á decir que fuese su muger, porque verdaderamente no lo era; ni ménos que fuese su hermana, porque no lo era tampoco; puesto que esta mentira oficiosa era muy freqüentemente usada do los antiguos: pero el alma de Candido era tan pura que no pudo desmentir la verdad.Το ύφος με το οποίον έκαμε την ερώτηση αυτή, ανησύχησε τον Αγαθούλη. Δεν τόλμησε να πη, πως ήτανε γυναίκα του, γιατί πραγματικά δεν ήτανε· δεν τόλμησε να πη, πως ήταν αδερφή του, γιατί επίσης δεν ήτανε. Και αν και αυτό το ασήμαντο ψέμα ήταν κάποτε πολύ της μόδας στους παλαιούς και μπορούσε νάναι ωφέλιμο και στους νεώτερους, η ψυχή του ωστόσο ήτανε πολύ καθαρή, ώστε να μη προδώση την αλήθεια.
Mademoiselle Cunégonde, dit-il, doit me faire l'honneur de m'épouser, et nous supplions votre excellence de daigner faire notre noce."Miss Cunegund," replied he, "is to do me the honor to marry me, and we humbly beseech Your Excellency to condescend to grace the ceremony with your presence."»Kunigunda kisasszony mondá, megtisztelt azzal, hogy hozzám jön feleségül s arra kérjük méltóságodat, hogy kegyeskedjék bennünket összeadatni.«Esta Señorita, díxo, me debe favorecer con su mano, y suplicamos ámbos á Vueselencia que se digne ser padrino de los novios.— Η Δεσποινίς Κυνεγόνδη, είπε πρόκειται να μου κάνη την τιμή να με παντρευτή και παρακαλούμε την εξοχότητά σας να ευαρεστηθή να μάς στεφανώση.
Don Fernando d'Ibaraa, y Figueora, y Mascarenes, y Lampourdos, y Souza, relevant sa moustache, sourit amèrement, et ordonna au capitaine Candide d'aller faire la revue de sa compagnie.Don Fernando d'Ibaraa y Figueora y Mascarenes y Lampourdos y Souza, twirling his mustachio, and putting on a sarcastic smile, ordered Captain Candide to go and review his company.Don Fernando d' Ibaraa, y Figueora, y Mascarenes, y Lampourdos, y Souza bajuszát végigsimitva kajánul mosolygott s megparancsolta Candide kapitánynak, hogy azonnal menjen csapatszemlét tartani.Oyendo esto Don Fernando de Ibarra, Figueroa, Mascareñas, Lampurdan y Souza, se alzó con la izquierda mano los bigotes, se rió con ademan burlon, y mandó al capitan Candido que fuera á pasar revista á su compañía.Ο Δον Φερνάδος ντ' Ιμπαράα, υ Φιγγουόρα, υ Μασκαρένες, υ Λαμπούρδος, υ Σούζα, στρίβοντας το μουστάκι, μειδίασε πικρά και διάταξε τον λοχαγόν Αγαθούλη να πάη να επιθεωρήση το λόχο του. Ο Αγαθούλης υπάκουσε.
Candide obéit; le gouverneur demeura avec mademoiselle Cunégonde. Il lui déclara sa passion, lui protesta que le lendemain il l'épouserait à la face de l'Église, ou autrement, ainsi qu'il plairait à ses charmes.The gentle Candide obeyed, and the Governor was left with Miss Cunegund. He made her a strong declaration of love, protesting that he was ready to give her his hand in the face of the Church, or otherwise, as should appear most agreeable to a young lady of her prodigious beauty.Candide engedelmeskedett: a kormányzó egyedül maradt Kunigunda kisasszonnyal. Bevallotta neki szenvedélyes szerelmét és ünnepélyesen igérte, hogy másnap örök hűséget esküszik neki a templomban vagy a templomon kivül, amint a leány jobban óhajtja.Obedeció este, y se quedó el gobernador á solas con la baronesita; le manifestó su amor, previniéndola que el dia siguiente seria su esposo por delante ó por detras de la iglesia, como mas á Cunegunda le potase.Ο κυβερνήτης έμεινε με τη δεσποινίδα Κυνεγόνδη. Της εξέφρασε το πάθος του, τη διαβεβαίωσε, πως αύριο θα την πατρευότανε ενώπιον της Εκκλησίας, ή αλλέως, όπως θα ήτανε ευχαριστότερο στα θέλγητρά της.
Cunégonde lui demanda un quart d'heure pour se recueillir, pour consulter la vieille, et pour se déterminer.Cunegund desired leave to retire a quarter of an hour to consult the old woman, and determine how she should proceed.Kunigunda negyedórai gondolkozást időt kért, mert az öreg asszonytól akart tanácsot kérni, mielőtt határozna.Pidióle esta un quarto de hora para pensarlo bien, consultarlo con la vieja, y resolverse.Η Κυνεγόνδη του ζήτησε ένα τέταρτο της ώρας να συνέρθη, να συμβουλευτή τη γριά κ' αποφασίση. Η γριά είπε στην Κυνεγόνδη:
La vieille dit à Cunégonde: Mademoiselle, vous avez soixante et douze quartiers et pas une obole; il ne tient qu'à vous d'être la femme du plus grand seigneur de l'Amérique méridionale,qui a une très belle moustache; est-ce à vous de vous piquer d'une fidélité à toute épreuve?The old woman gave her the following counsel: "Miss, you have seventy-two quarterings in your arms, it is true, but you have not a penny to bless yourself with. It is your own fault if you do not become the wife of one of the greatest noblemen in South America, with an exceeding fine mustachio. What business have you to pride yourself upon an unshaken constancy?Az öreg asszony ezt mondta Kunigundának: »Kisasszonykám, hetvenkét előkelő őst tudsz összeszámolni, de nincs egy fabatkád sem; rajtad mulik, hogy felesége légy Dél Amerika legnagyobb urának, kinek még hozzá szép bajusza is van: vajon az-e a te rendeltetésed, hogy a hüség minden próbáját kiálljad?Entráron Cunegunda y la vieja en bureo, y esta dixo: Señorita, vm. tiene setenta y dos quarteles y ni un ochavo, y está en su mano ser muger del señor mas principal de la América meridional, que tiene unos estupendos bigotes, y así no viene al caso echarla de incontrastable firmeza.— Δεσποινίς· έχετε εβδομήντα δυο γενιές κι' ούτε ένα όβολο. Από σας εξαρτάται να γίνετε η γυναίκα του μεγαλύτερου άρχοντα της Νότιας Αμερικής, ο οποίος έχει ένα πολύ ωραίο μουστάκι.
Vous avez été violée par les Bulgares; un Juif et un inquisiteur ont eu vos bonnes grâces: les malheurs donnent des droits.You have been outraged by a Bulgarian soldier; a Jew and an Inquisitor have both tasted of your favors. People take advantage of misfortunes.Már ugyis megbecstelenitettek a bolgárok; egy zsidót és egy inkvizitort boldogitottál kegyeiddel: ennyi balszerencse bizonyos jogokat ad.Los Bulgaros la violáron á vm.; un inquisidor y un Judío han disfrutado sus favores: las desdichas dan derechos legítimos.Μέσα σε τόσους κινδύνους δοκιμάστηκε η ερωτική σας πίστη· έχετε βιασθή από τους βουλγάρους, ένας Εβραίος κ' ένας Ιεροξεταστής απόλαυσαν τις χάρες σας. Οι δυστυχίες δίνουνε δικαιώματα.
J'avoue que si j'étais à votre place, je ne ferais aucun scrupule d'épouser monsieur le gouverneur, et de faire la fortune de monsieur le capitaine Candide.I must confess, were I in your place, I should, without the least scruple, give my hand to the Governor, and thereby make the fortune of the brave Captain Candide."Bevallom, hogy ha a helyedben volnék, minden lelkifurdalás nélkül feleségül mennék a kormányzóhoz, hogy igy Candide kapitány szerencséjét is megalapitsam.«Si yo fuera vm., confieso que no tendría reparo ninguno en casarme con el señor gobernador, y hacer rico al señor capitan Candido.Ομολογώ, πως αν ήμουνα στη θέση σας, δε θάχα κανένα δισταγμό να παντρευτώ τον κύριο Κυβερνήτη και να κάμω πλούσιο τον κύριο λοχαγόν Αγαθούλη.
Tandis que la vieille parlait avec toute la prudence que l'âge et l'expérience donnent, on vit entrer dans le port un petit vaisseau; il portait un alcade et des alguazils, et voici ce qui était arrivé.While the old woman was thus haranguing, with all the prudence that old age and experience furnish, a small bark entered the harbor, in which was an alcayde and his alguazils. Matters had fallen out as follows.Mialatt az öregasszony korához és tapasztaltságához méltó bölcseséggel igy beszélt, egyszerre csak egy kis hajó ért a kikötőbe: egy biró ült benne a darabontjaival; a dolog igy történt:Así decia la vieja con toda aquella autoridad que su prudencia y sus canas le daban, y miéntras estaba aferrando áncoras un navichuelo que traía un alcalde y dos alguaciles; y era esta la causa de su arribo.Ενώ η γριά μιλούσε μ' όλη τη φρόνηση, που η ηλικία και η πείρα δίνουν, βλέπουνε να μπαίνη ένα μικρό καΐκι στο λιμάνι· έφερνε ένα δικαστή και αστυνόμους· να τι είχε συμβή.
La vieille avait très bien deviné que ce fut un cordelier à la grande manche qui vola l'argent et les bijoux de Cunégonde dans la ville de Badajos, lorsqu'elle fuyait en hâte avec Candide.The old woman rightly guessed that the Franciscan with the long sleeves, was the person who had taken Miss Cunegund's money and jewels, while they and Candide were at Badajoz, in their flight from Lisbon.Az öreg asszony nagyon jól sejtette, hogy egy csuhás barát lopta el Kunigunda pénzét és ékszereit. Badajoz városában, midőn a lány Candide-dal lóhalálában menekült.No se habia equivocado la vieja en sospechar que el ladron del dinero y las joyas de Cunegunda en Badajoz, quando venia huyendo con Candido, era un frayle Francisco de manga ancha.Η γρηά είχε καλά μαντέψει, πως ήταν ένας κορδελιέρος με τα φαρδομάνικα, πούκλεψε τα χρήματα και τα κοσμήματα της Κυνεγόνδης στην πόλη Βαλδαγιός, όταν φεύγανε βιαστικά με τον Αγαθούλη.
Ce moine voulut vendre quelques unes des pierreries à un joaillier. Le marchand les reconnut pour celles du grand-inquisiteur.This same friar attempted to sell some of the diamonds to a jeweler, who presently knew them to have belonged to the Grand Inquisitor, and stopped them.A barát néhány ékszert el akart adni egy ékszerésznek; az ékszerész felismerte bennök a nagy inkvizitor tulajdonait.El frayle quiso vender á un diamantista algunas de las piedras preciosas hurtadas, y este conoció que eran las mismas que le habia comprado á el propio el Inquisidor general.Αυτός ο καλόγερος θέλησε να πουλήση μερικά πετράδια σ' έναν έμπορο.
Le cordelier, avant d'être pendu, avoua qu'il les avait volées: il indiqua les personnes, et la route qu'elles prenaient.The Franciscan, before he was hanged, acknowledged that he had stolen them and described the persons, and the road they had taken.A barát, hogy fel ne akasszák őt, bevallotta, hogy kiktől lopta azokat: megnevezte a személyeket s az utat, melyen elmenekültek.Fué preso el santo religioso, y confesó de plano á quien y como las habia robado, y el camino que llevaban Candido y Cunegunda.Ο έμπορος ταναγνώρισε, πως ήτανε του μεγάλου Ιεροξεταστή. Ο κορδελλιέρος, πριν τον κρεμάσουνε, μολόγησε, από πού τάχε κλέψει· υπέδειξε τα πρόσωπα και το δρόμο πούχανε πάρει.
La fuite de Cunégonde et de Candide était déjà connue. On les suivit à Cadix: on envoya, sans perdre de temps, un vaisseau à leur poursuite. Le vaisseau était déjà dans le port de Buénos-Ayres.The flight of Cunegund and Candide was already the towntalk. They sent in pursuit of them to Cadiz; and the vessel which had been sent to make the greater dispatch, had now reached the port of Buenos Ayres.Kunigunda és Candide szökése közismert volt: Cadixig üldözték őket és haladék nélkül hajót küldtek további üldözésükre.Ya se sabia la fuga de ámbos: fuéron pues en su seguimiento hasta Cadiz, y sin perder tiempo salió un navío en su demanda.Η φυγή της Κυνεγόνδης και του Αγαθούλη έγινε πια γνωστή. Τους κυνήγησαν ως τα Γάδειρα· στείλανε, χωρίς να χάνουνε καιρό, ένα πλοίο κατόπι τους. Το πλοίο είχε φτάσει τώρα στο λιμάνι του Βουένος-Άυρες.
Le bruit se répandit qu'un alcade allait débarquer, et qu'on poursuivait les meurtriers de monseigneur le grand-inquisiteur.A report was spread that an alcayde was going to land, and that he was in pursuit of the murderers of My Lord, the Inquisitor.A hajó már Buenos-Ayres kikötőjébe érkezett: elterjedt a hire, hogy egy spanyol biró szándékozik kiszállni és hogy a nagy inkvizitor őméltóságának gyilkosait üldözik.Ya estaba la embarcación al ancla en el puerto de Buenos-Ayres, y acudió la voz de que iba á desembarcar un alcalde del crímen, que venia en busca de los asesinos del ilustrísimo Señor Inquisidor general.Αμέσως διαδόθηκε η φήμη, πως ένας αλκάδης είχε αποβιβασθή και πως κυνηγούσανε το δολοφόνο του σεβασμιώτατου Αρχιεροξεταστή.
La prudente vieille vit dans l'instant tout ce qui était à faire.The sage old woman immediately saw what was to be done.Az öreg asszony az első pillanatban belátta, mi a tennivaló:Al punto dió órden la discreta vieja en lo que habia que hacer.Η συνετή γριά είδε αμέσως τι έπρεπε να κάμουν.
Vous ne pouvez fuir, dit-elle à Cunégonde, et vous n'avez rien à craindre; ce n'est pas vous qui avez tué monseigneur, et d'ailleurs le gouverneur, qui vous aime, ne souffrira pas qu'on vous maltraite; demeurez."You cannot run away," said she to Cunegund, "but you have nothing to fear; it was not you who killed My Lord Inquisitor: besides, as the Governor is in love with you, he will not suffer you to be ill-treated; therefore stand your ground."»Te nem menekülhetsz, mondá Kunigundának, de nincs mitől félned: hiszen nem te ölted meg ő nagyméltóságát; különben is a kormányzó ur, ki imád téged, nem türné, hogy rosszul bánjanak veled: tehát maradj.«Vm. no se puede escapar, dixo á Cunegunda, ni tiene nada que temer, que no fué vm. quien mató á Su Ilustrísima; y fuera de eso el gobernador enamorado no consentirá que la toquen en el pelo de la ropa: con que no hay que menearse.— Δε μπορείται να φύγετε, είπε στην Κυνεγόνδη, και δεν έχετε τίποτε να φοβηθήτε· δεν σκοτώσατε σεις το σεβασμιώτατο· άλλως τε ο κύριος Κυβερνήτης που σας αγαπά, δε θ' αφήση να σας κακομεταχειριστούν. Μείνετε. Τρέχει αμέσως στον Αγαθούλη.
Elle court sur-le-champ à Candide: Fuyez, dit-elle, ou dans une heure vous allez être brûlé.Then hurrying away to Candide, she said, "Be gone hence this instant, or you will be burned alive."Ezután gyorsan Candide-hoz megy és: »Menekülj, mondja neki, mert különben egy óra mulva máglyán halsz meg.«Va luego corriendo á Candido, y le dice: Escápate, hijo mio, si no quieres que dentro de una hora te quemen vivo.— Φύγετε, του λέγει, ή σε μια ώρα θα σας ψήσουνε στη φωτιά. Δεν έχετε στιγμή να χάνετε.
Il n'y avait pas un moment à perdre; mais comment se séparer de Cunégonde, et où se réfugier?Candide found there was no time to be lost; but how could he part from Cunegund, and whither must he fly for shelter?Nem volt veszteni való idő; de hogyan váljék el Kunigundától és hova meneküljön?No daba el caso un instante de vagar; pero ¿cómo se habia de apartar de Cunegunda? ¿y donde hallaria asilo?Αλλά πώς να χωριστή από την Κυνεγόνδη και πού να καταφύγη;
CHAPITRE XIV.CHAPTER 14TIZENNEGYEDIK FEJEZET.CAPITULO XIV.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΙV.
Comment Candide et Cacambo furent reçus chez les jésuites du Paraguai.The Reception Candide and Cacambo Met with among the Jesuits in ParaguayHogyan fogadták Candide-ot és Cacambot Paraguayban a jezsuiták?Del recibimiento que á Candido y á Cacambo hiciéron los jesuitas del Paraguay.&Πώς δεχτήκανε τον Αγαθούλη και τον Κακαμπό οι Ιησουΐτες της Παραγουάης&
Candide avait amené de Cadix un valet tel qu'on en trouve beaucoup sur les côtes d'Espagne et dans les colonies. C'était un quart d'Espagnol, né d'un métis dans le Tucuman; il avait été enfant de choeur, sacristain, matelot, moine, facteur, soldat, laquais.Candide had brought with him from Cadiz such a footman as one often meets with on the coasts of Spain and in the colonies. He was the fourth part of a Spaniard, of a mongrel breed, and born in Tucuman. He had successively gone through the profession of a singing boy, sexton, sailor, monk, peddler, soldier, and lackey.Candide magával vitt Cadixból egy lakájt, amilyent bőven találhat az ember Spanyolország partjain és a gyarmatokban: negyedrészben spanyol vér folyt ereiben, mesztic apától származott Tucumanban. Mindenféle foglalkozása volt már: minisztráns fiu, sekrestyés, matróz, barát, levélhordó, katona, lakáj;Se había traído consigo Candido de Cadiz uncriado corno se encuentran muchos en los puertos de mar de España, que era un quarteron, hijo de un mestizo de Tucuman, y que habia sido monaguillo, sacristan, marinero, metedor, soldado y lacayo.Ο Αγαθούλης είχε φέρει μαζί του από τα Γάδειρα έναν υπηρέτη, που όμοιοι του βρίσκονται πολλοί στις αχτές της Ισπανίας και στις αποικίες. Ήτανε κατά το ένα τέταρτο ισπανός, γιος ενός μιγάδα από το Τουκουμάν. Είχε κάνει ψάλτης, νεωκόρος, ναύτης, καλόγερος διανομέας, στρατιώτης, λακές.
Il s'appelait Cacambo, et aimait fort son maître, parceque son maître était un fort bon homme.His name was Cacambo; he had a great affection for his master, because his master was a very good man.Cacambónak hivták, gazdáját nagyon szerette, mert ez felette jó volt hozzá.Llamábase Cacambo, y queria mucho á su amo, porque su amo era muy bueno.Ονομαζότανε Κακαμπός κι' αγαπούσε πολύ τον κύριό του, γιατί ο κύριος του ήταν υπερβολικά καλός άνθρωπος.
Il sella au plus vite les deux chevaux andalous.He immediately saddled the two Andalusian horses.Egy-kettőre megnyergelte a két andaluziai paripát:Ensilló en un abrir y cerrar de ojos los dos caballos andaluces, y dixo á Candido:Σέλλωσε όσο μπορούσε γρηγορώτερα τα δυο ανδαλούσια άλογα.
Allons, mon maître, suivons le conseil de la vieille, partons, et courons sans regarder derrière nous."Come, my good master, let us follow the old woman's advice, and make all the haste we can from this place without staying to look behind us."»No most, gazdám, fogadjuk meg a vén asszony tanácsát; oldjunk kereket és ne is nézzünk hátra.«Vamos, Señor, sigamos el consejo de la vieja, y echamos á correr sin mirar siquiera hacia atrás.— Εμπρός, κύριέ μου, ας ακολουθήσαμε τη συμβουλή της γριάς, ας φύγομε κι' ας τρέχομε δίχως να κυττάμε πίσω μας.
Candide versa des larmes: O ma chère Cunégonde! faut-il vous abandonner dans le temps que monsieur le gouverneur va faire nos noces!Candide burst into a flood of tears, "O my dear Cunegund, must I then be compelled to quit you just as the Governor was going to honor us with his presence at our wedding!Candide nem tudta visszatartani könnyeit: »Ó drága Kunigundám, éppen akkor kell téged itt hagynom, midőn a kormányzó ur össze akar adni bennünket.Candido vertia amargas lágrimas diciendo: ¡Oh mi amada Cunegunda! ¿con que es fuerza que te abandone quando iba el señor gobernador á ser padrino de nuestras bodas?Ο Αγαθούλης έκλαψε: — Ω αγαπημένη μου Κυνεγόνδη! Πρέπει να σ' εγκαταλείψω την ώρα, που ο κύριος Κυβερνήτης επρόκειτο να μας στεφανώση!
Cunégonde amenée de si loin, que deviendrez-vous?Cunegund, so long lost and found again, what will now become of you?"Ó Kunigunda, ki oly messziről kerültél ide, mily sorsra fogsz jutni?¿Qué va á ser de mi Cunegunda, que de tan léjos habia traído?Κυνεγόνδη, φερμένη από τόσο μακρυά, τι θ' απογίνης;
Elle deviendra ce qu'elle pourra, dit Cacambo; les femmes ne sont jamais embarrassées d'elles; Dieu y pourvoit; courons."Lord!" said Cacambo, 'she must do as well as she can; women are never at a loss. God takes care of them, and so let us make the best of our way."Azt fogja tenni, amit tehet, mondá Cacambo; az asszonynép sohasem jön zavarba, gondol rá a jó Isten; de most már meneküljünk!Será lo que Dios quisiere, dixo Cacambo: las mugeres para todo encuentran salida; Dios las remedia; vámonos.— Θα γίνη ότι μπορεί, είπεν ο Κακαμπός. Οι γυναίκες δεν χάνονται ποτές. Ο Θεός τις φροντίζει.
Où me mènes-tu? où allons -nous? que ferons-nous sans Cunégonde? disait Candide."But whither wilt thou carry me? where can we go? what can we do without Cunegund?" cried the disconsolate Candide.- Hova vezetsz? Hova megyünk? Mit csinálunk Kunigunda nélkül? sóhajtá Candide.¿Adonde me llevas? ¿adonde vamos? ¿qué nos haremos sin Cunegunda? decia Candido.Δρόμο. — Πού με πάς; Πού πάμε; Τι θα κάνουμε χωρίς την Κυνεγόνδη; έλεγεν ο Αγαθούλης;
Par saint Jacques de Compostelle, dit Cacambo, vous alliez faire la guerre aux jésuites, allons la faire pour eux; je sais assez les chemins, je vous mènerai dans leur royaume, ils seront charmés d'avoir un capitaine qui fasse l'exercice à la bulgare; vous ferez une fortune prodigieuse; quand on n'a pas son compte dans un monde, on le trouve dans un autre. C'est un très grand plaisir de voir et de faire des choses nouvelles."By St. James of Compostella," said Cacambo, "you were going to fight against the Jesuits of Paraguay; now let us go and fight for them; I know the road perfectly well; I'll conduct you to their kingdom; they will be delighted with a captain that understands the Bulgarian drill; you will certainly make a prodigious fortune. If we cannot succeed in this world we may in another. It is a great pleasure to see new objects and perform new exploits."Compostellai Szent Jakabra mondom, felelé Cacambo, harcolni akartál a jezsuiták ellen: most harcoljunk az ő oldalukon: jól ismerem az utakat, az ő országukba foglak vezetni; el lesznek ragadtatva, hogy oly kapitányra tettek szert, ki érti a bolgár fegyvergyakorlatokat; szédületesen megalapitod szerencsédet: ha az ember nem nyeri meg a játszmát az egyik oldalon, elmegy a másikra; nagy öröm uj dolgokat látni és cselekedni.Voy á Santiago, replicó Cacambo; vm. venia con ánimo de pelear contra los jesuitas, pues vamos á pelear en su favor. Yo se el camino, y le llevaré á vm. á su reyno; y tendrán mucha complacencia en poseer un capitan que hace el exercicio á la bulgara; vm. hará un inmenso caudal: que quando no tiene uno lo que ha menester en un mundo, lo busca en el otro, y es gran satisfaccion ver y hacer cosas nuevas.— Στ' όνομα του Αγίου Ιακώβου της Κομποστέλλας, είπεν ο Κακαμπός, έως τώρα πηγαίνατε να πολεμήσετε τους Ιησουίτες· ας πάμε τώρα να πολεμήσουμε γι' αυτούς. Ξέρω καλά τους δρόμους, θα σας φέρω στο βασίλειό τους, θα καταγοητευθούν αποχτώντας ένα λοχαγό, που ξέρει τα βουλγαρικά γυμνάσια. Θα κάμετε τεράστια περιουσία. Όταν κανείς δεν έχει τύχη σ' ένα κόσμο, την βρίσκει σ' άλλονε. Είναι μεγάλη ηδονή να βλέπει κανείς και να κάμνη νέα πράγματα. — Έχεις λοιπόν πάει στην Παραγουάη; είπεν ο Αγαθούλης.
Tu as donc été déjà dans le Paraguai? dit Candide."Then you have been in Paraguay?" asked Candide.Te már voltál Paraguayban? kérdé Candide.¿Con que tu ya has estado en el Paraguay? le dixo Candido.— Ε! βέβαια, είπεν ο Κακαμπός.
Eh vraiment oui! dit Cacambo; j'ai été cuistre dans le collège de l'Assomption, et je connais le gouvernement de los padres comme je connais les rues de Cadix."Ay, marry, I have," replied Cacambo. "I was a scout in the College of the Assumption, and am as well acquainted with the new government of the Los Padres as I am with the streets of Cadiz.Persze, hogy voltam, mondá Cacambo; pedellus voltam az »Assomption« collegiumban és ugy ismerem a los paðres kormányát, mint Madrid utcáit.Friolera es si he estado, replicó Cacambo; he sido pinche en el colegio de la Asuncion, y conozco el gobierno de los padres lo mismo que las calles de Cadiz.Έκαμα επιστάτης στο κολλέγιο της Ανάληψης και ξέρω τη διοίκηση των λος πάδρες, όπως ξέρω τα σοκάκια των Γαδείρων.
C'est une chose admirable que ce gouvernement.Oh, it is an admirable government, that is most certain!Csodálatra méltó ez a kormányzat.Es un portento el tal gobierno.Είναι κάτι θαυμάσιο αυτή η διοίκηση.
Le royaume a déjà plus de trois cents lieues de diamètre; il est divisé en trente provinces. Los padres y ont tout, et les peuples rien; c'est le chef-d'oeuvre de la raison et de la justice.The kingdom is at present upwards of three hundred leagues in diameter, and divided into thirty provinces; the fathers there are masters of everything, and the people have no money at all; this you must allow is the masterpiece of justice and reason.A királyság már több mint háromszáz mértföld kiterjedésü és harminc tartományra oszlik; ott minden a los paðres tulajdona és semmisem a népé: valóságos remeke ez a rendszer a józan észnek és igazságosságnak.Ya tiene mas de trescientas leguas de diámetro, y se divide en treinta provincias. Los padres son dueños de todo, y los pueblos no tienen nada: es la obra maestra de la razon y la justicia.Το βασίλειο έχει κόρα πιότερο από τριακόσες λεύγες διάμετρο· είναι διαιρεμένο σε τριάντα επαρχίες.
Pour moi, je ne vois rien de si divin que los padres, qui font ici la guerre au roi d'Espagne et au roi de Portugal, et qui en Europe confessent ces rois; qui tuent ici des Espagnols, et qui à Madrid les envoient au ciel; cela me ravit; avançons: vous allez être le plus heureux de tous les hommes.For my part, I see nothing so divine as the good fathers, who wage war in this part of the world against the troops of Spain and Portugal, at the same time that they hear the confessions of those very princes in Europe; who kill Spaniards in America and send them to Heaven at Madrid. This pleases me exceedingly, but let us push forward; you are going to see the happiest and most fortunate of all mortals.A magam részéről semmit sem találok oly isteninek, mint a lelki atyák működését, kik itt háborut viselnek a spanyol és portugál királyok ellen s kik Európában ugyanezen uralkodókat gyóntatják, kik itt megölik a spanyolokat, de bezzeg Madridban a lelki üdvösségükről gondoskodnak: ez igazán elragadó; de törjünk a cél felé: te leszel a legboldogabb ember.Yo por mí no veo mas divina cosa que los padres, que aquí estan haciendo la guerra á los reyes de España y Portugal, y confesándolos en Europa; aquí matan á los Españoles, y en Madrid les abren de par en par el cielo: vaya, es cosa que me encanta. Vamos apriesa, que va vm. á ser el mas afortunado de los humanos.Οι λος πάδρες τάχουν όλα κι' ο λαός τίποτε: είναι το αριστούργημα της λογικής και της δικαιοσύνης. Όσο για μένα δε βρίσκω τίποτες θειότερο από τους λος πάδρες, που εδώ μεν πολεμούνε το βασιλέα της Ισπανίας και το βασιλέα της Πορτογαλλίας, αλλά στην Ευρώπη είναι μαζί τους: που σκοτώνουν εδώ τους Ισπανούς, αλλά στη Μαδρίτη τους αποστέλλουν στους ουρανούς. Αυτό μ' ενθουσιάζει.
Quel plaisir auront los padres, quand ils sauront qu'il leur vient un capitaine qui sait l'exercice bulgare!How charmed will those fathers be to hear that a captain who understands the Bulgarian military drill is coming to them."Hogy meg fognak örülni a lelki atyák, ha megtudják, hogy oly kapitányra bukkantak, ki érti a bolgár fegyvergyakorlatokat!«¡Qué gusto para los padres, quando sepan que les llega un capitan que sabe el exercicio bulgaro!Προχωρούμε: θα γίνετε ο πιο ευτυχισμένος από όλους τους ανθρώπους. Τι ευχαρίστηση θα λάβουν οι λος πάδρες, όταν μάθουνε, πως τους έρχεται ένας λοχαγός, που ξέρει τα βουλγαρικά γυμνάσια!
Dès qu'ils furent arrivés à la première barrière, Cacambo dit à la garde avancée qu'un capitaine demandait à parler à monseigneur le commandant.As soon as they reached the first barrier, Cacambo called to the advance guard, and told them that a captain wanted to speak to My Lord, the General.Mikor az első sorompóhoz értek, Cacambo tudtára adta az őrnek, hogy egy kapitány óhajtana beszélni a parancsnok úrral.Así que llegáron á la primera barrera, dixo Cacambo á la guardia avanzada que un capitan queria hablar con el señor comandante.Όταν φτάσανε στα πρώτα φυλάκια, ο Κακαμπός είπε στο φρουρό, ότι ένας λοχαγός ζητούσε να μιλήση στον κύριο διοικητή.
On alla avertir la grande garde. Un officier paraguain courut aux pieds du commandant lui donner part de la nouvelle.Notice was given to the main guard, and immediately a Paraguayan officer ran to throw himself at the feet of the Commandant to impart this news to him.Jelentést tesznek a főőrségen: egy paraguayi tiszt közli a parancsnokkal az ujságot.Fuéron á avisar á la gran guardia, y un oficial paraguayés fué corriendo á echarse á los piés del comandante para darle parte de esta nueva.Πήγανε να ειδοποιήσουνε τη μεγάλη φρουρά. Ένας αξιωματικός Παραγουαϊάνος έτρεξε στον διοικητή να του μεταδώσει την είδηση. Τον Αγαθούλη και τον Κακαμπό πρώτα πρώτα τους αφόπλισαν· τους πήρανε τα δυο τους ανδαλούσια άλογα.
Candide et Cacambo furent d'abord désarmés; on se saisit de leurs deux chevaux andalous. Les deux étrangers sont introduits au milieu de deux files de soldats; le commandant était au bout, le bonnet à trois cornes en tête, la robe retroussée, l'épée au côté, l'esponton à la main. Il fit un signe; aussitôt vingt-quatre soldats entourent les deux nouveaux venus.Candide and Cacambo were immediately disarmed, and their two Andalusian horses were seized. The two strangers were conducted between two files of musketeers, the Commandant was at the further end with a three-cornered cap on his head, his gown tucked up, a sword by his side, and a half-pike in his hand; he made a sign, and instantly four and twenty soldiers drew up round the newcomers.Candide-ot és Cacambot először is lefegyverezték; elvezették a két andalúziai lovat. A két idegent a katonák sorfala közt vezették be; a parancsnok a sorfal tulsó végén volt, fején háromszögletü süveg, palástja felhajtva, oldalán kard, kezében lándzsa; jelt ad; hirtelen huszonnégy katona állja körül az érkezetteket.Desarmáron primero á Candido y á Cacambo, y les cogiéron sus caballos andaluces; introduxéronlos luego entre dos filas de soldados, al cabo de las quales estaba el comandante, con su bonete de Teatino puesto, la espada ceñida, la sotana remangada, y una alabarda en la mano: hizo una seña, y al punto veinte y quatro soldados rodeáron á los recienvenidos.Έπειτα τους οδήγησαν ανάμεσα σε δυο σειρές στρατιώτες. Ο διοικητής στέκεται στην μιαν άκρη με τον τρικέρατο σκούφο στο κεφάλι, με το ράσο ανασηκωμένο, το σπαθί στο πλευρό, το κοντάρι στο χέρι. Έκαμε ένα σημείο· αμέσως εικοσιτέσσερις στρατιώτες περικυκλώνουν τους δυο ξένους.
Un sergent leur dit qu'il faut attendre, que le commandant ne peut leur parler, que le révérend père provincial ne permet pas qu'aucun Espagnol ouvre la bouche qu'en sa présence, et demeure plus de trois heures dans le pays.A sergeant told them that they must wait, the Commandant could not speak to them; and that the Reverend Father Provincial did not suffer any Spaniard to open his mouth but in his presence, or to stay above three hours in the province.Egy rendőr tudomásukra adja, hogy várniok kell, hogy a parancsnoknak nem szabad velük szóba állni, hogy a főtisztelendő provinciális nem engedi meg, hogy egy spanyol máskép, mint az ő jelenlétében, ki merje nyitni a száját és hogy a főtisztelendő ur három óra hosszat távol marad.Díxoles un sargento que esperasen, porque no les podia hablar el comandante, habiendo mandado el padre provincial que ningún Español descosiese la boca como no fuese en su presencia, ni se detuviese arriba de tres horas en el pais.Ένας λοχίας τους λέγει, πως πρέπει να περιμένουνε, πως ο διοικητής δε μπορεί να τους μιλήση, πως ο αιδεσιμώτατος πατήρ της επαρχίας δεν επιτρέπει σε κανέναν Ισπανό ν' ανοίξη το στόμα του, παρά μόνο επί παρουσία του και να μείνη περισσότερο από τρεις ώρες στον τόπο.
Et où est le révérend père provincial? dit Cacambo."And where is the Reverend Father Provincial?" said Cacambo.»És hol van most a főtisztelendő tartományi főnök ur? kérdé Cacambo.¿Y donde está el reverendo padre provincial? dixo Cacambo.—Και πού είναι ο αιδεσιμώτατος πατήρ της επαρχίας; είπεν ο Κακαμπός.
Il est à la parade après avoir dit sa messe, répondit le sergent, et vous ne pourrez baiser ses éperons que dans trois heures."He has just come from Mass and is at the parade," replied the sergeant, "and in about three hours' time you may possibly have the honor to kiss his spurs."Hadi szemlén van a mise után, felelé az őr; és csak három óra leforgása után csókolhatjátok meg a sarkantyuját.En la parada, desde que dixo misa, y no podrán vms. besarle las espuelas hasta de aquí á tres horas.—Είναι στην παράταξη, αφού λειτούργησε, απάντησε ο λοχίας και δε μπορείτε να φιλήσετε τα σπιρούνια του παρά σε τρεις ώρες.
Mais, dit Cacambo, monsieur le capitaine, qui meurt de faim comme moi, n'est point Espagnol, il est Allemand; ne pourrions-nous point déjeuner en attendant sa révérence?"But," said Cacambo, "the Captain, who, as well as myself, is perishing of hunger, is no Spaniard, but a German; therefore, pray, might we not be permitted to break our fast till we can be introduced to His Reverence?"De - jegyezte meg Cacambo - a kapitány ur, ki velem együtt majd elszédül az éhségtől, nem spanyol, hanem német. Nem falatozhatnánk addig, mig a főtisztelendő főnök ur megérkezik?«Si el señor capitan, que se está muriendo de hambre lo mismo que yo, dixo Cacambo, no es Español, que es Aleman; con que me parece que podemos almorzar miéntras llega Su Reverendísima.—Αλλά, είπεν ο Κακαμπός, ο κύριος λοχαγός, που πεθαίνει της πείνας, όπως κ' εγώ, δεν είναι ισπανός, είναι Γερμανός. Δεν μπορούμε να γευματίσουμε περιμένοντας την αιδεσιμότητά του;
Le sergent alla sur-le-champ rendre compte de ce discours au commandant.The sergeant immediately went and acquainted the Commandant with what he heard.Az őr azonnal beszámolt parancsnokának e beszélgetésről.Fuése incontinenti el sargento á dar cuenta al comandante.Ο λοχίας έτρεξε αμέσως να μεταδώση αυτή την πληροφορία στο διοικητή.
Dieu soit béni! dit ce seigneur, puisqu'il est Allemand, je peux lui parler; qu'on le mène dans ma feuillée."God be praised," said the Reverend Commandant, "since he is a German I will hear what he has to say; let him be brought to my arbor."»Legyen áldott Isten neve, mondá a parancsnok; ha német, szóba állok vele: vezessétek lugasomba.«Bendito sea Dios, dixo este señor: una vez que es Aleman, bien podemos hablar; llévenle á mi enramada.—Ευλογητός ο Θεός! φώναξε· αφού είναι γερμανός, μπορώ να του μιλήσω.
Aussitôt on conduit Candide dans un cabinet de verdure, orné d'une très jolie colonnade de marbre vert et or, et de treillages qui renfermaient des perroquets, des colibris, des oiseaux-mouches, des pintades, et tous les oiseaux les plus rares.Immediately they conducted Candide to a beautiful pavilion adomed with a colonnade of green marble, spotted with yellow, and with an intertexture of vines, which served as a kind of cage for parrots, humming birds, guinea hens, and all other curious kinds of birds.Candide-ot tüstént egy lugasba vezették, mely gyönyörü zöld és arany márványoszlopokkal volt ékesitve és kalitkákkal, melyekben papagályok, kolibrik, légymadarak, gyöngytyúkok s más ritka madarak pompáztak.Lleváron al punto á Candido á un retrete de verdura, ornado de una muy bonita colunata de mármol verde y color de oro, y de enjaulados donde habia encerrados papagayos, páxaros-moscas, colibríes, gallinas de Guinea, y otros páxaros raros.Ας τον φέρουνε στη φυλλωσιά μου. Αμέσως φέρνουνε τον Αγαθούλη σ' ένα κιόσκι με κολόννες από πράσινο και χρυσό μάρμαρο και με καφάσια, πούχανε μέσα παπαγάλους, κολύβρια, φραγκόκοττες κι' όλα τα σπανιώτερα πουλιά.
Un excellent déjeuner était préparé dans des vases d'or; et tandis que les Paraguains mangèrent du maïs dans des écuelles de bois, en plein champ, à l'ardeur du soleil, le révérend père commandant entra dans la feuillée.An excellent breakfast was provided in vessels of gold; and while the Paraguayans were eating coarse Indian corn out of wooden dishes in the open air, and exposed to the burning heat of the sun, the Reverend Father Commandant retired to his cool arbor.Pompás ennivaló volt arany edényekben feltálalva, mig a benszülöttek szabad ég alatt, fatálakból fogyasztották a kukoricát az izzó nap hevében. Később a főtisztelendő parancsnok atya belépett a lugasba.Estaba servido en vaxilla de oro un excelente almuerzo; y miéntras comian granos de maiz los Paraguayeses en escudillas de palo, y en campo raso al calor del sol, se metió el padre reverendo en la enramada.Ένα θαυμάσιο γεύμα ήτανε ετοιμασμένο μέσα σε χρυσά πιάτα· κ' ενώ οι Παραγουιανοί τρώγανε καλαμπόκι μέσα σε ξύλινα πινάκια στον ανοιχτό κάμπο, μέσα στη κάψα του ήλιου, ο αιδεσιμώτατος πατήρ διοικητής μπήκε στη φυλλωσιά.
C'était un très beau jeune homme, le visage plein, assez blanc, haut en couleur, le sourcil relevé, l'oeil vif, l'oreille rouge, les lèvres vermeilles, l'air fier, mais d'une fierté qui n'était ni celle d'un Espagnol ni celle d'un jésuite.He was a very handsome young man, round-faced, fair, and fresh-colored, his eyebrows were finely arched, he had a piercing eye, the tips of his ears were red, his lips vermilion, and he had a bold and commanding air; but such a boldness as neither resembled that of a Spaniard nor of a Jesuit.A parancsnok szép fiatal ember volt, piros szinü, telt arcu, fehér bőrü, ívelt szemöldökü, piros fülü, vérpiros ajku, büszke arckifejezésü, de büszkesége nem vallott sem spanyolra, sem jezsuitára.Era este un mozo muy galan, lleno de cara, blanco y colorado, las cejas altas y arqueadas, los ojos despiertos, encarnadas las orejas, roxos los labios, el ademan altivo, pero no aquella altivez de un Español, ni la de un jesuita.Ήταν ένα πολύ ωραίο παλληκάρι, με γεμάτο πρόσωπο, πολύ λευκό, πλούσιο σε χρώματα, με τα φρύδια καμαρωτά, το μάτι ζωηρό, το αυτί ρόδινο, τα χείλη κόκκινα, το ύφος περήφανο, αλλά μια περηφάνεια ούτε ισπανική ούτε ιησουιτική.
On rendit à Candide et à Cacambo leurs armes, qu'on leur avait saisies, ainsi que les deux chevaux andalous; Cacambo leur fit manger l'avoine auprès de la feuillée, ayant toujours l'oeil sur eux, crainte de surprise.He ordered Candide and Cacambo to have their arms restored to them, together with their two Andalusian horses. Cacambo gave the poor beasts some oats to eat close by the arbor, keeping a strict eye upon them all the while for fear of surprise.Candide-nak és Cacambonak visszaadták fegyvereiket, miket elvettek volt tőlük s a két andaluziai lovat: Cacambo a lugas közelében zabot adatott nekik, de nem vette le róluk szemeit, mintha valami meglepetéstől tartott volna.Fuéron restituidas á Candido y á Cacambo las armas que les habian quitado, y con ellas los dos caballos andaluces; y Cacambo les echó un pienso cerca de la enramada, sin perderlos de vista, temiendo que le jugaran alguna treta.Ξαναδώσανε τα όπλα στον Αγαθούλη και στον Κακαμπό πού τους τάχανε πάρει, καθώς και τα δυό ανδαλούσια άλογα. Ο Κακαμπός τους έβαλε να φάνε βρώμη κοντά στη φυλλωσιά, έχοντας πάντα τα μάτια του σ' αυτά από φόβο κανενός ξαφνικού.
Candide baisa d'abord le bas de la robe du commandant, ensuite ils se mirent à table.Candide having kissed the hem of the Commandant's robe, they sat down to table.Candide először megcsókolta a parancsnok reverendájának szegélyét, aztán asztalhoz ültek.Besó Candido la sotana del comandante, y se sentaron ámbos á la mesa.Ο Αγαθούλης φίλησε τον ποδόγυρο του ράσου του διοικητή και κατόπι καθήσανε στα τραπέζι.
Vous êtes donc Allemand? lui dit le jésuite en cette langue."It seems you are a German," said the Jesuit to him in that language.»Tehát német vagy? kérdé a jezsuita németül.¿Con que es vm. Aleman? le dixo el jesuita en este idioma.— Είστε λοιπόν Γερμανός; του είπε Γερμανικά ο Ιησουίτης.
Oui, mon révérend père, dit Candide."Yes, Reverend Father," answered Candide.Igenis, főtisztelendő atyám, mondá Candide.«Sí, padre reverendísimo, dixo Candido.— Μάλιστα, αιδεσιμώτατε πάτερ, είπεν ο Αγαθούλης.
L'un et l'autre, en prononçant ces paroles, se regardaient avec une extrême surprise, et une émotion dont ils n'étaient pas les maîtres.As they pronounced these words they looked at each other with great amazement and with an emotion that neither could conceal.Ekkor mindketten nagy meglepetéssel és nem palástolható megindulással néztek egymásra.Miráronse uno y otro, al pronunciar estas palabras, con un pasmo y una alteracion que no podian contener en el pecho.Κι' ο ένας κι' ο άλλος, προσφέροντας αυτές τις λέξεις, κυτταζόντανε με μια υπέρτατη απορία και μια συγκίνηση, που δεν μπορούσανε να την κρύψουν.
Et de quel pays d'Allemagne êtes-vous? dit le jésuite."From what part of Germany do you come?" said the Jesuit.»És Németországnak mely vidékéről való vagy? kérdé a jezsuita.¿De qué pais de Alemania es vm.? dixo el jesuita.— Κι' από πιο μέρος της Γερμανίας είσαστε, τούπε ο Ιησουίτης.
De la sale province de Vestphalie, dit Candide: je suis né dans le château de, Thunder-ten-tronckh."From the dirty province of Westphalia," answered Candide. "I was born in the castle of Thunder-ten-tronckh."Westphaliából, mondá Candide: a Thunder-ten-tronckh kastélyban születtem.De la sucia provincia de Vesfalia, replicó Candido, natural de la quinta de Tunder-ten-tronck.— Από τη βρωμοεπαρχία της Βεστφαλίας, είπεν ο Αγαθούλης. Γεννήθηκα στον πύργο του Τούντερ-τεν-τρονκ.
O ciel! est-il possible! s'écria le commandant."Oh heavens! is it possible?" said the Commandant.Óh egek! lehetséges ez? kiáltott fel a parancsnok.¡Dios mio! ¿es posible? exclamó el comandante.— Ουρανέ! είναι δυνατόν, φώναξε ο διοικητής.
Quel miracle! s'écria Candide."What a miracle!" cried Candide.Miféle varázslat!¡Qué portento! gritaba Candido.— Τι θαύμα! φώναξε ο Αγαθούλης.
Serait-ce vous? dit le commandant."Can it be you?" said the Commandant.kiáltá Candide - Csakugyan te vagy az? kérdé a parancsnok.¿Es vm.? decia el comandante.— Είστε σεις; είπεν ο διοικητής.
Cela n'est pas possible, dit Candide. Ils se laissent tomber tous deux à la renverse, ils s'embrassent, ils versent des ruisseaux de larmes.On this they both drew a few steps backwards, then running into each other's arms, embraced, and wept profusely.Lehetetlen! mondá Candide.« Mindketten meghökkennek, megölelik egymást és patakként megerednek a könnyeik.No puede ser, replicaba Candido. Ambos á dos se tiran uno á otro, se abrazan, y derraman un mar de lágrimas.
Quoi! serait-ce vous, mon révérend père?"Is it you then, Reverend Father?»Hogyan? te volnál az, tisztelendő atyám?¿Con que es vm., reverendo padre?— Αυτό δεν είναι δυνατό! είπε ο Αγαθούλης.
vous, le frère de la belle Cunégonde! vous qui fûtes tué par les Bulgares!You are the brother of the fair Miss Cunegund? You that was slain by the Bulgarians!te volnál a szép Kunigunda bátyja? téged öltek meg a bolgárok?¡vm., hermano de la hermosa Cunegunda; vm., que fué muerto por los Bulgaros;Πέφτουνε κ' οι δυο ανάσκελα· μετά αγκαλιάζονται, χύνουνε ποταμούς δάκρυα.
vous le fils de monsieur le baron! vous jésuite au Paraguai! Il faut avouer que ce monde est une étrange chose.You the Baron's son! You a Jesuit in Paraguay! I must confess this is a strange world we live in.téged, a báró ur fiát, téged, a paraguayi jezsuitát! be kell vallani, hogy megfoghatatlan dolgok történnek e világon.vm., hijo del señor baron; vm., jesuita en el Paraguay! vaya, que en este mundo se ven cosas extrañas.— Πώς! είστε σεις λοιπόν, αιδεσιμώτατε πάτερ, ο αδερφός της ωραίας Κυνεγόνδης!
O Pangloss! Pangloss! que vous sériez aise si vous n'aviez pas été pendu!O Pangloss! what joy would this have given you if you had not been hanged."Ó Pangloss! Kedves Panglossom! milyen boldog lennél, ha nem akasztottak volna fel?«¡Ha Panglós, Panglós, qué júbilo fuera el tuyo si no te hubieran ahorcado!Σεις, που σας σκοτώσανε οι Βούλγαροι! Σεις ο γυιός του κυρίου βαρώνου! Σεις Ιησουίτης στην Παραγουάη!
Le commandant fit retirer les esclaves nègres et les Paraguains qui servaient à boire dans des gobelets de cristal de roche. Il remercia Dieu et saint Ignace mille fois; il serrait Candide entre ses bras, leurs visages étaient baignés de pleurs.The Commandant dismissed the Negro slaves, and the Paraguayans who presented them with liquor in crystal goblets. He returned thanks to God and St. Ignatius a thousand times; he clasped Candide in his arms, and both their faces were bathed in tears.A parancsnok eltávolitotta a néger és paraguayi szolgákat, kik kristályserlegekben szolgálták fel az italokat. Ezerszer is köszönetet mondott a jó Istennek és szent Ignácnak; a karjaiba zárta Candide-ot, mindkettőjük arcát könny áztatta.Hizo retirar el comandante á los esclavos negros y á los Paraguayeses, que le escanciaban vinos preciosos en vasos de cristal de roca, y dió mil veces gracias á Dios y á San Ignacio, estrechando en sus brazos á Candido, miéntras que por los rostros de ámbos corrian copiosos llantos.Πρέπει να ομολογήσουμε πως αυτός ο κόσμος είναι παράξενο πράγμα! Ω! Παγγλώση! Παγγλώση! πώς θα χαιρόσουν, αν δεν είχες κρεμαστή! Ο διοικητής διάταξε να τραβηχτούν οι νέγροι σκλάβοι και οι Παραγουιανοί, που σερβίριζαν κρασί μέσα σε ποτήρια από ορυχτό κρύσταλλο. Ευχαρίστησε χίλιες φορές το Θεό και τον Άγιο Ιγνάτιο· έσφιγγε τον Αγαθούλη μέσα στην αγκαλιά του· τα πρόσωπά τους ήτανε λουσμένα στα δάκρυα.
Vous seriez bien plus étonné, plus attendri, plus hors de vous-même, dit Candide, si je vous disais que mademoiselle Cunégonde, votre soeur, que vous avez crue éventrée, est pleine de santé. --Où?"You will be more surprised, more affected, more transported," said Candide, "when I tell you that Miss Cunegund, your sister, whose belly was supposed to have been ripped open, is in perfect health."»Még jobban elcsodálkozol, elérzékenyülsz és nem tudsz hova lenni a meglepetéstől, ha elárulom, hogy Kunigunda a te édes testvéred, kiről azt hitted, hogy fölmetszették a hasát, - a legjobb egészségnek örvend.Mas se enternecerá vm., se pasmará, y perderá el juicio, continuó Candido, quando sepa que la baronesita su hermana, á quien cree que le han pasado el vientre, está buena y sana. --¿Adonde?— Θα ξαφνιζόσαστε πολύ περισσότερο, θα συγκινόσαστε περισσότερο και θα γινόσαστε πιο τρελλός από χαρά, είπε ο Αγαθούλης, αν σας έλεγα, πως η δεσποινίς Κυνεγόνδη, η αδερφή σας, που τη θεωρείτε ξεκοιλιασμένη, είναι όλη υγεία! — Πού;
--Dans votre voisinage, chez M. le gouverneur de Buénos-Ayres; et je venais pour vous faire la guerre."In your neighborhood, with the Governor of Buenos Ayres; and I myself was going to fight against you."Hol van? Nem messze innen, Buenos-Ayres kormányzójánál, én pedig most azért jöttem, hogy a jezsuiták oldalán harcoljak.«--Aquí cerca, en casa del señor gobernador de Buenos-Ayres, y yo he venido con ella á la guerra.— Εδώ κοντά, στου κυρίου Κυβερνήτη του Μπουένος Άυρες κ' ερχόμουν να σας πολεμήσω.
Chaque mot qu'ils prononcèrent dans cette longue conversation accumulait prodige sur prodige. Leur âme tout entière volait sur leur langue, était attentive dans leurs oreilles, et étincelante dans leurs yeux.Every word they uttered during this long conversation was productive of some new matter of astonishment. Their souls fluttered on their tongues, listened in their ears, and sparkled in their eyes.Minden szó, melyet egymásnak mondtak, csodát csodára halmozott: mintha egész lelkök a nyelvök hegyén lett volna, mintha lelkök fülelt volna egymás szavaira és csillogott volna szemökben.Cada palabra que en esta larga conversación decian era un prodigio nuevo: toda su alma la tenian pendiente de la lengua, atenta en los oidos, y brillándoles en los ojos.Κάθε λέξη που λέγανε σ' αυτή τη συνδιάλεξη, πρόσθετε θαύμα στο θαύμα. Η ψυχή τους ολόκληρη πετούσε πάνω στη γλώσσα τους, άκουε μέσα στ' αυτιά τους και σπιθοβολούσε στα μάτια τους.
Comme ils étaient Allemands, ils tinrent table long-temps, en attendant le révérend père provincial; et le commandant parla ainsi à son cher Candide.Like true Germans, they continued a long while at table, waiting for the Reverend Father; and the Commandant spoke to his dear Candide as follows.Mivelhogy németek voltak, sokáig ültek az asztal mellett, várva a főtisztelendő tartományfőnök urat; és a parancsnok igy beszélt az ő kedves Candide-jához.A fuer de Alemanes, estuviéron largo espacio sentados á la mesa, miéntras venia el reverendo padre provincial; y el comandante habló así á su amado Candido.Κι' όπως ήσαν Γερμανοί, μείνανε πολύ στο τραπέζι, περιμένοντας τον αιδεσιμώτατο πατέρα της επαρχίας. Κι' ο διοικητής μίλησε ως εξής τον αγαπημένο του Αγαθούλη.
CHAPITRE XV.CHAPTER 15TIZENÖTÖDIK FEJEZET.CAPITULO XV.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧV.
Comment Candide tua le frère de sa chère Cunégonde.How Candide Killed the Brother of His Dear CunegundHogyan ölte meg Candide a kedves Kunigunda bátyját?Que cuenta la muerte gue dió Candido al hermano de su querida Cunegunda.&Πώς ο Αγαθούλης σκότωσε τον αδερφό της αγαπητής του Κυνεγόνδης&
J'aurai toute ma vie présent à la mémoire le jour horrible où je vis tuer mon père et ma mère, et violer ma soeur.Never while I live shall I lose the remembrance of that horrible day on which I saw my father and mother barbarously butchered before my eyes, and my sister ravished.»Sohasem felejtem el azt a rettenetes napot, melyben atyámat és anyámat megölték és húgomat megbecstelenitették.Toda mi vida tendré presente aquel horrorosa dia que vi dar muerte á mi padre y á mi madre, y violar á mi hermana.Θάχω πάντα, σ' όλη μου τη ζωή, ζωντανή στη μνήμη μου τη φριχτήν ημέρα, που είδα να σκοτώνουν τον πατέρα μου και τη μητέρα μου και να βιάζουνε την αδερφή μου.
Quand les Bulgares furent retirés, on ne trouva point cette soeur adorable, et on mit dans une charrette ma mère, mon père, et moi, deux servantes et trois petits garçons égorgés, pour nous aller enterrer dans une chapelle de jésuites, à deux lieues du château de mes pères.When the Bulgarians retired we searched in vain for my dear sister. She was nowhere to be found; but the bodies of my father, mother, and myself, with two servant maids and three little boys, all of whom had been murdered by the remorseless enemy, were thrown into a cart to be buried in a chapel belonging to the Jesuits, within two leagues of our family seat.Mikor a bulgárok visszavonultak, nem tudtuk többé fellelni drága testvéremet és atyámat, anyámat, engem, két szolgálónkat, három megfojtott kis gyermeket szekérre tettek, hogy a jezsuiták kápolnájába temessenek bennünket, mely két mértföldnyire volt őseim kastélyától.Quando se retiráron los Bulgaros, nadie pudo dar lengua de esta adorable hermana, y echáron en una carreta á mi madre, á mi padre, y á mí, á dos criadas, y tres muchachos degollados, para enterrarnos en una iglesia de jesuitas, que dista dos leguas de la quinta de mi padre.Όταν φύγανε οι Βούλγαροι, δε βρήκαμε πουθενά αυτή τη λατρευτή αδερφή· βάλανε σ' ένα αμάξι τη μητέρα μου, τον πατέρα μου και μένα, δυο υπηρέτριες και τρία παιδιά σφαγμένα, για να μας πάνε να μας θάψουνε σε μια εκκλησιά Ιησουιτών, δύο λεύγες μακρυά από τον πύργο των προγόνων μου.
Un jésuite nous jeta de l'eau bénite; elle était horriblement salée; il en entra quelques gouttes dans mes yeux: le père s'aperçut que ma paupière fesait un petit mouvement: il mit la main sur mon coeur, et le sentit palpiter; je fus secouru, et au bout de trois semaines il n'y paraissait pas.A Jesuit sprinkled us with some holy water, which was confounded salty, and a few drops of it went into my eyes; the father perceived that my eyelids stirred a little; he put his hand upon my breast and felt my heartbeat; upon which he gave me proper assistance, and at the end of three weeks I was perfectly recovered.Egy jezsuita szentelt vizzel öntött le bennünket, mely borzasztóan sós volt; néhány csepp a szemembe folyt: a jezsuita észrevette, hogy szempillám megrezdült, kezét szivemre tette s érezte annak dobogását. Meggyógyitott és néhány hét mulva már egészen jól éreztem magam.Un jesuita nos roció con agua bendita, que estaba muy salada; me entráron unas gotas en los ojos, y advirtió el padre que hacian mis pestañas un movimiento de contraccion; púsome la mano en el corazon, y le sintió latir: me socorriéron, y al cabo de tres semanas me hallé sano.Ένας Ιησουίτης μας έρριξε αγιασμό, τρομερά αλατισμένο· μερικές στάλες μπήκανε στα μάτια μου· ο πάτερ παρετήρησε, πως το βλέφαρό μου σάλεψε λιγάκι· έβαλε το χέρι του πάνω στην καρδιά μου και την ένοιωσε να χτυπά.
Vous savez, mon cher Candide, que j'étais fort joli; je le devins encore davantage; aussi le révérend père Croust, supérieur de la maison, prit pour moi la plus tendre amitié: il me donna l'habit de novice: quelque temps après je fus envoyé à Rome.You know, my dear Candide, I was very handsome; I became still more so, and the Reverend Father Croust, superior of that house, took a great fancy to me; he gave me the habit of the order, and some years afterwards I was sent to Rome.Tudod jól, kedves Candide-om, hogy mily szép voltam; nos, ezután még szebb lettem; még a főtisztelendő Croust atya is, a ház főnöke, a leggyöngédebb figyelemmel volt irántam: noviciusi ruhába bujtatott; rövid idő mulva Rómába küldött.Ya sabe vm., querido Candido, que era muy bonitillo; creció mi hermosura con la edad, de suerte que el reverendo padre Croust, rector de la casa, me tomó mucho cariño, y me dió el hábito de novicio: poco despues me enviáron á Roma.Με περιποιηθήκανε και σε τρεις εβδομάδες δε μούμεινε σημάδι. Ξέρετε, αγαπητέ μου Αγαθούλη, πως ήμουν υπερβολικά ωραίος· έγινα ακόμη περισσότερο· έτσι ο αιδεσιμώτατος πατήρ Κρουστ, ο ηγούμενος, αισθάνθηκε για μένα την τρυφερότερη φιλία· μούδωσε το ένδυμα του δοκίμου· μετά λίγον καιρό με στείλανε στη Ρώμη.
Le père général avait besoin d'une recrue de jeunes jésuites allemands. 'Our General stood in need of new recruits of young German Jesuits.A rendfőnök urnak fiatal német jezsuitákra volt szüksége.El padre general necesitaba una leva de jesuitas alemanes mozos.
Les souverains du Paraguai reçoivent le moins qu'ils peuvent de jésuites espagnols; ils aiment mieux les étrangers, dont ils se croient plus maîtres. Je fus jugé propre par le révérend père général pour aller travailler dans cette vigne. Nous partîmes, un Polonais, un Tyrolien, et moi.The sovereigns of Paraguay admit of as few Spanish Jesuits as possible; they prefer those of other nations, as being more obedient to command. The Reverend Father General looked upon me as a proper person to work in that vineyard. I set out in company with a Polander and a Tyrolese.A paraguai főnökök nem szivesen látják a spanyol jezsuitákat; jobban szeretik az idegeneket, mert azt gondolják, hogy ezekkel könnyebben rendelkezhetnek. A főtisztelendő rendfőnök úr által alkalmasnak itéltettem arra, hogy az Urnak e szőlőjében dolgozzam: tehát utra keltünk hárman: egy lengyel, egy tyroli és én.Los soberanos del Paraguay admiten lo ménos jesuitas españoles que pueden, y prefieren á los extrangeros, de quien se tienen por mas seguros. El reverendo padre general me creyó bueno para el cultivo de esta viña, y vinimos juntos un Polaco, un Tirolés, y yo.Ο πατήρ στρατηγός είχε ανάγκη να στρατολογήση νέους Γερμανούς Ιησουίτες· γιατί οι αφέντες της Παραγουάης δέχονται όσα μπορούνε λιγώτερο τους Ισπανούς Ιησουίτες· προτιμούνε τους ξένους, γιατί μπορούνε να τους διευθύνουνε καλύτερα· θεωρήθηκα κατάλληλος από τον αιδεσιμώτατο πατέρα στρατηγό να πάω να δουλέψω σ' αυτή την άμπελο. Αναχωρήσαμε ένας Πολωνός, ένας Τυρολέζος κ' εγώ.
Je fus honoré, en arrivant, du sous-diaconat et d'une lieutenance: je suis aujourd'hui colonel et prêtre.Upon my arrival I was honored with a subdeaconship and a lieutenancy. Now I am colonel and priest.Megérkezésem után aldiakonná és hadnaggyá neveztek ki: ma ezredes és pap vagyok.Así que llegué, me ordenáron de subdiácono, y me diéron una tenencia: y ya soy coronel y sacerdote.Με τιμήσανε, όταν έφθασα, με το αξίωμα του υποδιακόνου και του υπολοχαγού: είμαι σήμερα ταγματάρχης και παπάς.
Nous recevrons vigoureusement les troupes du roi d'Espagne; je vous réponds qu'elles seront excommuniées et battues.We shall give a warm reception to the King of Spain's troops; I can assure you they will be well excommunicated and beaten.Bátran szembeszállunk a spanyol király csapataival, jótállok érte, hogy kiátkozzuk és leverjük őket.Las tropas del rey de España serán recibidas con brío, y yo salgo fiador de que se han de volver excomulgadas y vencidas.Θα δεχθούμε γενναία τα στρατεύματα του βασιλέα της Ισπανίας· σας λέω, πως θα τ' αφορίσουμε και θα τα νικήσουμε.
La Providence vous envoie ici pour nous seconder.Providence has sent you hither to assist us.Téged maga a Gondviselés küldött segitségünkre.La Providencia le ha traído á vm. aquí para favorecernos.Η Θεία Πρόνοια σας στέλνει εδώ να μας συντρέξετε.
Mais est-il bien vrai que ma chère soeur Cunégonde soit dans le voisinage, chez le gouverneur de Buénos-Ayres?But is it true that my dear sister Cunegund is in the neighborhood with the Governor of Buenos Ayres?"De az én kedves Kunigundám csakugyan a szomszédságban van Buenos-Ayres kormányzójánál?«Pero ¿es cierto que está mi querida Cunegunda aquí cerca en casa del gobernador de Buenos-Ayres?Μα είναι πραγματικά αληθινό, πως η αδελφή μου Κυνεγόνδη είναι δω κοντά, στου κυβερνήτη του Μπουένος-Άυρες;
Candide l'assura par serment que rien n'était plus vrai. Leurs larmes recommencèrent à couler.Candide swore that nothing could be more true; and the tears began again to trickle down their cheeks.Candide esküvel bizonyitotta, hogy szent igaz, amit a leányról állitott. Erre ujra megeredtek a könnyei.Candido le confirmó con juramento la verdad de quanto le habia referido, y corriéron de nuevo los llantos de entrámbos.Ο Αγαθούλης του βεβαίωσε με όρκο, πως τίποτε δεν ήταν αληθινώτερο απ' αυτό.
Le baron ne pouvait se lasser d'embrasser Candide; il l'appelait son frère, son sauveur.Ah! peut-être, lui dit-il, nous pourrons ensemble, mon cher Candide, entrer en vainqueurs dans la ville, et reprendre ma soeur Cunégonde. C'est tout ce que je souhaite, dit Candide; car je comptais l'épouser, et je l'espère encore.The Baron knew no end of embracing Candide, be called him his brother, his deliverer. "Perhaps," said he, "my dear Candide, we shall be fortunate enough to enter the town, sword in hand, and recover my sister Cunegund." "Ah! that would crown my wishes," replied Candide; "for I intended to marry her; and I hope I shall still be able to effect it."A báró egyre ölelgette Candide-ot, testvérének, megmentőjének nevezte. »Ó - mondá a báró - kedves Candide-om, bárcsak együtt vonulnánk be, mint győztesek, a városba és kiszabaditanánk Kunigunda hugomat. Én is csak ezt kivánom, mondá Candide; mert az volt a szándékom, hogy feleségül veszem őt és még nem adtam fel a reményt.No se hartaba el baron de dar abrazos á Candido, apellidándole su hermano y su libertador. Acaso podrémos, querido Candido, le dixo, entrar vencedores los dos juntos en Buenos-Ayres, y recuperar á mi hermana Cunegunda. No deseo yo otra cosa, respondió Candido, porque me iba á casar con ella, y todavía espero ser su esposo.Τα δάκρυά τους ξαναρχίσανε να τρέχουν. Ο βαρώνος δεν μπορούσε να κουρασθή φιλώντας τον Αγαθούλη· τον ονόμαζε αδερφό του, σωτήρα του. — Α! ίσως, του είπε, θα μπορέσουμε μαζί, αγαπητέ μου Αγαθούλη, να μπούμε νικητές στην πόλη και να πάρουμε την αδερφή μου Κυνεγόνδη. — Αυτό εύχομαι κ' εγώ, είπεν ο Αγαθούλης· γιατί λογάριαζα να την παντρευτώ και το ελπίζω ακόμα.
Vous, insolent! répondit le baron, vous auriez l'impudence d'épouser ma soeur qui a soixante et douze quartiers!"Insolent fellow!" cried the Baron. "You! you have the impudence to marry my sister, who bears seventy-two quarterings!Szemtelen! felelt a báró - elég szemérmetlen volnál hozzá, hogy feleségül vedd az én hugomat, ki hetvenkét őssel dicsekedhetik!¡Tú, insolente! replicó el baron: ¡tener descaro para casarte con mi hermana, que tiene setenta y dos quarteles!— Σεις, αυθάδη! του απάντησε ο βαρώνος, θάχετε την αναίδεια να παντρευθήτε την αδερφή μου, πόχει εβδομήντα-δυο γενιές!
Je vous trouve bien effronté d'oser me parler d'un dessein si téméraire!Really, I think you have an insufferable degree of assurance to dare so much as to mention such an audacious design to me."Nagyon szemtelen vagy, ha nem átallsz előttem ily vakmerő szándékról beszélni!«¡y tienes avilantez para hablarme de tan temerario pensamiento!Σας βρίσκω πολύ ξετσίπωτο να τολμάτε να μιλάτε για ένα σχέδιο τόσο θρασύ!
Candide, pétrifié d'un tel discours, lui répondit:Candide, thunderstruck at the oddness of this speech, answered:Candide csaknem kővé meredt e beszéd hallatára és igy válaszolt:Confuso Candido al oir estas razones, le respondió:Ο Αγαθούλης απολιθωμένος από τούτα τα λόγια, του απάντησε:
Mon révérend père, tous les quartiers du monde n'y font rien; j'ai tiré votre soeur des bras d'un Juif et d'un inquisiteur; elle m'a assez d'obligations, elle veut m'épouser. Maître Pangloss m'a toujours dit que les hommes sont égaux; et assurément je l'épouserai."Reverend Father, all the quarterings in the world are of no signification. I have delivered your sister from a Jew and an Inquisitor; she is under many obligations to me, and she is resolved to give me her hand. My master, Pangloss, always told me that mankind are by nature equal. Therefore, you may depend upon it that I will marry your sister."»Tisztelendő atyám, a világ minden ősei nem érnek egy fabatkát sem: húgodat én szabaditottam ki egy zsidónak és egy inkvizitornak karjaiból; ő nagyon is hálásnak kell hogy érezze magát és feleségem akar lenni; Pangloss mester mindég azt bizonyitotta, hogy az emberek egyenlők és én kétségkivül feleségül fogom venni Kunigundát.Reverendo padre, no importan un bledo todos los quarteles de este mundo; yo he sacado á la hermana de vuestra reverencia de poder de un Judío y un inquisidor; ella me está agradecida, y quiere ser mi muger: maese Panglós me ha dicho que todos éramos iguales, y Cunegunda ha de ser mia.— Αίδεσιμώτατέ μου πάτερ, όλες οι γενιές του κόσμου δεν έχουνε καμιά σημασία. Απέσπασα την αδελφή σας από τα χέρια ενός Εβραίου κ' ενός Ιεροξεταστή· έχει μεγάλες υποχρεώσεις σε μένα και θέλει να με παντρευθή. Ο διδάσκαλος Παγγλώσσης μούπε πολλές φορές, πως οι άνθρωποι είναι ίσοι και ασφαλώς θα την παντρευτώ. — Αυτό θα το ιδούμε, κατεργάρη, του είπε ο Ιησουίτης βαρώνος του Τούντερ-τεν-τρόνκ και συγχρόνως τούδωσε μια δυνατή χτυπιά με το πλατύ μέρος του σπαθιού του πάνω στο πρόσωπο.
C'est ce que nous verrons, coquin! dit le jésuite baron de Thunder-ten-tronckh; et en même temps il lui donna un grand coup du plat de son épée sur le visage."We shall see to that, villain!" said the Jesuit, Baron of Thunder-ten-tronckh, and struck him across the face with the flat side of his sword.Majd meglátjuk, te gazember, mondá Thunder-ten-tronckh, a jezsuita báró.« És ezt mondván, kardlapjával Candide arcába vágott.Eso lo verémos, picaruelo, dixo el jesuita baron de Tunder-ten-tronck, alargándole con la hoja de la espada un cintarazo en los hocicos.Ο Αγαθούλης την ίδια στιγμή τραβά το δικό του και το μπήγει ως το μανίκι μέσα στην κοιλιά του βαρώνου Ιησουίτη.
Candide dans l'instant tire la sienne, et l'enfonce jusqu'à la garde dans le ventre du baron jésuite; mais en la retirant toute fumante, il se mit à pleurer: Hélas! mon Dieu! dit-il, j'ai tué mon ancien maître, mon ami, mon beau-frère; je suis le meilleur homme du monde, et voilà déjà trois hommes que je tue; et dans ces trois il y a deux prêtres.Candide in an instant drew his rapier and plunged it up to the hilt in the Jesuit's body; but in pulling it out reeking hot, he burst into tears. "Good God!" cried he, "I have killed my old master, my friend, my brother-in-law. I am the best man in the world, and yet I have already killed three men, and of these three, two were priests."Candide is egy szempillantás alatt kardot ránt és markolatig mártja azt a jezsuita-báró hasába; de amidőn visszarántja a vértől gőzölgő kardot, sirásra fakad. »Istenem, édes Istenem! sóhajtja - megöltem a régi gazdámat, barátomat, sógoromat; én vagyok a világ legszelidebb embere és ime, már három embert küldtem a másvilágra; és a három közül kettő pap.«Candido desenvayna la suya, y se la mete en la barriga hasta la cazoleta al baron jesuita; pero, al sacarla humeando en sangre, echó á llorar. ¡Ay, Dios mio, dixo, que he quitado la vida á mi amo antiguo, á mi amigo y mi cuñado! El mejor hombre del mundo soy, y ya llevo muertos tres hombres, y de estos tres los dos son clérigos.— Θεέ μου! είπε, σκότωσα τον παλιό μου κύριο, το φίλο μου, τον κουνιάδο μου! Είμαι ο καλύτερος άνθρωπος του κόσμου και να που έχω σκοτώσει ως τώρα τρεις ανθρώπους· και μέσα σ' αυτούς τους τρεις οι δύο είναι παπάδες. Ο Κακαμπός, που φύλαγε σκοπός στην είσοδο της φυλλωσιάς έτρεξε μέσα.
Cacambo, qui fesait sentinelle à la porte de la feuillée, accourut.Cacambo, who was standing sentry near the door of the arbor, instantly ran up.Cacambo, ki a sorompó ajtajánál őrködött, hirtelen ott termett.Acudió á la bulla Cacambo que estaba de centinela á la puerta de la enramada.— Δε μας μένει άλλο από το να πουλήσουμε ακριβά τη ζωή μας, τούπε ο αφέντης του.
Il ne nous reste qu'à vendre cher notre vie, lui dit son maître; on va, sans doute, entrer dans la feuillée; il faut mourir les armes à la main."Nothing remains," said his master, "but to sell our lives as dearly as possible; they will undoubtedly look into the arbor; we must die sword in hand."»Most már drágán adjuk el az életünket, mondá gazdája, kétségkivül bejönnek a lugasba és kell, hogy karddal a kezünkben haljunk meg.«No nos queda mas que vender caras nuestras vidas, le dixo su amo; sin duda van á entrar en la enramada: muramos con las armas en la mano.Θα μπούνε, χωρίς αμφιβολία, στη φυλλωσιά· πρέπει να πεθάνουμε με τα όπλα στο χέρι. Ο Κακαμπός πούχε δη πολλά τέτια, δεν τάχασε καθόλου. Πήρε το ράσο του Ιησουίτη, μα όπως του τόβγαζε, άρχισε να κλαίη.
Cacambo, qui en avait bien vu d'autres, ne perdit point la tête; il prit la robe de jésuite que portait le baron, la mit sur le corps de Candide, lui donna le bonnet carré du mort, et le fit monter à cheval. Tout cela se fit en un clin d'oeil.Cacambo, who had seen many of this kind of adventures, was not discouraged. He stripped the Baron of his Jesuit's habit and put it upon Candide, then gave him the dead man's three-cornered cap and made him mount on horseback. All this was done as quick as thought.Cacambo, ki már más alkalommal is jutott ilyen hinárba, nem jött zavarba: levette a jezsuita-reverendát, melyet a báró viselt, feladta Candide-ra, ráadta a megboldogult háromszögletü süvegét is és lóra ültette; mindez egy szempillantás alatt történt meg.Cacambo que no se atosigaba por nada, sin inmutarse cogió la sotana del baron, se la echó á Candido encima, le puso el bonete de Teatino del cadáver, y le hizo montar á caballo: todo esto se executó en un momento.Αλλοίμονο! ό,τι φορούσε ο βαρώνος, το φόρεσε του Αγαθούλη, τούδοσε τον τετράγωνο σκούφο του σκοτωμένου και τον ανέβασε στο άλογο. Όλ' αυτά γίνανε σ' ένα λεφτό.
Galopons, mon maître; tout le monde vous prendra pour un jésuite qui va donner des ordres; et nous aurons passé les frontières avant qu'on puisse courir après nous."Gallop, master," cried Cacambo; "everybody will take you for a Jesuit going to give orders; and we shall have passed the frontiers before they will be able to overtake us."»Vágtassunk el, uram; mindenki azt fogja gondolni, hogy jezsuita pap vagy, ki rendeleteket megy osztogatni és mielőtt még utolérhetnének, túl leszünk a határon.«Galopemos, Señor: todo el mundo creerá que es vm. un jesuita que lleva órdenes, y ántes que vengan tras de nosotros, estarémos ya fuera de las fronteras.— Τώρα δρόμο! αφέντη μου· όλοι θα σας πάρουνε για Ιησουίτη, που πάει να δώση διαταγές· και θα περάσουμε τα σύνορα πριν μπορέσουνε να τρέξουνε κατόπι μας.
Il volait déjà en prononçant ces paroles, et en criant en espagnol: Place, place pour le révérend père colonel!He flew as he spoke these words, crying out aloud in Spanish, "Make way; make way for the Reverend Father Colonel."Alighogy kimondta e szókat, már futott is előre és spanyol nyelven kiáltotta: »Helyet a főtisztelendő ezredes urnak!«Todo fué uno el pronunciar estas palabras, y volar gritando: Plaza, plaza al reverendo padre coronel.Πετούσε, λέγοντας αυτά, και φώναζε ισπανικά! — Τόπο, τόπο στον αιδεσιμώτατο πάτερ ταγματάρχη!
CHAPITRE XVI.CHAPTER 16TIZENHATODIK FEJEZET.CAPITULO XVI.ΚΕΦΑΛΑΙΟ XVI.
Ce qui advint aux deux voyageurs avec deux filles, deux singes, et les sauvages nommés Oreillons.What Happened to Our Two Travelers with Two Girls, Two Monkeys, and the Savages, Called OreillonsMilyen kalandjuk volt utasainknak két leánnyal, két majommal és az Oreillons-nevezetű vademberekkel?Donde se da cuenta de los sucesos de nuestros dos caminantes con dos muchachas, dos ximios, y los salvages llamados Orejones.&Τι συνέβη στους δυο ταξιδιώτες με δυο κορίτσια, δυο μαϊμούδες και με τους άγριους, που λέγονται Αυτιάδες.&
Candide et son valet furent au-delà des barrières, et personne ne savait encore dans le camp la mort du jésuite allemand.Candide and his valet had already passed the frontiers before it was known that the German Jesuit was dead.Candide és lakája már tul voltak a sorompókon; a táborban még senki sem vette észre a német jezsuita meggyilkolását.Ya habian pasado las barreras Candido y su criado, y todavía ninguno en el campo sabia la muerte del jesuita tudeseo.Ο Αγαθούλης κι' ο σύντροφος του ήσαν μακρυά από τα χαρακώματα και κανένας δεν ήξερε ακόμα στο στρατόπεδο το θάνατο του Γερμανού Ιησουίτη.
Le vigilant Cacambo avait eu soin de remplir sa valise de pain, de chocolat, de jambon, de fruits, et de quelques mesures de vin. Ils s'enfoncèrent avec leurs chevaux andalous dans un pays inconnu où ils ne découvrirent aucune route. Enfin une belle prairie entrecoupée de ruisseaux se présenta devant eux. Nos deux voyageurs font repaître leurs montures. Cacambo propose à son maître de manger, et lui en donne l'exemple.The wary Cacambo had taken care to fill his wallet with bread, chocolate, some ham, some fruit, and a few bottles of wine. They penetrated with their Andalusian horses into a strange country, where they could discover no beaten path. At length a beautiful meadow, intersected with purling rills, opened to their view. Cacambo proposed to his master to take some nourishment, and he set him an example.A szemfüles Cacambonak volt rá gondja, hogy kenyérrel, csokoládéval, sonkával, gyümölccsel és egy kis borocskával rakja tele tarisznyáját: az andalúziai paripákon egy ismeretlen országba vágtattak, hol egyetlen úton sem tudtak eligazodni; végre egy gyönyörü mezőség tárult szemök elé, melyet patakok szeltek át; utasaink itt meglegeltették lovaikat; Cacambo biztatja gazdáját, hogy egyék s ő maga jó példával jár elől:El vigilante Cacambo no se habia olvidado de hacer buen repuesto de pan, chocolate, jamon, fruta, y botas de buen vino, y así se metiéron con sus caballos andaluces en un pais desconocido, donde no descubriéron sendero ninguno trillado: al cabo se ofreció á su vista una hermosa pradera regada de mil arroyuelos, y nuestros dos caminantes dexáron pacer sus caballerías, Cacambo propuso á su amo que comiese, dándole con el consejo el exemplo.Ο άγρυπνος Κακαμπός είχε φροντίσει να γεμίση τη βαλίτσα του ψωμί, ζαμπόνι, σοκολάτα, φρούτα και μερικές μποτίλιες κρασί. Μπήκανε βαθυά με τ' ανδαλούσια τους άλογα σ' έναν άγνωστο τόπο, όπου δε βρήκανε κανένα δρόμο. Τέλος ένα ωραίο λειβάδι όλο ρυάκια παρουσιάστηκε μπροστά τους. Ο Κακαμπός προτείνει στον κύριό του να φάνε και του δίνει πρώτος το παράδειγμα.
Comment veux-tu, disait Candide, que je mange du jambon, quand j'ai tué le fils de monsieur le baron, et que je me vois condamné à ne revoir la belle Cunégonde de ma vie? à quoi me servira de prolonger mes misérables jours, puisque je dois les traîner loin d'elle dans les remords et dans le désespoir? et que dira le Journal de Trévoux?"How can you desire me to feast upon ham, when I have killed the Baron's son and am doomed never more to see the beautiful Cunegund? What will it avail me to prolong a wretched life that must be spent far from her in remorse and despair? And then what will the journal of Trevoux say?" was Candide's reply.»Hogyan kivánhatod, mondá Candide, hogy sonkát egyem, mikor megöltem a báró ur fiát s arra vagyok kárhoztatva, hogy soha életemben ne lássam többet a szép Kunigundát? Mire jó, hogy meghosszabbitsam nyomorult életemet, ha egyszer tőle távol kell élnem, lelkifurdalástól és kétségbeeséstől gyötörve s mit szól a dologról a trevouxi hirlap?«¿Cómo quieres, le dixo Candido, que coma jamon, después de haber muerto al hijo del señor baron, y viéndome condenado á no volver á mirar á la bella Cunegunda? ¿Qué me valdrá el alargar mis desventurados años, debiendo pasailos léjos de ella en los remordimientos y la desesperacion? ¿Qué dirá el diarista de Trevoux?— Πώς θέλεις, του έλεγε ο Αγαθούλης να φάγω ζαμπόνι, όταν έχω σκοτώσει το γυιό του κυρίου βαρώνου και βρίσκομαι καταδικασμένος να μην ξαναϊδώ ποτέ στη ζωή μου την ωραία Κυνεγόνδη; Τι θα μου χρησιμέψη να παρατείνω τις άθλιές μου μέρες, αφού είμαι αναγκασμένος να τις σέρνω μακρυά της όλο τύψεις κι' απελπισία; Και τι θα πη η εφημερίδα του Τρεβού;
En parlant ainsi, il ne laissa pas de manger. Le soleil se couchait.While he was making these reflections he still continued eating.Amig ezeket mondta, szakadatlanul evett.Dicho esto, no dexó de comer.Μιλώντας έτσι, δεν έπαψε να τρώγει. Ο ήλιος βασίλευε.
Les deux égarés entendirent quelques petits cris qui paraissaient poussés par des femmes. Ils ne savaient si ces cris étaient de douleur ou de joie; mais ils se levèrent précipitamment avec cette inquiétude et cette alarme que tout inspire dans un pays inconnu.The sun was now on the point of setting when the ears of our two wanderers were assailed with cries which seemed to be uttered by a female voice. They could not tell whether these were cries of grief or of joy; however, they instantly started up, full of that inquietude and apprehension which a strange place naturally inspires.A nap lenyugvóban volt, a két eltévedt utas apró sikoltásokat hallott s ugy gondolták, hogy ezek asszonyoktól erednek: de nem lehetett megállapitani, vajjon az öröm vagy fájdalom sikoltásai-e; hirtelen felugráltak, oly nyugtalansággal és izgatottsággal, amilyent az ismeretlen vidék kelt fel az emberben:El sol iba á ponerse, quando á deshora oyen los dos asendereados caminantes unos blandos quejidos como de mugeres; pero no sabian si eran de gusto ó de sentimiento: levantáronse empero á toda priesa con el susto y la inquietud que qualquiera cosa infunde en un pais no conocido.Οι δυο χαμένοι ταξιδιώτες ακούσανε κάποιες μικρές φωνές που μοιάζανε γυναικείες. Δεν ξέρανε, αν αυτές οι φωνές ήτανε χαράς ή πόνου· όμως πεταχτήκανε ορμητικά επάνω με την ανησυχία και τον τρόμο, που εμπνέουν όλα σ' έναν τόπο άγνωστο.
Ces clameurs partaient de deux filles toutes nues qui couraient légèrement au bord de la prairie, tandis que deux singes les suivaient en leur mordant les fesses.The cries proceeded from two young women who were tripping disrobed along the mead, while two monkeys followed close at their heels biting at their limbs.a kiáltozások két anyaszült meztelen leány ajkáról hangzottak el; könnyedén szökdécseltek a rét szélén, két majom pedig utánuk szaladt és farukat harapdálta;Daban estos gritos dos mozas en cueros, que corrian con mucha ligereza por la pradera, y en su seguimiento iban dos ximios dándoles bocados en las nalgas.Αυτά τα ξεφωνητά προερχόντανε από δυο κορίτσια ολόγυμνα, που τρέχανε ανάλαφρα στην άκρη του λειβαδιού, ενώ δυο μαϊμούδες τις κυνηγούσανε και τις δαγκάνανε τους πισινούς. Ο Αγαθούλης τις συμπόνεσε κι' όπως είχε μάθει να σημαδεύη καλά από τους Βουλγάρους, θα μπορούσε να χτυπήση φουντούκι μέσα στο θάμνο του, χωρίς να γγίξη τα φύλλα.
Candide fut touché de pitié; il avait appris à tirer chez les Bulgares, et il aurait abattu une noisette dans un buisson sans toucher aux feuilles. Il prend son fusil espagnol à deux coups, tire, et tue les deux singes.Candide was touched with compassion; he had learned to shoot while he was among the Bulgarians, and he could hit a filbert in a hedge without touching a leaf. Accordingly he took up his double-barrelled Spanish gun, pulled the trigger, and laid the two monkeys lifeless on the ground.Candide-nak megesett a szive a lányokon; a bolgároknál jól megtanult lőni s képes lett volna egy mogyorót lelőni anélkül, hogy a bokrot megsértette volna; előrántja kétlövetü spanyol pisztolyát, céloz és leteriti a két majmot.Movióse Candido á compasion; habia aprendido á tirar con los Búlgaros, y era tan diestro que derribaba una avellana del árbol sin tocar á las hojas; cogió pues su escopeta madrileña de dos cañones, tiró, y mató ámbos ximios.Σηκώνει λοιπόν το δίκαννο του ισπανικό τουφέκι, τραβά και σκοτώνει τις δυο μαϊμούδες. — Ευλογητός ο Θεός! αγαπημένε μου Κακαμπό! Έσωσα από μεγάλο κίνδυνο αυτά τα δυο δυστυχισμένα πλάσματα, Αν έκανα αμαρτία σκοτώνοντας έναν ιεροξεταστή κι' έναν Ιησουίτη, την επανώρθωσα σώζοντας τη ζωή των δυο κοριτσιών.
Dieu soit loué, mon cher Cacambo! j'ai délivré d'un grand péril ces deux pauvres créatures: si j'ai commis un péché en tuant un inquisiteur et un jésuite, je l'ai bien réparé en sauvant la vie à deux filles. Ce sont peut-être deux demoiselles de condition, et cette aventure nous peut procurer de très grands avantages dans le pays."God be praised, my dear Cacambo, I have rescued two poor girls from a most perilous situation; if I have committed a sin in killing an Inquisitor and a Jesuit, I have made ample amends by saving the lives of these two distressed damsels. Who knows but they may be young ladies of a good family, and that the assistance I have been so happy to give them may procure us great advantage in this country?"»Áldva legyen az úr neve, kedves Cacambóm, nagy veszélytől szabaditottam meg ezt a két szegény teremtést; ha bűnt követtem el azáltal, hogy megöltem egy inkvizitort és jezsuitát, helyre hoztam bűnömet azzal, hogy megmentettem e két leány életét: ezek biztosan előkelő családból való leányok s ennek a kalandnak még sok hasznát vehetjük ebben az országban.«Bendito sea Dios, querido Cacambo, dixo, que de tamaño peligro he librado esas dos pobres criaturas: si cometí un pecado en matar á un inquisidor y á un jesuita, ya he satisfecho á Dios, librando de la muerte á dos muchachas, que acaso son señoritas de circunstancias; y esta aventura no puede ménos de grangearnos mucho provecho en el pais.Είναι, φαίνεται, κορίτσια καλής τάξης και τούτη η περιπέτεια μπορεί να μας δώση μεγάλα ωφελήματα σ' αυτό τον τόπο. Ήθελε να εξακολουθήση, μα η γλώσσα του πιάστηκε, άμα είδε τα δυο κορίτσια ν' αγκαλιάζουνε τρυφερά τις δυο μαϊμούδες, να ξεσπούνε σε κλάματα πάνω στα σώματά τους και να γεμίζουνε τον αέρα από τα πιο πονεμένα ξεφωνητά.
Il allait continuer, mais sa langue devint percluse quand il vit ces deux filles embrasser tendrement les deux singes, fondre en larmes sur leurs corps, et remplir l'air des cris les plus douloureux.He was about to continue when he felt himself struck speechless at seeing the two girls embracing the dead bodies of the monkeys in the tenderest manner, bathing their wounds with their tears, and rending the air with the most doleful lamentations.Folytatni akarta a beszédet; ám egyszerre torkán akadt a szó, midőn látta, hogy a két leány gyöngéden átöleli a két majmot, könnyezve borul holttesteikre és fájdalmasan kezd jajveszékelni:Iba á decir mas, pero se le heló la sangre y el habla quando vió que las dos muchachas se abrazaban amorosamente de los monos, inundaban en llanto los cadáveres, y henchian el viento de los mas dolientes gritos. No esperaba yo tanta bondad, dixo á Cacambo; el qual le replicó: Buena la hemos hecho, Señor.— Δεν περίμενα τόση ψυχική αγαθότητα, είπε τέλος στον Κακαμπό, ο οποίος του απάντησε. — Κάνατε τώρα δα μια περίφημα δουλειά! Σκοτώσατε τους ερωμένους των κοριτσών.
Je ne m'attendais pas à tant de bonté d'âme, dit-il enfin à Cacambo; lequel lui répliqua: Vous avez fait là un beau chef d'oeuvre, mon maître; vous avez tué les deux amants de ces demoiselles."Really," said he to Cacambo, "I should not have expected to see such a prodigious share of good nature." "Master," replied the knowing valet, "you have made a precious piece of work of it; do you know that you have killed the lovers of these two ladies?"»El se tudtam képzelni ily lelki jóságot« mondá Cacambonak; ez viszont igy válaszolt: »No kedves gazdám, te ugyan gyönyörü dolgot müveltél: megölted a két kisasszony szeretőit.Los que vm. ha muerto eran los amantes de estas dos niñas.— Τους ερωμένους! είναι δυνατό; Με κοροϊδεύεις, Κακαμπό. Πώς να σε πιστέψω;
Leurs amants! serait-il possible? vous vous moquez de moi, Cacambo; le moyen de vous croire?"Their lovers! Cacambo, you are jesting! It cannot be! I can never believe it."A szeretőit? Lehetséges volna? tréfát üzöl velem, Cacambo; nem tudom elhinni!¡Amantes! ¿cómo es posible? Cacambo, tu te estás burlando: ¿cómo quieres que tal crea?'— Αγαπητέ μου κύριε, απάντησε ο Κακαμπός.
Mon cher maître, repartit Cacambo, vous êtes toujours étonné de tout; pourquoi trouvez-vous si étrange que dans quelques pays il y ait des singes qui obtiennent les bonnes grâces des dames? ils sont des quarts d'homme, comme je suis un quart d'Espagnol."Dear sir," replied Cacambo, "you are surprised at everything. Why should you think it so strange that there should be a country where monkeys insinuate themselves into the good graces of the ladies? They are the fourth part of a man as I am the fourth part of a Spaniard."Kedves gazdám, vette fel a szót Cacambo, te mindenen csodálkozol: miért találod oly különösnek, hogy némely országban a majmok részesülnek a hölgyek kegyeiben? ők negyedrészben emberek épp ugy, mint ahogy én negyedrészben spanyol vagyok.Señor amado, replicó Cacambo, vm. de todo se pasma. ¿Porqué extraña tanto que en algunos países sean los ximios favorecidos de las damas, si son quarterones de hombre, lo mismo que yo quarteron de Español?Ξαφνιάζεστε πάντα με όλα. Γιατί βρίσκετε τόσο παράξενο να υπάρχουνε μερικοί τόποι, όπου οι μαϊμούδες δέχονται τις περιποιήσεις των γυναικών; Οι μαϊμούδες είναι τέταρτα ανθρώπων, όπως εγώ τέταρτο Ισπανού.
Hélas! reprit Candide, je me souviens d'avoir entendu dire à maître Pangloss qu'autrefois pareils accidents étaient arrivés, et que ces mélanges avaient produit des égypans, des faunes, des satyres; que plusieurs grands personnages de l'antiquité en avaient vu; mais je prenais cela pour des fables."Alas!" replied Candide, "I remember to have heard my master Pangloss say that such accidents as these frequently came to pass in former times, and that these commixtures are productive of centaurs, fauns, and satyrs; and that many of the ancients had seen such monsters; but I looked upon the whole as fabulous."Teringettét! mondá Candide, most jut eszembe, hányszor beszélt arról Pangloss mester, hogy régente is fordultak elő ily különös esetek és hogy az ily keveredések hozták létre a pánokat, faunokat, szatirokat, hogy az ó-kor több előkelő embere személyesen látta őket; de én mindezt mesének gondoltam.Ha, repuso Candido, bien me acuerdo de haber oido decir á maese Panglós que antiguamente sucedian esos casos, y que de estas mezelas procediéron los egypancs, los faunos, los sátiros, que viéron muchos principales personages de la antigüedad; pero yo todo lo tenia por fabuloso.— Αλλοίμονο, επανάλαβε ο Αγαθούλης, θυμούμαι, πως έχω ακούσει να λέη ο διδάσκαλος Παγγλώσης, ότι τον παλιό καιρό παρόμοια γεγονότα έχουνε γίνει και οι τέτοιες μίξεις γεννήσανε τους αιγιπάνες, τους φαύνους, τους σατύρους, που πολλοί μεγάλοι άντρες της αρχαιότητας τους είχανε δει. Μα τα νόμιζα όλ' αυτά παραμύθια.
Vous devez être convaincu à présent, dit Cacambo, que c'est une vérité, et vous voyez comment en usent les personnes qui n'ont pas reçu une certaine éducation; tout ce que je crains, c'est que ces dames ne nous fassent quelque méchante affaire."Now you are convinced," said Cacambo, "that it is very true, and you see what use is made of those creatures by persons who have not had a proper education; all I am afraid of is that these same ladies may play us some ugly trick."Most meggyőződhettél róla, mondá Cacambo, hogy ez tiszta igazság; s láthatod azt is, mily baklövéseket követnek el az emberek, kik nem részesültek kellő nevelésben: mert már csak attól tartok, hogy ezek a hölgyek borsot törnek az orrunk alá.«Ya puede vm. convencerse ahora, dixo Cacambo, de que son verdades, y ya ve los estilos de la gente que no ha tenido cierta educacion: lo que me temo, es que estas damas nos metan en algun atolladero.— Οφείλετε τώρα να πεισθήτε, είπε ο Κακαμπός, πως είνε αλήθεια, και βλέπετε, πώς τη θεωρούν όσοι δε λάβανε κάποια μόρφωση.
Ces réflexions solides engagèrent Candide à quitter la prairie, et à s'enfoncer dans un bois. Il y soupa avec Cacambo; et tous deux, après avoir maudit l'inquisiteur de Portugal, le gouverneur de Buénos-Ayres, et le baron, s'endormirent sur de la mousse.These judicious reflections operated so far on Candide as to make him quit the meadow and strike into a thicket. There he and Cacambo supped, and after heartily cursing the Grand Inquisitor, the Governor of Buenos Ayres, and the Baron, they fell asleep on the ground.Ezek a bölcs elmélkedések arra birták Candide-ot, hogy elhagyja a rétet és elbujjék az erdő mélyén. Cacamboval együtt megvacsorált; és mindketten, miután megátkozták a portugál főinkvizitort, Buenos-Ayres kormányzóját és a bárót, a pázsiton elaludtak.Persuadido Candido por tan sólidas reflexîones, se desvió de la pradera, y se metió en una selva, donde cenó con Cacambo; y despues que hubiéron ámbos echado sendas maldiciones al inquisidor de Portugal, al gobernador de Buenos-Ayres, y al baron, se quedáron dormidos sobre la yerba.Μα ό,τι φοβούμαι είναι, μήπως αυτές οι κυρίες μας σκαρώσουνε καμιάν άσκημη δουλειά. Αυτές οι βάσιμες σκέψεις αναγκάσανε τον Αγαθούλη ν' αφήση το λειβάδι και να χωθή μέσα σ' ένα δάσος.
A leur réveil, ils sentirent qu'ils ne pouvaient remuer; la raison en était que pendant la nuit les Oreillons, habitants du pays, à qui les deux dames les avaient dénoncés, les avaient garrottés avec des cordes d'écorces d'arbre. Ils étaient entourés d'une cinquantaine d'Oreillons tout nus, armés de flèches, de massues, et de haches de caillou: les uns fesaient bouillir une grande chaudière; les autres préparaient des broches, et tous criaient: C'est un jésuite, c'est un jésuite! nous serons vengés, et nous ferons bonne chère; mangeons du jésuite, mangeons du jésuite!When they awoke they were surprised to find that they could not move; the reason was that the Oreillons who inhabit that country, and to whom the ladies had given information of these two strangers, had bound them with cords made of the bark of trees. They saw themselves surrounded by fifty naked Oreillons armed with bows and arrows, clubs, and hatchets of flint; some were making a fire under a large cauldron; and others were preparing spits, crying out one and all, "A Jesuit! a Jesuit! we shall be revenged; we shall have excellent cheer; let us eat this Jesuit; let us eat him up."Mikor felébredtek, érezték, hogy meg se tudnak moccanni: a dolog magyarázata az volt, hogy az éjszaka folyamán az Oreillonok, e vidék őslakói, kiknek a két hölgy feljelentette őket, faháncsból készült kötelekkel kötözték össze tagjaikat; körülbelül ötven Oreillon vette körül őket, valamennyien meztelenek voltak nyilakkal, dorongokkal, kőbaltákkal felfegyverkezve; egyesek vizet forraltak egy nagy üstben, mások nyársakat készitettek és valamennyien kiáltozták: »Jezsuita! Jezsuita! bosszut állunk rajta és jó lakománk is lesz; együnk jezsuitát, együnk jezsuitát!Al despertar sintiéron que no se podian menear; y era la causa que por la noche los Orejones, moradores del pais, á quien habian dado el soplo las dos damas, los habian atado con cuerdas hechas de cortezas de árboles. Cercábanlos unos cincuenta Orejones desnudos, y armados con flechas, mazas y hachas de pedernal: unos hacian hervir un grandísimo caldero, otros aguzaban asadores, y todos clamaban: Un jesuita, un jesuita; ahora nos vengarémos, y nos regalarémos; á comer jesuita, á comer jesuíta.Εδείπνησαν εκεί με τον Κακαμπό· κ' οι δύο τους, αφού καταράστηκαν τον Ιεροξεταστή της Πορτογαλλίας, τον Κυβερνήτη του Μπουένος Άυρες και το βαρώνο, κοιμήθηκαν πάνω στα βρύα. Όταν ξύπνησαν, νοιώσαν πως δεν μπορούσαν να σαλέψουν· η αιτία ήτανε, πως τη νύκτα οι Αυτιάδες, οι κάτοικοι του τόπου, στους οποίους οι δύο κυρίες τους είχανε καταγγείλει, τους δέσανε με σκοινιά από δεντρόφλουδο. Ήτανε περικυκλωμένοι από καμιά πενηνταριά Αυτιάδες ολόγυμνους, ωπλισμένους με βέλη, ρόπαλα και μπαλτάδες από πέτρα. Μερικοί βάζανε να βράσει ένα μεγάλο καζάνι' άλλοι ετοιμάζανε σούβλες κι' όλοι τους φωνάζανε: — Είναι Ιησουίτης! ένας Ιησουίτης!
Je vous l'avais bien dit, mon cher maître, s'écria tristement Cacambo, que ces deux filles nous joueraient d'un mauvais tour. Candide apercevant la chaudière et les broches s'écria: Nous allons certainement être rôtis ou bouillis. Ah! que dirait maître Pangloss, s'il voyait comme la pure nature est faite?"I told you, master," cried Cacambo, mournfully, "that these two wenches would play us some scurvy trick." Candide, seeing the cauldron and the spits, cried out, "I suppose they are going either to boil or roast us. Ah! what would Pangloss say if he were to see how pure nature is formed?Ugye kedves gazdám, megjósoltam, hogy az a két leány borsot tör az orrunk alá.« Candide amint meglátta az üstöt és a nyársokat, panaszosan kiáltott fel: »Nyilvánvaló, hogy megsütnek vagy megfőznek bennünket; ó, mit szólna hozzá Pangloss mester, ha látná, milyen az eredeti emberi természet?Bien le habia yo dicho á vm., señor, dixo en triste voz Cacambo, que las muchachas aquellas nos jugarian una mala pasada. Candido mirando los asadores y el caldero, dixo: Sin, duda que van á cocernos ó asarnos. Ha, ¿qué diria el doctor Panglós si viera lo que es la pura naturaleza?Θα εκδικηθούμε, θα κάνουμε ωραίο τσιμπούσι! Φάμε τον Ιησουίτη! Φάμε τον Ιησουίτη! — Σας είχα πει σωστά, αγαπητέ μου κύριε, φώναξε θλιβερά ο Κακαμπός, πως αυτά τα δυο κορίτσια θα μας σκαρώνανε άσκημη ιστορία! Ο Αγαθούλης βλέποντας το καζάνι και τις σούβλες, φώναξε:
Tout est bien; soit, mais j'avoue qu'il est bien cruel, d'avoir perdu mademoiselle Cunégonde, et d'être mis à la broche par des Oreillons. Cacambo ne perdait jamais la tête.Everything is right; it may be so; but I must confess it is something hard to be bereft of dear Miss Cunegund, and to be spitted like a rabbit by these barbarous Oreillons."Minden jól van!? Ám legyen, de bevallom, hogy mégis csak kegyetlen dolog, hogy miután elvesztettem Kunigundát, nyársra tüznek az Oreillonok.«Todo está bien, norabuena; pero confesemos que es triste cosa haber perdido á mi Cunegunda, y ser espetado en un asador por unos Orejones.— Ασφαλώς θα μας ψήσουν ή θα μας βράσουν! Α! τι θάλεγε ο διδάσκαλος Παγγλώσης, αν έβλεπε, πως είναι κανωμένη η καθαρή ανθρώπινη φύση. Όλα είναι καλά! έστω: μα ομολογώ, πως είναι πολύ σκληρό νάχω χάσει τη δεσποινίδα Κυνεγόνδη και να σουβλιστώ από τους Αυτιάδες. Ο Κακαμπός δεν τάχανε ποτές.
Ne désespérez de rien, dit-il au 'désolé Candide; j'entends un peu le jargon de ces peuples, je vais leur parler.Cacambo, who never lost his presence of mind in distress, said to the disconsolate Candide, "Do not despair; I understand a little of the jargon of these people; I will speak to them."Cacambo most sem vesztette el lélekjelenlétét: »Még nem kell kétségbeesni, mondá az elszomorodott Candide-nak; értem egy kissé e nép nyelvét, majd beszélek a fejökkel.Cacambo, que nunca se alteraba por nada, dixo al desconsolado Candido: No se aflija vm., que yo entiendo algo el guirigay de estos pueblos, y les voy á hablar.— Μην απελπίζεστε από τίποτε, είπε στον απαρηγόρητο Αγαθούλη. Καταλαβαίνω λίγο τη γλώσσα αυτών των λαών· θα τους μιλήσω.
Ne manquez pas, dit Candide, de leur représenter quelle est l'inhumanité affreuse de faire cuire des hommes, et combien cela est peu chrétien."Ay, pray do," said Candide, "and be sure you make them sensible of the horrid barbarity of boiling and roasting human creatures, and how little of Christianity there is in such practices."Magyarázd meg nekik, kérte Candide, hogy iszonyu kegyetlenség az embereket megfőzni s hogy ez ellenkezik a keresztényi szellemmel.«No dexes de representarles, dixo Candido, que es una inhumanidad horrible el cocer la gente en agua hirviendo, y accion de mal cristiano.— Μην παραλείψης, του είπε ο Αγαθούλης, να τους παραστήσης, τι φριχτή απανθρωπιά είναι να ψήνουνε τους ανθρώπους και πόσο είναι αντιχριστιανικό! — Κύριοι, είπε ο Κακαμπός, φαντάζεστε, πως θα φάτε σήμερα ένα Ιησουίτη; Πολύ καλά!
Messieurs, dit Cacambo, vous comptez donc manger aujourd'hui un jésuite? c'est très bien fait; rien n'est plus juste que de traiter ainsi ses ennemis."Gentlemen," said Cacambo, "you think perhaps you are going to feast upon a Jesuit; if so, it is mighty well; nothing can be more agreeable to justice than thus to treat your enemies.»Uraim, mondá Cacambo, ti arra számittok, hogy ma egy jezsuitát esztek meg; nagyon helyes, nincs igazságosabb, mint igy bánni az ellenséggel:Señores, dixo alzando la voz Cacambo, vms. piensan que se van á comer á un jesuíta; y fuera muy bien hecho, que no hay cosa mas conforme á justicia que tratar así á sus enemigos.Τίποτε δεν είναι δικαιότερο από το να μεταχειρίζεται κανείς έτσι τους εχθρούς του.
En effet le droit naturel nous enseigne à tuer notre prochain, et c'est ainsi qu'on en agit dans toute la terre. Si nous n'usons pas du droit de le manger, c'est que nous avons d'ailleurs de quoi faire bonne chère; mais vous n'avez pas les mêmes ressources que nous: certainement il vaut mieux manger ses ennemis que d'abandonner aux corbeaux et aux corneilles le fruit de sa victoire.Indeed the law of nature teaches us to kill our neighbor, and accordingly we find this practiced all over the world; and if we do not indulge ourselves in eating human flesh, it is because we have much better fare; but for your parts, who have not such resources as we, it is certainly much better judged to feast upon your enemies than to throw their bodies to the fowls of the air; and thus lose all the fruits of your victory.valóban a természetjog arra tanit bennünket, hogy öljük meg felebarátainkat és ennek értelmében járnak el az egész világon; ha mi nem élünk azzal a jogunkkal, hogy megegyük őket, az csak azért van, mert nekünk más ennivalónk is akad; de nektek nem áll rendelkezéstekre annyi forrás mint nekünk fehéreknek. Bizonyára helyesebb, ha mi magunk faljuk fel az ellenséget, mintha a hollóknak és varjaknak dobjuk oda győzelmünk gyümölcsét:Efectivamente el derecho natural enseña á matar al próxîmo, y así es estilo en todo el mundo: y si no exercitamos nosotros el derecho de comérnoslos, consiste en que tenemos otros manjares con que regalarnos; pero vosotros no estais en el mismo caso, y cierto vale mas comerse á sus enemigos, que abandonar á los cuervos y las cornejas el fruto de la victoria.Πραγματικά το φυσικό δίκαιο μας διδάσκει να φονεύουμε τον πλησίον μας κ' έτσι γίνεται σ' όλη τη γη. Εάν εμείς δεν κάμνουμε χρήση του φαγώματος των εχθρών μας, τούτο οφείλεται στο ότι βρίσκομε άλλη άφθονη τροφή.
Mais, messieurs, vous ne voudriez pas manger vos amis. Vous croyez aller mettre un jésuite en broche, et c'est votre défenseur, c'est l'ennemi de vos ennemis que vous allez rôtir. Pour moi, je suis né dans votre pays; monsieur que vous voyez est mon maître, et bien loin d'être jésuite, il vient de tuer un jésuite, il en porte les dépouilles; voilà le sujet de votre méprise."But surely, gentlemen, you would not choose to eat your friends. You imagine you are going to roast a Jesuit, whereas my master is your friend, your defender, and you are going to spit the very man who has been destroying your enemies; as to myself, I am your countryman; this gentleman is my master, and so far from being a Jesuit, give me leave to tell you he has very lately killed one of that order, whose spoils he now wears, and which have probably occasioned your mistake.ámde uraim, biztosan nem kivánjátok megenni barátaitokat; ti abban a jámbor hitben ringatjátok magatokat, hogy egy jezsuitát tüztök a nyársra, holott a ti védelmezőtök, ellenségeiteknek ellensége az, kit megsütni szándékoztok. Ami engem illet, én ebben az országban születtem, ez az úr, kit itt láttok, az én gazdám; és nagyon távol van attól, hogy jezsuita legyen, sőt ellenkezőleg: ő ölt meg tegnap egy jezsuitát; annak a letépett csuhájában van; és most ilyen emberen akartok ti bosszut állni:Mas vms., señores, no se querrán comer á sus amigos; y creen que van á espetar á un jpsuita en el asador, miéntras que el asado es vuestro defensor, y enemigo de vuestros enemigos. Yo soy nacido en vuestro mismo pais; este señor que estais viendo es mi amo, y léjos de ser jesuita, acaba de matar á un jesuita, y se ha traído los despojos: este es el motivo de vuestro error.Αλλά σε σας δε συμβαίνει το ίδιο. Βέβαια αξίζει περισσότερο να τρώγη κανείς τους εχθρούς του παρά ν' αφήνη στα κοράκια τον καρπό της νίκης του. Αλλά κύριοι, δε θα θέλατε να φάτε τους φίλους σας. Νομίζετε, πως πρόκειται να περάσετε στη σούβλα ένα ιησουίτη κι' όμως είναι ο υπερασπιστής σας, ο εχθρός των εχθρών σας, που πρόκειται να ψήσετε. Εγώ έχω γεννηθή στον τόπο σας· ο κύριος, που βλέπετε, είναι ο αφέντης μου κι' όχι μονάχα δεν είναι ιησουίτης, μα έχει σκοτώσει προ ολίγου ένα ιησουίτη και του πήρε τα ρούχα. Να το λάθος σας.
Pour vérifier ce que je vous dis, prenez sa robe, portez-la à la première barrière du royaume de los padres; informez-vous si mon maître n'a pas tué un officier jésuite.To convince you of the truth of what I say, take the habit he has on and carry it to the first barrier of the Jesuits' kingdom, and inquire whether my master did not kill one of their officers.ha meg akartok róla győződni, hogy igazat mondok-e, vegyétek a reverendáját, vigyétek a jezsuita atyák országának első sorompójához s kérdezzétek meg: nem ölt-e meg gazdám csakugyan egy jezsuitát; nem sok idő kell hozzá, hogy azt megtegyétek:Para verificar lo que os digo, coged su sotana, llevadla á la primera barrera del reyno de los padres, é informaos si es cierto que mi amo ha muerto á un jesuita.Για να βεβαιωθήτε για ό,τι σας λέγω, πάρτε το ράσο του και φέρτε το στα πρώτα χαρακώματα του βασιλείου των λος πάδρες. Δε θα σας χρειαστή πολύς καιρός.
Il vous faudra peu de temps; vous pourrez toujours nous manger, si vous trouvez que je vous ai menti. Mais, si je vous ai dit la vérité, vous connaissez trop les principes du droit public, les moeurs, et les lois, pour ne nous pas faire grâce.There will be little or no time lost by this, and you may still reserve our bodies in your power to feast on if you should find what we have told you to be false. But, on the contrary, if you find it to be true, I am persuaded you are too well acquainted with the principles of the laws of society, humanity, and justice, not to use us courteously, and suffer us to depart unhurt."aztán még mindég módotokban lesz bennünket felfalni, ha arról győződtök meg, hogy hazudtam; de ha igazat mondtam, akkor jól ismervén a nemzetközi jogszokásokat, biztosan meg fogtok kegyelmezni.«Poco tiempo será necesario, y luego nos podeis comer, si averiguais que es mentira; pero si os he dicho la verdad, harto bien sabeis los principios de derecho público, la moral y las leyes, para que nos hagais mal.Μπορείτε πάντα να μας φάτε, αν βρήτε, πως σας είπα ψέματα. Αλλ' αν σας είπα την αλήθεια, γνωρίζετε πολύ καλά τις αρχές του δημοσίου δικαίου, τα έθιμα, τους νόμους για να μη μας κάνετε χάρη.
Les Oreillons trouvèrent ce discours très raisonnable; ils députèrent deux notables pour aller en diligence s'informer de la vérité; les deux députés s'acquittèrent de leur commission en gens d'esprit, et revinrent bientôt apporter de bonnes nouvelles.This speech appeared very reasonable to the Oreillons; they deputed two of their people with all expedition to inquire into the truth of this affair, who acquitted themselves of their commission like men of sense, and soon returned with good tidings for our distressed adventurers.Az Oreillonok nagyon okosnak találták e beszédet; azonnal elküldték követségbe két tekintélyes férfiut, hogy postakocsin elrobogva szerezzenek információkat; a követek okosan teljesitették megbizásukat és csakhamar jó hirrel tértek vissza:Pareció justa la proposicion á los Orejones, y comisionáron á dos prohombres para que con la mayor presteza se informaran de la verdad: los diputados desempeñáron su comision con mucha sagacidad, y volvieron con buenas noticias.Οι Αυτιάδες βρήκανε αυτή την κουβέντα πολύ λογική. Διαλέξανε δυο από τους καλύτερους να πάνε γρήγορα να πληροφορηθούνε την αλήθεια. Οι δυο απεσταλμένοι εκτελέσανε την αποστολή τους σαν φρόνιμοι άνθρωποι και γυρίσανε σε λίγο φέρνοντας καλά νέα.
Les Oreillons délièrent leurs deux prisonniers, leur firent toutes sortes de civilités, leur offrirent des filles, leur donnèrent des rafraîchissements, et les reconduisirent jusqu'aux confins de leurs états, en criant avec allégresse: Il n'est point jésuite, il n'est point jésuite!Upon this they were loosed, and those who were so lately going to roast and boil them now showed them all sorts of civilities, offered them girls, gave them refreshments, and reconducted them to the confines of their country, crying before them all the way, in token of joy, "He is no Jesuit! he is no Jesuit!"az Oreillonok azonnal leoldották a köteleket foglyaikról, minden módon kedveskedtek nekik, leányokat bocsátottak rendelkezésökre, frissitőkkel látták el őket s országuk határáig kisérve őket ujjongva kiáltozták: »Nem jezsuita, nem jezsuita!«Desatáron pues los Orejones á los dos presos, les hiciéron mil agasajos, les diéron víveres, y los conduxéron hasta los confines de su estado, gritando muy alegres: No es jesuita, no es jesuita.Οι Αυτιάδες λύσανε τους δύο αιχμαλώτους και τους κάνανε πλήθος περιποιήσεις, τους προσφέρανε κορίτσια, τους δώσανε αναψυχτικά και τους συνωδέψανε ως τα σύνορα του κράτους των φωνάζοντας εύθυμα: — Δεν είναι καθόλου Ιησουίτης! Δεν είναι καθόλου Ιησουίτης!
Candide ne se lassait point d'admirer le sujet de sa délivrance.Candide could not help admiring the cause of his deliverance.Candide alig tudott magához jönni a csodálkozástól különös megszabadulások felett: »Milyen különös nép! mondá, milyen emberek! milyen szokások!No se hartaba Candido de pasmarse del motivo porque le habían puesto en libertad.— Ο Αγαθούλης δεν έπαψε να θαυμάζη τον απελευθερωτή του. — Τι λαός! έλεγε. Τι άνθρωποι!
Quel peuple! disait-il, quels hommes! quelles moeurs! si je n'avais pas eu le bonheur de donner un grand coup d'épée au travers du corps du frère de mademoiselle Cunégonde, j'étais mangé sans rémission."What men! what manners!" cried he. "If I had not fortunately run my sword up to the hilt in the body of Miss Cunegund's brother, I should have certainly been eaten alive.Ha a véletlen szerencse folytán nem szurtam volna keresztül kedves Kunigundám bátyját, irgalom nélkül megettek volna.¡Qué pueblo, decia, qué gente, qué costumbres! Si no hubiera tenido la fortuna de atravesar de una estocada de parte á parte al hermano de mi baronesita, me comian sin mas remision.Τι ήθη! Αν δεν είχα την τιμή να δώσω μια μεγάλη σπαθιά περνώντας πέρα-πέρα το κορμί του αδερφού της δεσποινίδας Κυνεγόνδης, θα είχα φαγωθή χωρίς άλλο.
Mais, après tout, la pure nature est bonne, puisque ces gens-ci, au lieu de me manger, m'ont fait mille honnêtetés, dès qu'ils ont su que je n'étais pas jésuite.But, after all, pure nature is an excellent thing; since these people, instead of eating me, showed me a thousand civilities as soon as they knew was not a Jesuit."De mindeneket összevetve, az emberi természet alapjában véve jó, mert ezek az emberek, ahelyett hogy megettek volna, ezerféle módon kedveskedtek, mihelyt megtudták, hogy nem vagyok jezsuita.«Verdad es que la naturaleza pura es buena, quando en vez de comerme me lian agasajado tanto estas gentes, así que han sabido que no era jesuita.Όμως παρ' όλα αυτά η καθαρή φύση είναι αγαθή, αφού αυτοί εδώ οι άνθρωποι, αντί να με φάνε, μου κάνανε χίλιες τιμές, όταν μάθανε, πως δεν ήμουνα ιησουίτης.
CHAPITRE XVII. Arrivée de Candide et de son valet au pays d'Eldorado, et ce qu'ils y virent.CHAPTER 17 Candide and His Valet Arrive in the Country of El Dorado-What They Saw ThereTIZENHETEDIK FEJEZET. Candide és lakája Eldorádóba érkeznek; mit látnak ott?CAPITULO XVII. Cuéntase el arribo de Candido con su criado al pais del Dorada, y lo que alli viéron.ΚΕΦΑΛΑΙΟ XVII &Ο Αγαθούλης κι ο σύντροφός τον φτάνουνε στο Ελδοράδο και τι βλέπουν εκεί.&
Quand ils furent aux frontières des Oreillons, Vous voyez, dit Cacambo à Candide, que cet hémisphère-ci ne vaut pas mieux que l'autre; croyez-moi, retournons en Europe par le plus court chemin.When to the frontiers of the Oreillons, said Cacambo to Candide, "You see, this hemisphere is not better than the other; now take my advice and let us return to Europe by the shortest way possible."Midőn az Oreillonok országának határaihoz értek, igy szólt Cacambo Candide-hoz: »Most már láthatod, hogy a földgömbnek ez a része se ér többet, mint a másik; hallgass rám, térjünk vissza Európába a lehető legrövidebb uton.Quando estuviéron en la raya de los Orejones, Ya ve vm., dixo Cacarnbo á Candido, que este hemisferio vale tan poco como el otro; créame, y vólvamónos á Europa por el camino mas corto.Όταν φτάσανε στα σύνορα των Αυτιάδων: — Βλέπετε, είπε ο Κακαμπός στον Αγαθούλη, πως αυτό εδώ το ημισφαίριο δεν είναι καλύτερο από τάλλο. Πιστέψετέ με, ας γυρίσουμε στην Ευρώπη με το συντομώτερο δρόμο.
Comment y retourner, dit Candide; et où aller?"But how can we get back?" said Candide; "and whither shall we go?Hogyan térjünk vissza, mondá Candide, és hova menjünk?¿Cómo me he de volver, respondió Candido, ni adonde he de ir?— Πώς να γυρίσουμε; είπε ο Αγαθούλης.
Si je vais dans mon pays, les Bulgares et les Abares y égorgent tout; si je retourne en Portugal, j'y suis brûlé; si nous restons dans ce pays-ci, nous risquons à tout moment d'être mis en broche.To my own country? The Bulgarians and the Abares are laying that waste with fire and sword. Or shall we go to Portugal? There I shall be burned; and if we abide here we are every moment in danger of being spitted.Hazámba menjünk? hiszen ott a bulgárok és arabok mindent vérbe fojtanak; ha Portugáliába megyek, ott elégetnek; ha itt maradunk, minden pillanatban ki vagyunk téve annak a kockázatnak, hogy nyársra húznak bennünket.Si me vuelvo á mi pais, los Abaros y los Bulgaros lo talan todo á sangre y fuego; si á Portugal, me queman; si nos quedamos en este pais, corremos peligro de que nos asen vivos.Και που να πάμε; Αν πάω στην πατρίδα μου, εκεί οι Βούλγαροι και οι Άβαροι σφάζουνε τα πάντα.
Mais comment se résoudre à quitter la partie du monde que mademoiselle Cunégonde habite?But how can I bring myself to quit that part of the world where my dear Miss Cunegund has her residence?"És hogyan is nyugodjam bele, hogy elhagyom azt a világrészt, melyen Kunigunda lakik?Mas ¿cómo nos hemos de resolver á dexar la parte del mundo donde reside mi baronesita?Αν γυρίσω στην Πορτογαλλία, θα με ψήσουνε. Αν μείνουμε σ' αυτόν εδώ τον τόπο, κινδυνεύουμε κάθε στιγμή να μας περάσουνε στη σούβλα.
Tournons vers la Cayenne, dit Cacambo, nous y trouverons des Français qui vont par tout le monde; ils pourront nous aider. Dieu aura peut-être pitié de nous."Let us return towards Cayenne," said Cacambo. "There we shall meet with some Frenchmen, for you know those gentry ramble all over the world. Perhaps they will assist us, and God will look with pity on our distress."Menjünk Cayenne felé, mondá Cacambo; ott találhatunk franciákat, kik a világ minden tája felé mennek; ők majd segitségünkre lesznek: Isten szánakozni fog rajtunk.«Encaminémonos á Cayena, dixo Cacambo; alli hallarémos Franceses, que andan por todo el mundo, y que nos podrán valer: y acaso tendrá Dios misericordia de nosotros.Αλλά πώς ν' αποφασίσω ν' αφήσω το μέρος του κόσμου, που η δεσποινίς Κυνεγόνδη κατοικεί; — Ας στρίψουμε προς τη Γαϋέννα, είπεν ο Κακαμπός· θα βρούμε κει Γάλλους, που γυρίζουνε όλο τον κόσμο: θα μπορέσουνε να μας βοηθήσουνε. Ο Θεός ίσως μας λυπηθή.
Il n'était pas facile d'aller à la Cayenne: ils savaient bien à peu près de quel côté il fallait marcher; mais des montagnes, des fleuves, des précipices, des brigands, des sauvages, étaient partout de terribles obstacles. Leurs chevaux moururent de fatigue; leurs provisions furent consumées; ils se nourrirent un mois entier de fruits sauvages, et se trouvèrent enfin auprès d'une petite rivière bordée de cocotiers qui soutinrent leur vie et leurs espérances.It was not so easy to get to Cayenne. They knew pretty nearly whereabouts it lay; but the mountains, rivers, precipices, robbers, savages, were dreadful obstacles in the way. Their horses died with fatigue and their provisions were at an end. They subsisted a whole month on wild fruit, till at length they came to a little river bordered with cocoa trees; the sight of which at once revived their drooping spirits and furnished nourishment for their enfeebled bodies.Nem volt nagyon könnyü Cayenne felé menni; sejtelmök sem volt, hogy mely irányba menjenek; hegyek, folyók, meredélyek, utonállók, vademberek mindég legyőzhetetlen akadályokat görditettek eléjök: lovaik felfordultak az éhség miatt, élelmiszerök fogytán volt; egy egész hónapon keresztül vad gyümölcsökkel éltek s végül egy kis patakhoz értek, melynek partját kókusz-pálmák szegélyezték; igy tengették napról-napra életöket és élesztgették reményeiket.No era cosa fácil ir á Cayena: bien sabian, á poco mas ó ménos, hácia que parte se habian de dirigir; pero las montañas, los rios, los despeñaderos, los salteadores, y los salvages cran en todas partes estorbos insuperables. Los caballos se muriéron de cansancio; se les acabáron las provisiones; y se mantuviéron por espacio de un mes con frutas silvestres. Al cabo se halláron á orillas de un riachuelo poblado de cocos, que les conserváron la vida y la esperanza.Δεν ήταν εύκολο να πάνε στη Γαϋέννα· ξέρανε καλά προς ποιο μέρος έπρεπε να βαδίσουν· αλλά παντού βουνά, ποτάμια, γκρεμοί, ληστές, άγριοι· υπήρχαν παντού τρομερά εμπόδια. Τ' άλογά τους ψοφήσανε από την κούραση· οι προμήθειές τους τελειώσανε, τραφήκαν ένα ολόκληρο μήνα με άγριους καρπούς και βρεθήκανε τέλος κοντά σ' ένα μικρό ποταμάκι, που σ' όλο του το ρέμα είχε κοκοφοίνικες· μ' αυτούς διατηρήσανε τη ζωή τους και τις ελπίδες τους. Ο Κακαμπός, που έδινε πάντα καλές συμβουλές σαν τη γριά, είπε στον Αγαθούλη:
Cacambo, qui donnait toujours d'aussi bons conseils que la vieille, dit à Candide: Nous n'en pouvons plus, nous avons assez marché; j'aperçois un canot vide sur le rivage, emplissons-le de cocos, jetons-nous dans cette petite barque, laissons-nous aller au courant; une rivière mène toujours à quelque endroit habité. Si nous ne trouvons pas des choses agréables, nous trouverons du moins des choses nouvelles.Cacambo, who was always giving as good advice as the old woman herself, said to Candide, "You see there is no holding out any longer; we have traveled enough on foot. I spy an empty canoe near the river side; let us fill it with cocoanuts, get into it, and go down with the stream; a river always leads to some inhabited place. If we do not meet with agreeable things, we shall at least meet with something new."Ekkor Cacambo, ki éppen olyan okos volt, mint az öreg asszony; azt mondá Candide-nak: »Most már nem mehetünk tovább: eleget gyalogoltunk; látod azt az üres csónakot a parton, lássuk el magunkat kókuszdióval, üljünk a kis csónakba és bizzuk magunkat a viz folyására; egy folyó rendszerint lakott helyre vezet s ha nem is bukkanunk kellemes dolgokra, legalább ujakat ismerünk meg.Cacambo, que era de tan buen consejo como la vieja, dixo á Candido: Ya no podemos ir mas tiempo á pié, sobrado hemos andado; una canoa vacía estoy viendo á la orilla del río, llenémosla de cocos, metámonos dentro, y dexémonos llevar de la corriente: un río va siempre á parar á algun sitio habitado; y si no vemos cosas gratas, á lo ménos verémos cosas nuevas.— Δε μπορούμε πια, περπατήσαμε αρκετά, βλέπω μια μικρή βάρκα στην όχθη, ας τη γεμίσουμε κοκοκάρυδα, ας ριχτούμε εμείς μέσα κι' ας αφεθούμε στο ρέμα να μας πάη· ένα ποτάμι φέρνει πάντα σε κάποιο κατοικημένο μέρος. Αν δε βρούμε πράγματα ευχάριστα, θα βρούμε τουλάχιστο πράγματα νέα.
Allons, dit Candide, recommandons-nous à la Providence."Agreed," replied Candide; "let us recommend ourselves to Providence."Jól van, mondá Candide; bizzuk magunkat a Gondviselésre.«Vamos allá, dixo Candido, y encomendémonos á la Providencia.— Εμπρός! είπε ο Αγαθούλης· ας αφεθούμε στη θεία πρόνοια.
Ils voguèrent quelques lieues entre des bords, tantôt fleuris, tantôt arides, tantôt unis, tantôt escarpés.They rowed a few leagues down the river, the banks of which were in some places covered with flowers; in others barren; in some parts smooth and level, and in others steep and rugged.Néhány mértföldnyire hajókáztak virágos és kopár, sik és meredek partok között; a folyó egyre jobban kiszélesedett; majd félelmetes, egetverő sziklák boltozatában veszett el.Navegáron por espacio de algunas leguas entre riberas, unas veces amenas, otras áridas, aquí llanas, y allá escarpadas.Πλέξανε μερικές λεύγες ανάμεσα σε όχθες, άλλοτε ανθισμένες, άλλοτε χέρσες, άλλοτε ομαλές, άλλοτε απόκρημνες.
La rivière s'élargissait toujours; enfin elle se perdait sous une voûte de rochers épouvantables qui s'élevaient jusqu'au ciel.The stream widened as they went further on, till at length it passed under one of the frightful rocks, whose summits seemed to reach the clouds.El río se iba continuamente ensanchando, y al cabo se encañaba baso una bóveda de espantables breñas que escalaban el cielo.Το ποτάμι φάρδαινε πάντα· τέλος χανότανε κάτου σε μια καμάρα από βράχους τρομαχτικούς, που υψωνόντανε ως τον ουρανό.
Les deux voyageurs eurent la hardiesse de s'abandonner aux flots sous cette voûte. Le fleuve resserré en cet endroit les porta avec une rapidité et un bruit horrible.Here our two travelers had the courage to commit themselves to the stream, which, contracting in this part, hurried them along with a dreadful noise and rapidity.Utasaink elszántan bizták magukat a hullámokra a sziklaboltozatok alatt; a folyó, a sziklák miatt összeszorulva, iszonyu gyorsasággal és félelmetes zajjal ragadta őket tova:Tuviéron ámbos caminantes la osadía de dexarse arrastrar de las olas debaxo de esta bóveda; y el río, que en este sitio se estrechaba, se los llevó con horroroso estrépito y no vista velocidad.Οι δυο ταξιδιώτες είχανε το θάρρος, να εγκαταλειφτούνε στα κύματα κάτου απ' αυτή την καμάρα.
Au bout de vingt-quatre heures ils revirent le jour; mais leur canot se fracassa contre les écueils; il fallut se traîner de rocher en rocher pendant une lieue entière; enfin ils découvrirent un horizon immense, bordé de montagnes inaccessibles. Le pays était cultivé pour le plaisir comme pour le besoin; partout l'utile était agréable: les chemins étaient couverts ou plutôt ornés de voitures d'une forme et d'une matière brillante, portant des hommes et des femmes d'une beauté singulière, traînés rapidement par de gros moutons rouges qui surpassaient en vitesse les plus beaux chevaux d'Andalousie, de Tétuan, et de Méquinez.At the end of four and twenty hours they saw daylight again; but their canoe was dashed to pieces against the rocks. They were obliged to creep along, from rock to rock, for the space of a league, till at length a spacious plain presented itself to their sight. This place was bounded by a chain of inaccessible mountains. The country appeared cultivated equally for pleasure and to produce the necessaries of life. The useful and agreeable were here equally blended. The roads were covered, or rather adorned, with carriages formed of glittering materials, in which were men and women of a surprising beauty, drawn with great rapidity by red sheep of a very large size; which far surpassed the finest coursers of Andalusian Tetuan, or Mecquinez.huszonnégy óra mulva napvilágot láttak; de csónakuk folyton beleütődött a sziklafalakba: egy teljes mértföldnyi távolságon keresztül alig birták magukat sziklától szikláig vonszolni; végre egy végtelen nagy sikság terült el szemök előtt, áthághatatlan hegyektől szegélyezve; a föld az emberek gyönyörüségére és szükségleteinek kielégitésére volt megmüvelve; a hasznos mindenütt a kellemessel társult: az utakat gyönyörü formáju, ragyogó kocsik lepték el, melyeken feltünő szépségü férfiak és asszonyok ültek; nagy vörös kosok huzták a kocsikat és gyorsaságban még az andalúziai, tetuani és mequinezi paripákon is tultettek.Al cabo de veinte y quatro horas viéron otra vez la luz; pero la canoa se hizo añicos en los baxíos, y tuviéron que andar á gatas de uno en otro peñasco una legua entera: finalmente avistáron un inmenso horizonte cercado de inaccesibles montañas. Todo el pais estaba cultivado no ménos para recrear el gusto que para satisfacer las necesidades; en todas paftes lo útil se maridaba con lo agradable; víanse los caminos reales cubiertos, ó por mejor decir ornados de carruages deforma elegante y luciente materia, y dentro mugeres y hombres de peregrina hermosura: tiraban con raudo paso de estos carruages unos avultados carneros encarnados, muy mas ligeros que los mejores caballos de Andalucía, Tetuan y Mequinez.Το ποτάμι, στενεύοντας σ' αυτό το μέρος, τους έσερνε με μια φριχτή ταχύτητα. Μετά εικοσιτέσσερις ώρες ξανάειδαν την ημέρα· αλλ' η βάρκα τους τσακίστηκε ανάμεσα στις πέτρες· χρειάστηκε να συρθούνε από βράχο σε βράχο σ' ένα διάστημα μιας ολόκληρης λεύγας· τέλος ανακαλύψανε έναν απέραντο ορίζοντα περικλεισμένο από βουνά ασίμωτα. Ο τόπος ήτανε καλλιεργημένος κι' από ευχαρίστηση απλή κι' από ανάγκη· παντού το χρήσιμο ήτανε ενωμένο με το ευχάριστο: οι δρόμοι ήτανε γεμάτοι ή καλύτερα στολισμένοι με αμάξια από υλικό λαμπερό, κουβαλώντας άντρες και γυναίκες μοναδικής ομορφιάς, και που τα σέρνανε μεγάλα κόκκινα πρόβατα, που ξεπερνούσανε, στη γρηγοράδα τα καλύτερα άλογα της Ανδαλουσίας, του Ζετουάν και του Μεκινέζ.
Voilà pourtant, dit Candide, un pays qui vaut mieux que la Vestphalie. Il mit pied à terre avec Cacambo auprès du premier village qu'il rencontra."Here is a country, however," said Candide, "preferable to Westphalia." He and Cacambo landed near the first village they saw, at the entrance of which they perceived some children covered with tattered garments of the richest brocade, playing at quoits.»No lám, mondá Candide, ez tán még Wesztpháliánál is többet ér.« Cacamboval együtt az első faluban, mely utjokba esett, szárazföldre lépett.Mejor tierra es esta, dixo Candido, que la Vesfalia; y se apeó con Cacambo en el primer lugar que topó.— Να, ωστόσο, είπε ο Αγαθούλης, ένας τόπος, που αξίζει καλύτερα από τη Βεστφαλία. Πήδησε στη γη με τον Κακαμπό κοντά στο πρώτο χωριό που απαντήσανε. Μερικά παιδιά του χωριού, φορώντας χρωματιστά μεταξόρουχα καταξεσκισμένα, παίζανε τις αμάδες στο έμπα του χωριού.
Quelques enfants du village, couverts de brocarts d'or tout déchirés, jouaient au palet à l'entrée du bourg; nos deux hommes de l'autre monde s'amusèrent à les regarder: leurs palets étaient d'assez larges pièces rondes, jaunes, rouges, vertes, qui jetaient un éclat singulier. Il prit envie aux voyageurs d'en ramasser quelques uns; c'était de l'or, c'était des émeraudes, des rubis, dont le moindre aurait été le plus grand ornement du trône du Mogol.Our two inhabitants of the other hemisphere amused themselves greatly with what they saw. The quoits were large, round pieces, yellow, red, and green, which cast a most glorious luster. Our travelers picked some of them up, and they proved to be gold, emeralds, rubies, and diamonds; the least of which would have been the greatest ornament to the superb throne of the Great Mogul.Néhány falubeli gyermek golyózott a várkapu előtt, eltépett, arannyal átszőtt selyemruha volt rajtok; a mi, másvilágból ideszakadt utasaink gyönyörködve nézték őket: golyóik nagy, kerek, sárga, piros vagy zöld, különös ragyogásu anyagból voltak: embereinknek kedvök kerekedett néhányat kézbe venni: látták, hogy aranyból, smaragdból, rubinból vannak s közülök a legkisebb is nagy ékességére szolgált volna Mogul trónjának.Algunos muchachos de la aldea, vestidos de tisú de oro hecho pedazos, estaban jugando al tejo á la entrada del lugar; nuestros dos hombres del otro mundo se divertian en mirarlos. Eran los tejos unas piezas redondas muy anchas, amarillas, encarnadas y verdes, que despedian mucho brillo: cogiéron algunas, y eran oro, esmeraldas y rubíes, de tanto valor que el de ménos precio hubiera sido la mas rica joya del trono del Gran Mogol.Οι δυο μας άνθρωποι του άλλου κόσμου διασκεδάζανε κοιτάζοντάς τα: οι αμάδες τους ήτανε πολύ πλατιές και στρογγυλές, κίτρινες, κόκκινες, πράσινες, και λαμποκοπούσαν εξαιρετικά. Τους ήρθε επιθυμία να μάσουνε μερικές· ήτανε μάλαμμα, σμαράγδια, ρουμπίνια, που το μικρότερό τους θα μπορούσε νάναι το μεγαλύτερο στόλισμα του θρόνου της Μογγολίας.
Sans doute, dit Cacambo, ces enfants sont les fils du roi du pays qui jouent au petit palet."Without doubt," said Cacambo, "those children must be the King's sons that are playing at quoits."»Ezek a gyermekek, mondá Cacambo, akik itt golyóznak, kétségkivül az ország királyának a fiai.«Estos muchachos, dixo Cacambo, son sin duda los infantes que estan jugando al tejo.— Χωρίς αμφιβολία, είπεν ο Κακαμπός, αυτά τα παιδιά, θάναι τα βασιλόπουλα του τόπου, που παίζουνε τις αμάδες.
Le magister du village parut dans ce moment pour les faire rentrer à l'école.As he was uttering these words the schoolmaster of the village appeared, who came to call the children to school.Ekkor ott termett a község tanitója s behivta a gyermekeket az iskolába.En esto se asomó el maestro de primeras letras del lugar, y dixo á los muchachos que ya era hora de entrar en la escuela.Ο δάσκαλος του χωριού παρουσιάστηκε αυτή τη στιγμή για να τα μπάση στο σκολειό.
Voilà, dit Candide, le précepteur de la famille royale."There," said Candide, "is the preceptor of the royal family."»Biztosan a királyi család nevelője,« gondolta Candide.Ese es, dixo Candido, el preceptor de la familia real.— Να, είπε ο Αγαθούλης, ο παιδαγωγός της βασιλικής οικογένειας.
Les petits gueux quittèrent aussitôt le jeu, en laissant à terre leurs palets, et tout ce qui avait servi à leurs divertissements.The little ragamuffins immediately quitted their diversion, leaving the quoits on the ground with all their other playthings.A kis nebulók rögtön ott hagyták a játékot, golyóikat és minden játékszerüket.Los chicos del lugar abandonáron al punto el juego, y tiráron los tejos, y quanto para divertirse les habia servido.Οι μικροί διαβολάκηδες πάψανε αμέσως το παιχνίδι τους αφήνοντας καταγίς τις αμάδες τους κι' ό,τι τους χρησίμεψε στη διασκέδασί τους.
Candide les ramasse, court au précepteur et les lui présente humblement, lui fesant entendre par signes que leurs altesses royales avaient oublié leur or et leurs pierreries.Candide gathered them up, ran to the schoolmaster, and, with a most respectful bow, presented them to him, giving him to understand by signs that their Royal Highnesses had forgot their gold and precious stones.Candide felkapja őket, a tanitóhoz fut és illedelmesen átadja neki azokat, jelekkel adván tudtára, hogy a fenséges királyi gyermekek ott felejtették aranyaikat és drága köveiket;Cogiólos Candido, y acercándose á todo correr al preceptor, se los presentó con mucha humildad, diciéndole por señas que sus Altezas Reales se habian dexado olvidado aquel oro y aquellas piedras preciosas.Ο Αγαθούλης τα μαζεύει, τρέχει στον παιδαγωγό και του τα παρουσιάζει ταπεινά, δίνοντάς του να καταλάβη με σημεία, ότι οι βασιλικές τους υψηλότητες είχανε λησμονήσει το χρυσάφι τους και τα πολύτιμα πετράδια τους.
Le magister du village, en souriant, les jeta par terre, regarda un moment la figure de Candide avec beaucoup de surprise, et continua son chemin.The schoolmaster, with a smile, flung them upon the ground, then examining Candide from head to foot with an air of admiration, he turned his back and went on his way.a község tanitója mosolyogva dobta el azokat, csodálkozva nézett végig Candide-on és tovább ment.Echóse á reir el maestro de leer, y las tiró al suelo; miró luego atentamente á Candido á la cara, y siguió su camino.Ο δάσκαλος του χωριού χαμογελώντας τα πέταξε χάμω, παρατήρησε μια στιγμή το πρόσωπο του Αγαθούλη με πολλήν απορία κ' εξακολούθησε το δρόμο του.
Les voyageurs ne manquèrent pas de ramasser l'or, les rubis, et les émeraudes.Our travelers took care, however, to gather up the gold, the rubies, and the emeralds.Utasaink természetesen sietve szedték fel az aranyat, rubintot és a smaragdokat.Los caminantes se diéron priesa á coger el oro, los rubíes y las esmeraldas.Οι ταξιδιώτες δεν παραλείψανε να μαζέψουνε χρυσάφι, ρουμπίνια και σμαράγδια.
Où sommes-nous? s'écria Candide."Where are we?" cried Candide.»Hol vagyunk hát? kiáltott fel Candide;¿Donde estamos? decia Candido:— Πού είμαστε; φώναζε ο Αγαθούλης.
Il faut que les enfants des rois de ce pays soient bien élevés, puisqu'on leur apprend à mépriser l'or et les pierreries."The King's children in this country must have an excellent education, since they are taught to show such a contempt for gold and precious stones."ugy látom, hogy jól vannak nevelve ezek a királyi gyermekek, mert arra tanitják őket, hogy semmire se becsüljék az aranyat és drága köveket.«menester es que esten bien educados los infantes de este pais, pues así los enseñan á no hacer caso del oro ni las piedras preciosas.Πρέπει τα βασιλόπουλα αυτού του τόπου νάναι πολύ καλά αναθρεμμένα, αφού τα μαθαίνουν να περιφρονούνε το χρυσάφι και τα πολύτιμα πετράδια.
Cacambo était aussi surpris que Candide.Cacambo was as much surprised as his master.Cacambo épp ugy meg volt lepve, mint Candide.No estaba Cacambo ménos atónito que Candido.Ο Κακαμπός θάμαζε σαν τον Αγαθούλη.
Ils approchèrent enfin de la première maison du village; elle était bâtie comme un palais d'Europe. Une foule de monde s'empressait à la porte, et encore plus dans le logis; une musique très agréable se fesait entendre, et une odeur délicieuse de cuisine se fesait sentir.They then drew near the first house in the village, which was built after the manner of a European palace. There was a crowd of people about the door, and a still greater number in the house. The sound of the most delightful instruments of music was heard, and the most agreeable smell came from the kitchen.Végül a falu első házához közeledtek; európai palotához hasonlóan volt felépitve; rengeteg ember tolongott a kapuban, még többen bent a házban, kellemes zenének ritmusát lehetett hallani és pompás ételek illata terjengett a levegőben.Al fin se llegáron á la primera casa del lugar, que tenia trazas de un palacio de Europa; á la puerta habia agolpada una muchedumbre de gente, y mas todavía dentro: oíase resonar una música melodiosa, y se respiraba un delicioso olor de exquisitos manjares.Πλησιάσανε τέλος στο πρώτο σπίτι του χωριού· ήτανε χτισμένο σαν ευρωπαϊκό παλάτι. Πλήθος κόσμος σφιγγότανε στην πόρτα κι' ακόμα περισσότερο μέσα· μια πολύ ευχάριστη μουσική ακουότανε και μια ηδονική μυρωδιά κουζίνας τους έφτανε.
Cacambo s'approcha de la porte, et entendit qu'on parlait péruvien; c'était sa langue maternelle; car tout le monde sait que Cacambo était né au Tucuman, dans un village où l'on ne connaissait que cette langue.Cacambo went up to the door and heard those within talking in the Peruvian language, which was his mother tongue; for everyone knows that Cacambo was born in a village of Tucuman, where no other language is spoken.Amint Cacambo a kapuhoz közeledett, meghallotta, hogy perui nyelven beszélnek. Ez volt az ő anyanyelve, hiszen mindenki tudja, hogy Cacambo Tucumanban született, olyan községben, ahol kizárólag e nyelven beszéltek.Arrimóse Cacambo á la puerta, y oyó hablar peruano, que era su lengua materna; pues ya sabe todo el mundo que Cacambo era hijo de Tucuman, de un pueblo donde no se conocia otro idioma.Ο Κακαμπός πλησίασε στην πόρτα κι' άκουσε να μιλούνε περουβιανά· ήτανε η μητρική του γλώσσα· γιατί όλος ο κόσμος ξέρει, πως ο Κακαμπός είχε γεννηθή στο Τουκουάν, σ' ένα χωριό που δεν ξέρανε άλλη γλώσσα απ' αυτήν.
Je vous servirai d'interprète, dit-il à Candide; entrons, c'est ici un cabaret."I will be your interpreter here," said he to Candide. "Let us go in; this is an eating house."»Majd én tolmácsollak téged, mondá Candide-nak; ez itt egy vendéglő, menjünk be.«Yo le serviré á vm. de intérprete, dixo á Candido; entremos, que este es un meson.— Θα σας κάνω το διερμηνέα, λέγει στον Αγαθούλη.
Aussitôt deux garçons et deux filles de l'hôtellerie, vêtus de drap d'or, et les cheveux renoués avec des rubans, les invitent à se mettre à la table de l'hôte. On servit quatre potages garnis chacun de deux perroquets, un contour bouilli qui pesait deux cents livres, deux singes rôtis d'un goût excellent, trois cents colibris dans un plat, et six cents oiseaux-mouches dans un autre; des ragoûts exquis, des pâtisseries délicieuses; le tout dans des plats d'une espèce de cristal de roche. Les garçons et les filles de l'hôtellerie versaient plusieurs liqueurs faites de cannes de sucre.Immediately two waiters and two servant-girls, dressed in cloth of gold, and their hair braided with ribbons of tissue, accosted the strangers and invited them to sit down to the ordinary. Their dinner consisted of four dishes of different soups, each garnished with two young paroquets, a large dish of bouille that weighed two hundred weight, two roasted monkeys of a delicious flavor, three hundred hummingbirds in one dish, and six hundred flybirds in another; some excellent ragouts, delicate tarts, and the whole served up in dishes of rock-crystal. Several sorts of liquors, extracted from the sugarcane, were handed about by the servants who attended.Két pincérfiu és két pincérleány, arannyal átszőtt selyem ruhába öltözve és hajukban szalagokkal, leülteti őket az asztalhoz, négyféle levest szolgálnak fel, mindegyikben két papagály, egy sült saskeselyü, mely kétszáz fontot nyomott, két pompásizü sült majmot, egy tálcán háromszáz kolibrit, egy másikon hatszáz légymadarat, kitünő pecsenyéket és izletes kalácsokat; mindezeket tiszta kristályból készült tálakon szolgálták fel: a pincérek és pincérleányok cukornádból készült likőröket öntögettek számukra.Al punto dos mozos y dos criadas del meson, vestidos de tela de oro, y los cabellos prendidos con lazos de lo mismo, los convidaron á que se sentaran á mesa redonda. Sirviéron en ella quatro sopas con dos papagayos cada una, un buytre cocido que pesaba doscientas libras, dos monos asados de un sabor muy delicado, trescientos colibríes en un plato, y seiscientos páxaros-moscas en otro, exquisitas frutas, y pastelería deliciosa, todo en platos de cristal de roca; y los mozos y sirvientas del meson escanciaban varios licores sacados de la caña de azúcar.Ας μπούμε· είναι ταβέρνα. Ευθύς δυο γκαρσόνια και δυο κοπέλλες του ξενοδοχείου, ντυμένοι χρυσά φορέματα, με μαλλιά δεμένα με κορδέλλες, τους προσκαλούνε να κάτσουνε στο τραπέζι. Τους σερβίρανε τέσσερες σούπες γαρνιρισμένες καθεμία με δυο παπαγάλους, ένα μπούτι βραστό που ζύγιζε διακόσιες λίτρες, δυο μαϊμούδες ψητές εξαίσιας γεύσης, τριακόσια κολύβρια σ' ένα πιάτο και εξακόσια μυγοπούλια σ' ένα άλλο· επίσης ραγγού εκλεχτώτατα, γλυκίσματα νοστιμώτατα όλα μέσα σε πιάτα από ορυχτό κρύσταλλο.
Les convives étaient pour la plupart des marchands et des voituriers, tous d'une politesse extrême, qui firent quelques questions à Cacambo avec la discrétion la plus circonspecte, et qui répondirent aux siennes d'une manière à le satisfaire.Most of the company were chapmen and wagoners, all extremely polite; they asked Cacambo a few questions with the utmost discretion and circumspection; and replied to his in a most obliging and satisfactory manner.A vendégek jórészt kereskedők és kocsisok voltak, rendkivül udvarias emberek, kik Cacambohoz néhány igen tapintatos és illedelmes kérdést intéztek s viszont az ő kérdéseire is kielégitő módon válaszoltak.La mayor parte de los comensales eran mercaderes y carruageros, todos de una urbanidad imponderable, que con la mas prudente circunspeccion hiciéron á Cacambo algunas preguntas, y respondiéron á las de este, dexándole muy satisfecho de sus respuestas.Τα γκαρσόνια κ' οι κοπέλλες του ξενοδοχείου τους κερνούσανε διάφορα λικέρ φκιασμένα από ζαχαροκάλαμο. Οι συμπότες ήσαν οι περισσότεροι έμποροι κι' αμαξάδες, όλοι τους ασύγκριτα ευγενικοί, που κάνανε μερικές ερωτήσεις στον Κακαμπό με την πιο μεγάλη διάκριση κι' απαντήσανε στις δικές τους με τρόπο ικανοποιητικό.
Quand le repas fut fini, Cacambo crut, ainsi que Candide, bien payer son écot, en jetant sur la table de l'hôte deux de ces larges pièces d'or qu'il avait ramassées; l'hôte et l'hôtesse éclatèrent de rire, et se tinrent long-temps les côtés. Enfin ils se remirent.As soon as dinner was over, both Candide and Cacambo thought they should pay very handsomely for their entertainment by laying down two of those large gold pieces which they had picked off the ground; but the landlord and landlady burst into a fit of laughing and held their sides for some time.Mikor az ebédnek vége volt, Cacambo és Candide ugy gondolták, hogy eléggé meg lesz fizetve étkezésök, ha az asztalra dobnak két nagy darabot a földről felszedett aranyakból; a vendéglős és felesége elkezdtek kacagni s az oldalukat fogták nevettükben; majd, mikor lecsillapodtak, igy szólt a vendéglős:Quando se acabó la comida, Cacambo y Candido créyeron que pagaban muy bien el gasto, tirando en la mesa dos de aquellas grandes piezas de oro que habian cogido; pero soltarón la carcajada el huésped y la huéspeda, y no pudiéron durante largo rato contener la risa:Όταν τελείωσε το φαγί, ο Κακαμπός νόμισε, καθώς κι' ο Αγαθούλης, ότι πληρώσανε καλά το λογαριασμό τους, ρίχνοντας απάνω στο τραπέζι δύο απ' αυτά τα πλατιά κομμάτια του χρυσαφιού, πούχαν μαζέψει. Ο ξενοδόχος κ' η ξενοδόχα σπάσανε στα γέλια και βαστούσανε πολλιώρα τα πλευρά τους.
Messieurs, dit l'hôte, nous voyons bien que vous êtes des étrangers; nous ne sommes pas accoutumés à en voir. Pardonnez-nous si nous nous sommes mis à rire quand vous nous avez offert en paiement les cailloux de nos grands chemins.When the fit was over, the landlord said, "Gentlemen, I plainly perceive you are strangers, and such we are not accustomed to charge; pardon us, therefore, for laughing when you offered us the common pebbles of our highways for payment of your reckoning.»Uraim, jól látjuk, hogy idegenek vagytok; igaz, hogy nem vagyunk idegenekhez szokva: ne vegyétek rossz néven, hogy elnevettük magunkat, mikor az utcáinkon bőven heverő kavicsokkal akartok fizetni:al fin se serenáron, y el huésped les dixo: Bien vemos, señores, que son vms. extrangeros; y como no estamos acostumbrados á ver ninguno, vms. perdonen si nos hemos echado á reir quando nos han querido pagar con las piedras de nuestros caminos reales.Τέλος συνήλθανε. — Κύριοι, είπε ο ξενοδόχος, βλέπουμε καλά, πως είστε ξένοι· δεν είμαστε συνηθισμένοι να βλέπουμε ξένους. Συχωρέστε μας, αν αρχίσαμε να γελάμε, όταν μας προσφέρατε για πληρωμή τα χαλίκια των μεγάλων μας δρόμων.
Vous n'avez pas sans doute de la monnaie du pays, mais il n'est pas nécessaire d'en avoir pour dîner ici. Toutes les hôtelleries établies pour la commodité du commerce sont payées par le gouvernement.To be sure, you have none of the coin of this kingdom; but there is no necessity of having any money at all to dine in this house. All the inns, which are established for the convenience of those who carry on the trade of this nation, are maintained by the government.nektek biztosan nincs olyan pénzetek, melyet itt használunk; de nincs is arra szükségetek azért, hogy itt ebédelhessetek: az összes vendéglőket, melyek a kereskedelem kényelmessé tételére vannak felállitva, maga a kormányzat fizeti:Sin duda vms. no tienen moneda del pais, pero tampoco se necesita para comer aquí, porque todas las posadas establecidas para comodidad del comercio las paga el gobierno.Δεν έχετε, χωρίς αμφιβολία, χρήματα του τόπου, μα δε χρειάζονται για να φάτ' εδώ. Όλα τα ξενοδοχεία τα ιδρυμένα για την ευκολία του εμπορίου πληρώνονται από το κράτος.
Vous avez fait mauvaise chère ici, parceque c'est un pauvre village, mais partout ailleurs vous serez reçus comme vous méritez de l'être.You have found but very indifferent entertainment here, because this is only a poor village; but in almost every other of these public houses you will meet with a reception worthy of persons of your merit."itt nem a legjobban jártatok, mert ez szegényes falu; de minden más helyen érdemeitekhez méltón fogadnak benneteket.«Aquí han, comido vms. mal, porque estan en una pobre aldea; pero en las demas partes los recibirán como se merecen.Δεν είσαστε τυχεροί εδώ, γιατί ναι φτωχό το χωριό, μα κάθε αλλού θα φιλοξενηθήτε, όπως σας αξίζει.
Cacambo expliquait à Candide tous les discours de l'hôte, et Candide les écoutait avec la même admiration et le même égarement que son ami Cacambo les rendait.Cacambo explained the whole of this speech of the landlord to Candide, who listened to it with the same astonishment with which his friend communicated it.Cacambo tolmácsolta Candide-nak a vendéglős beszédét és Candide ugyanoly csodálkozással és meghatottsággal hallgatta azt meg, mint ahogy Cacambo elmondta.Explicaba Cacambo á Candido todo quanto decia el huésped, y lo escuchaba Candido con tanto pasmo y maravilla como tenia en decírselo su amigo Cacambo.Ο Κακαμπός εξηγούσε στον Αγαθούλη όλα τα λόγια του ξενοδόχου κι' ο Αγαθούλης τον άκουε με τον ίδιο θαυμασμό και το ίδιο ξάφνισμα, που ο φίλος του Κακαμπός του τα μετάδινε.
Quel est donc ce pays, disaient-ils l'un et l'autre, inconnu à tout le reste de la terre, et où toute la nature est d'une espèce si différente de la nôtre?"What sort of a country is this," said the one to the other, "that is unknown to all the world; and in which Nature has everywhere so different an appearance to what she has in ours?»Miféle ország lehet ez, kérdé egyik a másiktól, melyről az egész világon nem tudnak semmit s melyben az emberi természet annyira különbözik a mi országunk szokásaitól!¿Pues qué pais es este, decían ambos, ignorado de todo lo demas de la tierra, y donde la naturaleza entera tanto de la nuestra se diferencia?— Ποιος τόπος λοιπόν είναι αυτός, λέγανε κι' ο ένας κι' ο άλλος, άγνωστος απ' όλο τον άλλο κόσμο κι' όπου όλη η φύση είναι τόσο διάφορη από τη δική μας;
C'est probablement le pays où tout va bien; car il faut absolument qu'il y en ait un de cette espèce. Et, quoi qu'en dît maître Pangloss, je me suis souvent aperçu que tout allait assez mal en Vestphalie.Possibly this is that part of the globe where everywhere is right, for there must certainly be some such place. And, for all that Master Pangloss could say, I often perceived that things went very ill in Westphalia."Biztosan ez az az ország, hol minden jól van; mert feltétlenül szükséges, hogy legyen egy ilyen ország: és bármit mondott is e tárgyról Pangloss mester, mégis gyakran észrevettem, hogy Westpháliában minden rosszul van.«Es regular que este sea el pais donde todo está bien, añadia Candido, que alguno ha de haber de esta especie; y diga lo que quiera maese Panglós, muchas veces he advertido que todo iba mal en Vesfalia.Είναι πιθανώς ο τόπος όπου όλα είναι καλά: γιατί πρέπει απολύτως να υπάρχη ένας τέτοιος τόπος! Κι' ό,τι κι' αν είπε ο διδάσκαλος Παγγλώσης, συχνά παρατήρησα, πως όλα ήτανε κακά στη Βεστφαλία.
CHAPITRE XVIIICHAPTER 18TIZENNYOLCADIK FEJEZET.CAPITULO XVIII.ΚΕΦΑΛΑΙΟ XVIII.
Ce qu'ils virent dans le pays d'Eldorado.What They Saw in the Country of El DoradoMit láttak Eldorádóban?Donde se da cuenta de lo que en el pais del Dorado viéron.&Τι είδανε στη χώρα του Ελδοράδου.&
Cacambo témoigna à son hôte toute sa curiosité; l'hôte lui dit: Je suis fort ignorant, et je m'en trouve bien; mais nous avons ici un vieillard retiré de la cour qui est le plus savant homme du royaume, et le plus communicatif. Aussitôt il mène Cacambo chez le vieillard.Cacambo vented all his curiosity upon his landlord by a thousand different questions; the honest man answered him thus, "I am very ignorant, sir, but I am contented with my ignorance; however, we have in this neighborhood an old man retired from court, who is the most learned and communicative person in the whole kingdom."Cacambo nagy kiváncsiságát nem palástolta el a vendéglős előtt. Az utóbbi ezt mondta neki: »Én nagyon tudatlan vagyok és ilyen állapotban nagyon jól érzem magam; de az udvarunkban lakik egy aggastyán, országunk legtudósabb és legközlékenyebb embere.« És Cacambot azonnal elvezette az aggastyánhoz.Cacambo dió parte de su curiosidad á su huésped, y este le dixo: Yo soy un ignorante, y no me arrepiento de serlo; pero en el pueblo tenemos á un anciano retirado de la corte, que es el sugeto mas docto del reyno, y que mas gusta de comunicar con los otros lo que sabe. Dicho esto, llevó á Cacambo á casa del anciano.Ο Κακαμπός παράστησε στον ξενοδόχο όλη του την περιέργεια. Ο ξενοδόχος του είπε: — Δεν ξέρω πολλά πράγματα, μα δεν είμαι δυσαρεστημένος. Έχουμ' εδώ ένα γέρο, πρώην αυλικό, που είναι ο πιο σοφός άνθρωπος του βασιλείου κι' ο πιο ομιλητικός!
Candide ne jouait plus que le second personnage, et accompagnait son valet.He then conducted Cacambo to the old man; Candide acted now only a second character, and attended his valet.Candide e pillanattól kezdve csak mellékes szerepet játszott s szolgáját mindenhova kisérte:Candido representaba la segunda persona, y acompañaba á su criado.Αμέσως οδηγεί τον Κακαμπό στου γέρου. Ο Αγαθούλης έπαιζε τώρα το δεύτερο ρόλο κι' ακολουθούσε τον υπηρέτη του.
Ils entrèrent dans une maison fort simple, car la porte n'était que d'argent, et les lambris des appartements n'étaient que d'or, mais travaillés avec tant de goût, que les plus riches lambris ne l'effaçaient pas. L'antichambre n'était à la vérité incrustée que de rubis et d'émeraudes; mais l'ordre dans lequel tout était arrangé réparait bien cette extrême simplicité.They entered a very plain house, for the door was nothing but silver, and the ceiling was only of beaten gold, but wrought in such elegant taste as to vie with the richest. The antechamber, indeed, was only incrusted with rubies and emeralds; but the order in which everything was disposed made amends for this great simplicity.egy nagyon egyszerü házikóba léptek, mert a kapu csak ezüstből, a szobák falai pedig csak aranyból készültek, ám ez oly izléses volt, hogy még a legdusabb aranyozások sem igen multák felül; az előszobát tényleg csak rubint és smaragd diszitették, de a mód, ahogyan minden el volt itt rendezve, ugyancsak ellensulyozta a feltünő egyszerüséget.Entráron ámbos en una casa sin pompa, porque las puertas no eran mas que de plata, y los techos de los aposentos de oro, pero con tan fino gusto labrados, que con los mas ricos techos podian entrar en cetejo; la antesala solamente en rubíes y esmeraldas estaba embutida, pero el órden con que estaba todo colocado resarcia esta excesiva simplicidad.Μπήκανε σ' ένα σπίτι πάρα πολύ απλό, γιατί η πόρτα ήτανε μόνο από ασήμι και τα κουφώματα των διαμερισμάτων μόνο από χρυσάφι, αλλά δουλεμένα με τόσο γούστο, που τα πλουσιώτερα κουφώματα δε μπορούνε να τους παραβγούνε. Ο αντιθάλαμος, αληθινά, δεν ήτανε στολισμένος παρά μόνο με ρουμπίνια και σμαράγδια, αλλ' η τάξη, που ήσαν όλα βαλμένα αντικαθιστούσε αρκετά αυτή την έσχατη απλότητα.
Le vieillard reçut les deux étrangers sur un sofa matelassé de plumes de colibri, et leur fit présenter des liqueurs dans des vases de diamant; après quoi il satisfit à leur curiosité en ces termes:The old man received the strangers on his sofa, which was stuffed with hummingbirds' feathers; and ordered his servants to present them with liquors in golden goblets, after which he satisfied their curiosity in the following terms.Az aggastyán egy kolibri pehellyel töltött kereveten fogadta a két utast, likőröket hozatott számukra gyémánt poharakban; aztán hogy kivánságukat kielégitse, igy beszélt hozzájok:Recibió el anciano á los dos extrangeros en un sofá de plumas de colibrí, y les ofreció varios licores en vasos de diamante, y luego satisfizo su curiosidad en estos términos.Ο γέρος υποδέχτηκε τους ξένους απάνω σ' ένα σοφά που το στρώμα του ήτανε κανωμένο από φτερά κολυβρίων, και τους πρόσφερε λικέρ σε ποτήρια από διαμάντι· κατόπι ικανοποίησε την περιέργειά τους ως εξής:
Je suis âgé de cent soixante et douze ans, et j'ai appris de feu mon père, écuyer du roi, les étonnantes révolutions du Pérou dont il avait été témoin."I am now one hundred and seventy-two years old, and I learned of my late father, who was equerry to the King, the amazing revolutions of Peru, to which he had been an eyewitness.»Százhetvenkét éves vagyok s megboldogult atyámtól, a király lovászától hallottam a csodálatos perui forradalmakról, melyeknek ő tanuja volt.Yo tengo ciento setenta y dos años, y mi difunto padre, caballerízo del rey, me contó las asombrosas revoluciones del Perú, que habia el presenciado.— Είμαι εκατόν εβδομήντα δυο χρονών κι' έμαθα από το μακαρίτη πατέρα μου, υπασπιστή του βασιλιά, τις καταπληχτικές επαναστάσεις του Περού, που τις είδε με τα μάτια του.
Le royaume où nous sommes est l'ancienne patrie des incas, qui en sortirent très imprudemment pour aller subjuguer une partie du monde, et qui furent enfin détruits par les Espagnols.This kingdom is the ancient patrimony of the Incas, who very imprudently quitted it to conquer another part of the world, and were at length conquered and destroyed themselves by the Spaniards.Az az ország, melyben mi vagyunk, az inkák ősi hazája, kik elég balgán itt hagyták ezt, hogy a világ egyrészét hatalmukba keritsék s kiket végül a spanyolok igáztak le.El reyno donde estamos es la antigua patria de los Incas, que cometiéron el disparate de abandonarla por ir á sojuzgar parte del mundo, y que al fin destruyéron los Españoles.Το βασίλειο, που βρισκόμαστε, είναι η παλιά πατρίδα των Ινκάς, που βγήκανε απ' εδώ πολύ απερίσκεπτα για να πάνε να υποτάξουν ένα άλλο μέρος του κόσμου και που τέλος καταστραφήκανε από τους Ισπανούς.
Les princes de leur famille qui restèrent dans leur pays natal furent plus sages; ils ordonnèrent, du consentement de la nation, qu'aucun habitant ne sortirait jamais de notre petit royaume; et c'est ce qui nous a conservé notre innocence et notre félicité."Those princes of their family who remained in their native country acted more wisely. They ordained, with the consent of their whole nation, that none of the inhabitants of our little kingdom should ever quit it; and to this wise ordinance we owe the preservation of our innocence and happiness.A család ama fejedelmei, kik megmaradtak az ősi földön, okosabbak voltak; a nemzet többségének helyeslése mellett elrendelték, hogy kis országunkat egyetlen egy lakosnak sem szabad elhagynia: igy tudtuk megőrizni ártatlanságunkat és boldogságunkat.Mas prudentes fuéron los príncipes de su familia que permaneciéron en su patria, y por consentimiento de la nacion dispusiéron que no saliera nunca ningun habitante de nuestro pequeño reyno: lo qual ha mantenido intacta nuestra inocencia y felicidad.Οι πρίγκηπες της φυλής τους, που δε φύγανε από τον τόπο τους, ήσαν σοφώτεροι. Νομοθέτησαν με τη συγκατάθεση του έθνους κανείς κάτοικος να μη βγη στο μέλλον από το μικρό μας βασίλειο· κι' αυτό διατήρησε την αγνότητά μας και την ευτυχία μας.
Les Espagnols ont eu une connaissance confuse de ce pays, ils l'ont appelé _Eldorado_; et un Anglais, nommé le chevalier Raleigh, en a même approché il y a environ cent années; mais, comme nous sommes entourés de rochers inabordables et de précipices, nous avons toujours été jusqu'à présent à l'abri de la rapacité des nations de l'Europe, qui ont une fureur inconcevable pour les cailloux et pour la fange de notre terre, et qui, pour en avoir, nous tueraient tous jusqu'au dernier.The Spaniards had some confused notion of this country, to which they gave the name of El Dorado; and Sir Walter Raleigh, an Englishman, actually came very near it about three hundred years ago; but the inaccessible rocks and precipices with which our country is surrounded on all sides, has hitherto secured us from the rapacious fury of the people of Europe, who have an unaccountable fondness for the pebbles and dirt of our land, for the sake of which they would murder us all to the very last man."A spanyolok homályosan ismerték ezt az országot és Eldorádónak nevezték és egy Raleigh nevü angol lovag körülbelül száz évvel ezelőtt megközelitette; ámde mivel megközelithetlen kőszirtek és meredek sziklák vesznek körül, eddig meg tudtunk menekülni Európa népeinek ragadozó hajlamaitól, kik megfoghatatlan szenvedéllyel ragaszkodnak földünk kavicsaihoz és sarához és akik ezekért mind egy szálig leöldösnének bennünket.«Los Españoles han tenido una confusa idea de este pais, que han llamado El Dorado; y un Inglés, nombrado el caballero Raleigh, llegó aquí cerca unos cien años hace; mas como estamos rodeados de intransitables breñas y simas espantosas, siempre hemos vivido exentos de la rapacidad europea, que con la insaciable sed que los atormenta de las piedras y el lodo de nuestra tierra, hubieran acabado con todos nosotros sin dexar uno vivo.Οι Ισπανοί έχουνε μια συγχισμένη ιδέα για τον τόπο μας, τον ωνόμασαν Ελδοράδο, κ' ένας Άγγλος ονομαζόμενος ιππότης Ράλαϊχ κατώρθωσε να πλησιάση ως εδώ προ εκατό χρόνια. Αλλ' όπως ήμαστε περικυκλωμένοι από βράχους αζύγωτους κι' από γκρεμούς, σταθήκαμε έως τώρα εξασφαλισμένοι από την αρπαχτικότητα των λαών της Ευρώπης, που έχουνε μιαν ακατανόητη μανία για τα χαλίκια και τη λάσπη της γης μας και που για να τ' αποχτήσουνε, θα μας σκοτώνανε όλους ως τον τελευταίο.
La conversation fut longue; elle roula sur la forme du gouvernement, sur les moeurs, sur les femmes, sur les spectacles publics, sur les arts. Enfin Candide, qui avait toujours du goût pour la métaphysique, fit demander par Cacambo si dans le pays il y avait une religion.The conversation lasted some time and turned chiefly on the form of government, their manners, their women, their public diversions, and the arts. At length, Candide, who had always had a taste for metaphysics, asked whether the people of that country had any religion.Hosszura nyult a beszélgetés, szóba kerültek: a kormányforma, az erkölcsök, az asszonyok, a nyilvános mulatságok, müvészetek, végül Candide, kinek mindég nagy hajlama volt a metafizikai kérdések iránt, megkérdeztette Cacambo által, vajjon van-e vallás ebben az országban?Fué larga la conversacion, y se trató en ella de la forma de gobierno, de las costumbres, de las mugeres, de los teatros y de las artes; finalmente Candido, que era muy adicto á la metafísica, preguntó, por medio de Cacambo, si tenian religion los moradores.Η συνομιλία βάσταξε αρκετά· κουβεντιάσανε για τη μορφή του πολιτεύματος, τα έθιμα, τις γυναίκες, τα δημόσια θεάματα, τις τέχνες. Τέλος ο Αγαθούλης, πούχε πάντα κλίση προς τη μεταφυσική, ρώτησε μέσον του Κακαμπό εάν στον τόπο τους υπήρχε θρησκεία.
Le vieillard rougit un peu.The old man reddened a little at this question.Az aggastyán kissé elpirulva igy szólt:Sonrojóse un poco el anciano, y respondió:Ο γέρος κοκκίνησε λιγάκι.
Comment donc! dit-il, en pouvez-vous douter? Est-ce que vous nous prenez pour des ingrats?"Can you doubt it?" said he; "do you take us for wretches lost to all sense of gratitude?"»Hogyan kételkedhettek ebben? Azt hiszitek, hogy mi hálátlanok vagyunk?«¿Pues cómo lo dudais? ¿creeis que tan ingratos somos?— Πώς λοιπόν! είπε, μπορείτε ν' αμφιβάλλετε; Μήπως μας θεωρείτε αχάριστους;
Cacambo demanda humblement quelle était la religion d'Eldorado.Cacambo asked in a respectful manner what was the established religion of El Dorado.Cacambo tiszteletteljesen megkérdezte, milyen vallás van Eldorádóban.Preguntó Cacambo con mucha humildad qué religion era la del Dorado.Ο Κακαμπός ρώτησε ταπεινά ποια ήτανε η θρησκεία του Ελδοράδο.
Le vieillard rougit encore: Est-ce qu'il peut y avoir deux religions? dit-il.The old man blushed again and said, "Can there be two religions, then?Az aggastyán ujra elpirult és igy szólt: »Hát talán kétféle vallás is lehet?Otra vez se abochornó el viejo, y le replicó: ¿Acaso puede haber dos religiones?Ο γέρος κοκκίνησε άλλη μια φορά. — Μήπως μπορεί να υπάρχουν δυο θρησκείες; είπε.
Nous avons, je crois, la religion de tout le monde; nous adorons Dieu du soir jusqu'au matin.Ours, I apprehend, is the religion of the whole world; we worship God from morning till night."Én azt hiszem, hogy a mi vallásunk az egész világ vallása; estétől reggelig imádjuk az Istent.Nuestra religion es la de todo el mundo: adoramos á Dios noche y dia.Έχουμε νομίζω, τη θρησκεία όλων των ανθρώπων· λατρεύουμε το Θεό απ' το βράδυ ως το πρωί.
N'adorez vous qu'un seul Dieu? dit Cacambo, qui servait toujours d'interprète aux doutes de Candide."Do you worship but one God?" said Cacambo, who still acted as the interpreter of Candide's doubts.Csak egy Istent imádtok? kérdé Cacambo, ki Candide kételyeit tolmácsolta.¿Y no adorais mas que un solo Dios? repuso Cacambo, sirviendo de intérprete á las dudas de Candido.— Λατρεύετε ένα Θεό; ρώτησε ο Κακαμπός, χρησιμεύοντας πάντα ως διερμηνέας των αποριών του Αγαθούλη.
Apparemment, dit le vieillard, qu'il n'y en a ni deux, ni trois, ni quatre."Certainly," said the old man; "there are not two, nor three, nor four Gods.Természetes, mondá az aggastyán, hogy nincs két Isten, sem három, sem négy:Como si hubiera dos, ó tres, ó quatro, dixo el anciano:— Φανερό, είπε ο γέρος, πως δεν υπάρχουνε ούτε δυο, ούτε τρεις, ούτε τέσσερις.
Je vous avoue que les gens de votre monde font des questions bien singulières.I must confess the people of your world ask very extraordinary questions."mondhatom, hogy mint más világból ideszakadt emberek, nagyon különös kérdéseket tesztek.«vaya, que las personas de vuestro mundo hacen preguntas muy raras.Ομολογώ, πως οι άνθρωποι του κόσμου σας κάνουνε πολύ παράξενες ερωτήσεις.
Candide ne se lassait pas de faire interroger ce bon vieillard; il voulut savoir comment on priait Dieu dans Eldorado.However, Candide could not refrain from making many more inquiries of the old man; he wanted to know in what manner they prayed to God in El Dorado.Ám Candide fáradhatatlanul tovább kérdezte az öreget; kiváncsi volt rá, hogyan imádják az Istent Eldorádóban?No se hartaba Candido de preguntar al buen viejo, y queria saber qué era lo que pedian á Dios en el Dorado.Ο Αγαθούλης δεν έπαψε να ρωτά το γέρο. Θέλησε να μάθη, πώς προσευχόντανε στο Ελδοράδο.
Nous ne le prions point, dit le bon et respectable sage; nous n'avons rien à lui demander, il nous a donné tout ce qu'il nous faut; nous le remercions sans cesse."We do not pray to Him at all," said the reverend sage; "we have nothing to ask of Him, He has given us all we want, and we give Him thanks incessantly."»Sehogysem imádjuk, mondá a jóságos és tiszteletre méltó bölcs, nincs mit kérni tőle, mindennel elárasztott, amire szükségünk van; folytonosan köszönetet mondunk neki.«No le pedimos nada, dixo el respetable y buen sabio, y nada tenemos que pedirle, pues nos ha dado todo quanto necesitamos; pero le tributamos sin cesar acciones de gracias.— Δεν προσευχόμαστε καθόλου, είπε ο αγαθός και σεβάσμιος σοφός. Δεν έχουμε τίποτε να του ζητήσουμε, μας τάδωσε όλα, όσα μας χρειάζονται· τον ευχαριστούμε ακατάπαυτα.
Candide eut la curiosité de voir des prêtres; il fit demander où ils étaient. Le bon vieillard sourit. Mes amis, dit-il, nous sommes tous prêtres; le roi et tous les chefs de famille chantent des cantiques d'actions de grâces solennellement tous les matins, et cinq ou six mille musiciens les accompagnent.Candide had a curiosity to see some of their priests, and desired Cacambo to ask the old man where they were. At which he smiling said, "My friends, we are all of us priests; the King and all the heads of families sing solemn hymns of thanksgiving every morning, accompanied by five or six thousand musicians."Candide égett a kiváncsiságtól, hogy papokat lásson; megkérdezte, hol találhatók? A jó öreg mosolyogva felelte: »Barátaim, mi valamennyien papok vagyunk; a király és az összes családfők minden reggel ünnepi zsolozsmákat énekelnek, öt-hatezer zenész játékától kisérve.A Candido le vino la curiosidad de ver los sacerdotes, y preguntó donde estaban; y el venerable anciano le dixo sonriéndose: Amigo mio, aquí todos somos sacerdotes; el rey y todas las cabezas de familia cantan todas las mañanas solemnes cánticos de acciones de gracias, que acompañan cinco ó seis mil músicos.Ο Αγαθούλης είχε την περιέργεια να ιδή κανένα παπά· ρώτησε πού είναι. Ο αγαθός γέρος χαμογέλασε. — Φίλοι μου, είπε, είμαστε όλοι παπάδες. Ο βασιλιάς κι' όλοι οι αρχηγοί οικογενειών ψέλνουνε ύμνους ευχαριστήριους πανηγυρικά κάθε πρωί και πέντε έως εξ χιλιάδες μουσικοί τους συνοδεύουνε.
--Quoi! vous n'avez point de moines qui enseignent, qui disputent, qui gouvernent, qui cabalent, et qui font brûler les gens qui ne sont pas de leur avis?"What!" said Cacambo, "have you no monks among you to dispute, to govern, to intrigue, and to burn people who are not of the same opinion with themselves?"Hogyan, nektek nincsenek barátaitok, kik tanitanak, vitatkoznak, kormányoznak, büvészkednek és akik megégetik az embereket, ha más véleményen vannak?--¿Con que no teneis frayles que enseñen, que arguyan, que gobiernen, que enreden, y que quemen á los que no son de su parecer?— Πώς! δεν έχετε καθόλου καλογέρους που διδάσκουνε, συζητούνε, κυβερνούνε, ραδιουργούνε και που ψήνουνε τους ανθρώπους, που δε συμφωνούνε μαζί τους;
--Il faudrait que nous fussions fous, dit le vieillard; nous sommes tous ici du même avis, et nous n'entendons pas ce que vous voulez dire avec vos moines."Do you take us for fools?" said the old man. "Here we are all of one opinion, and know not what you mean by your monks."Azt hiszed, hogy bolondok vagyunk, mondá az aggastyán; mi valamennyien egy véleményen vagyunk és egyáltalában nem értjük, mit akartok a ti barátaitokkal.«--Menester seria que estuviéramos locos, respondió el anciano; aquí todos somos de un mismo parecer, y no entendemos que significan esos vuestros frayles.— Θάπρεπε νάμαστε τρελοί, είπε ο γέρος· εδώ είμαστε όλοι σύμφωνοι και δεν καταλαβαίνω, τι θέλετε να πήτε με τους καλογέρους σας. Ο Αγαθούλης σ' όλον αυτό το διάλογο στεκότανε εκστατικός κ' έλεγε μέσα του: Αυτός ο τόπος διαφέρει πολύ από τη Βεστφαλία κι' από τον πύργο του κυρίου βαρώνου.
Candide à tous ces discours demeurait en extase, et disait en lui-même: Ceci est bien différent de la Vestphalie et du château de monsieur le baron: si notre ami Pangloss avait vu Eldorado, il n'aurait plus dit que le château de Thunder-ten-tronckh était ce qu'il y avait de mieux sur la terre; il est certain qu'il faut voyager.During the whole of this discourse Candide was in raptures, and he said to himself, "What a prodigious difference is there between this place and Westphalia; and this house and the Baron's castle. Ah, Master Pangloss! had you ever seen El Dorado, you would no longer have maintained that the castle of Thunder-ten-tronckh was the finest of all possible edifices; there is nothing like seeing the world, that's certain."Candide egészen extázisba jött e beszélgetés alatt és ezt mondogatta magában: »Ez az állapot ugyancsak különbözik a westphaliai és a báró ur kastélyában uralkodó állapotoktól; ha Pangloss barátunk látta volna Eldoradót, bezzeg nem mondta volna, hogy a Thunder-ten-tronckh kastély a legszebb a világon; bizony jó, ha utazgat az ember.«Estaba Candido como extático oyendo estas razones, y decia para sí: Muy distinto pais es este de la Vesfalia, y de la quinta del señor baron; si hubiera visto nuestro amigo Panglós el Dorado, no diria que la quinta de Tunder-ten-tronck era lo mejor que habia en la tierra. Cierto que es bueno viajar.Αν ο δικός μας ο Παγγλώσσης έβλεπε το Ελδοράδο, δε θάλεγε πλέον πως ο πύργος του Τούντ-τεν-τρονκ ήτανε ό,τι καλύτερο υπήρχε πάνω στη γη· είναι βέβαιο, πως πρέπει κανείς να ταξιδεύη!
Après cette longue conversation, le bon vieillard fit atteler un carrosse à six moutons, et donna douze de ses domestiques aux deux voyageurs pour les conduire à la cour.This long conversation being ended, the old man ordered six sheep to be harnessed and put to the coach, and sent twelve of his servants to escort the travelers to court.Ez után a hosszu beszélgetés után hat kost fogatott be egy hintóba, tizenkét szolgát rendelt az utasok mellé és az udvarba vitette őket.Acabada esta larga conversacion, hizo el buen viejo poner un coche tirado de seis carneros, y dió á los dos caminantes doce de sus criados para que los llevaran á la Corte.Μετά απ' αυτή τη μακρυά συνομιλία, ο αγαθός γέρος διάταξε να ζέψουνε μια καρότσα μ' έξη πρόβατα κ' έδωσε δώδεκα υπηρέτες του στους δυο ταξιδιώτες, για να τους οδηγήσουνε στο Παλάτι.
Excusez-moi, leur dit-il, si mon âge me prive de l'honneur de vous accompagner. Le roi vous recevra d'une manière dont vous ne serez pas mécontents, et vous pardonnerez sans doute aux usages du pays, s'il y en a quelques uns qui vous déplaisent."Excuse me," said he, "for not waiting on you in person, my age deprives me of that honor. The King will receive you in such a manner that you will have no reason to complain; and doubtless you will make a proper allowance for the customs of the country if they should not happen altogether to please you."»Bocsássatok meg, mondá, hogy öreg korom miatt nem szerezhetem meg magamnak azt az örömet, hogy elkisérjelek benneteket: a király biztosan oly előzékenységgel fogad benneteket, hogy nagyon meg lesztek vele elégedve és biztosan meg fogjátok bocsátani, hogy ez ország némely szokása nem nyerte meg tetszéseteket.«Perdonad, les dixo, si me priva mi edad de la honra de acompañaros; pero el rey os agasajará de modo que quedeis gustosos, y sin duda disculparéis los estilos del pais, si alguno de ellos os desagrada.— Συχωρέστε με, τους είπε, αν η ηλικία μου με στερεί την τιμή να σας συνοδέψω. Ο βασιλιάς θα σας δεχθή με τρόπο, που δε θα μείνετε δυσαρεστημένοι και θα παραβλέψετε τα έθιμα του τόπου, αν μερικά δε σας αρέσουν.
Candide et Cacambo montent en carrosse; les six moutons volaient, et en moins de quatre heures on arriva au palais du roi, situé à un bout de la capitale.Candide and Cacambo got into the coach, the six sheep flew, and, in less than a quarter of an hour, they arrived at the King's palace, which was situated at the further end of the capital.Candide és Cacambo kocsiba ültek, röpült velök a hat kos és négy óra sem pergett le, már a királyi palotában voltak, mely a főváros tulsó részén feküdt.Montáron en coche Candido y Cacambo; los seis carneros iban volando, y en ménos de quatro horas llegáron al palacio del rey, situado á un extremo de la capital.Ο Αγαθούλης και ο Κακαμπός ανεβαίνουνε στην καρότσα· τα έξι πρόβατα πετούσανε και σε λιγώτερο από τέσσερις ώρες φτάνουνε στο παλάτι του βασιλιά, που βρισκότανε σε μιαν άκρη της πρωτεύουσας.
Le portail était de deux cent vingt pieds de haut, et de cent de large; il est impossible d'exprimer quelle en était la matière. On voit assez quelle supériorité prodigieuse elle devait avoir sur ces cailloux et sur ce sable que nous nommons or et pierreries.At the entrance was a portal two hundred and twenty feet high and one hundred wide; but it is impossible for words to express the materials of which it was built. The reader, however, will readily conceive that they must have a prodigious superiority over the pebbles and sand, which we call gold and precious stones.A bejárat kétszázhusz lépés magas és száz lépés széles volt; lehetetlen leirni, hogy milyen anyagból készült. Világos, hogy nagyon is fölötte állt annak a kavicsnak és homoknak, melyet mi aranynak és drágaköveknek hivunk.La puerta principal tenia doscientos y veinte piés de alto, y ciento de ancho, y no es dable decir de qué materia era; mas bien se echa de ver quan portentosas ventajas sacaria á los pedruscos y la arena que llamamos nosotros oro y piedras preciosas.Η πύλη ήτανε διακόσια είκοσι πόδια ψηλή κ' εκατό πλατυά· είναι αδύνατο να εκφρασθή από τι υλικό ήτανε· καταλαβαίνει κανείς εύκολα πόση τεράστια υπεροχή έπρεπε νάχη σχετικά μ' αυτά τα χαλίκια και μ' αυτήν την άμμο που τα ονομάζομε μεις χρυσάφι και πολύτιμα πετράδια.
Vingt belles filles de la garde reçurent Candide et Cacambo à la descente du carrosse, les conduisirent aux bains, les vêtirent de robes d'un tissu de duvet de colibri; après quoi les grands officiers et les grandes officières de la couronne les menèrent à l'appartement de sa majesté au milieu de deux files, chacune de mille musiciens, selon l'usage ordinaire.Twenty beautiful young virgins in waiting received Candide and Cacambo on their alighting from the coach, conducted them to the bath and clad them in robes woven of the down of hummingbirds; after which they were introduced by the great officers of the crown of both sexes to the King's apartment, between two files of musicians, each file consisting of a thousand, agreeable to the custom of the country.Husz gyönyörü leány a testőrségből fogadta Candide-ot és Cacambot, amint a kocsiból kiszálltak, fürdőbe vezették s kolibri-tollból szőtt ruhába öltöztették őket, ezután az udvar első tárnokmesterei és tárnokmesternői őfelsége lakosztályához vezették őket s mindkét oldalon ezer-ezer muzsikus állt nekik sorfalat.Al apearse Candido y Cacambo del coche, fuéron recibidos por veinte hermosas doncellas de la guardia real, que los lleváron al baño, y los vistiéron de un ropage de plumion de colibrí; luego los principales oficiales y oficialas de palacio los conduxéron al aposento de Su Magestad, entre dos filas de mil músicos cada una, como era estilo.Είκοσι κοπέλλες της φρουράς υποδεχτήκανε τον Αγαθούλη και τον Κακαμπό, μόλις κατεβήκανε από την καρότσα, τους ωδηγήσανε στο λουτρό και τους ντύσανε με φορέματα κανωμένα από χνούδι κολυβριού· ύστερα οι ανώτεροι αξιωματικοί, οι ανώτερες αξιωματικίνες του στέμματος τους ωδηγήσανε στο διαμέρισμα της μεγαλειότητός του, ανάμεσα σε δυο σειρές από χίλιους μουσικούς, καθεμιά σύμφωνα με το έθιμο.
Quand ils approchèrent de la salle du trône, Cacambo demanda à un grand officier comment il fallait s'y prendre pour saluer sa majesté: si on se jetait à genoux ou ventre à terre; si on mettait les mains sur la tête ou sur le derrière; si on léchait la poussière de la salle: en un mot, quelle était la cérémonie.When they drew near to the presence-chamber, Cacambo asked one of the officers in what manner they were to pay their obeisance to His Majesty; whether it was the custom to fall upon their knees, or to prostrate themselves upon the ground; whether they were to put their hands upon their heads, or behind their backs; whether they were to lick the dust off the floor; in short, what was the ceremony usual on such occasions.Mikor a trónterem felé közeledtek, Cacambo megkérdezte egy magasrangu udvarnoktól, hogy térdre kell-e borulni vagy hasra kell-e esni ő felsége előtt; kezöket a fejökre vagy az ülepükre kell-e tenni? fel kell-e nyalni a szoba porát, szóval: milyen a szokásos szertartás?Quando estuviéron cerca de la sala del trono, preguntó Cacambo á uno de los oficiales principales como habian de saludar á Su Magestad; si hincados de rodillas ó postrados al suelo; si habian de poner las manos en la cabeza ó en el trasero; si habian de lamer el polvo de la sala; finalmente quales eran las ceremonias.Όταν πλησιάσανε στην αίθουσα του θρόνου, ο Κακαμπός ρώτησε έναν ανώτερο αξιωματικό, τι έπρεπε να κάνουνε για να χαιρετήσουνε την μεγαλειότητά του: αν πρέπει να πέσουνε στα γόνατα ή να συρτούνε με την κοιλιά· αν πρέπει να βάλουνε τα χέρια στο κεφάλι ή στον πισινό· αν φιλούνε τη σκόνη της σάλλας: μ' ένα λόγο ποια είναι η εθιμοτυπία.
L'usage, dit le grand-officier, est d'embrasser le roi et de le baiser des deux côtés."The custom," said the great officer, "is to embrace the King and kiss him on each cheek."»Az a szokás, felelte a magasrangu udvarnok, hogy megölelik a királyt s mindkét arcát megcsókolják.«La práctica, dixo el oficial, es dar un abrazo al rey, y besarle en ámbas mexillas.Η συνήθεια, είπε ο ανώτερος αξιωματικός, είναι ν' αγκαλιάζουνε το βασιλιά και να τον φιλούνε από τα δυο μάγουλα.
Candide et Cacambo sautèrent au cou de sa majesté, qui les reçut avec toute la grâce imaginable, et qui les pria poliment à souper.Candide and Cacambo accordingly threw their arms round His Majesty's neck, who received them in the most gracious manner imaginable, and very politely asked them to sup with him.Candide és Cacambo őfelsége nyakába borultak, ki az elképzelhető legnagyobb szivességgel fogadta és barátságosan meghivta őket ebédre.Abalanzáronse pues Candido y Cacambo al cuello de Su Magestad, el qual correspondió con la mayor afabilidad, y los convidó cortesmente á cenar.Ο Αγαθούλης κι' ο Κακαμπός πηδήσανε στα λαιμό του βασιλιά, ο οποίος τους δέχτηκε με τη μεγαλύτερη καλωσύνη, που μπορεί κανείς να φαντασθή και τους προσκάλεσε ευγενικά στο δείπνο.
En attendant, on leur fit voir la ville, les édifices publics élevés jusqu'aux nues, les marchés ornés de mille colonnes, les fontaines d'eau pure, les fontaines d'eau-rose, celles de liqueurs de cannes de sucre qui coulaient continuellement dans de grandes places pavées d'une espèce de pierreries qui répandaient une odeur semblable à celle du girofle et de la cannelle.While supper was preparing, orders were given to show them the city, where they saw public structures that reared their lofty heads to the clouds; the marketplaces decorated with a thousand columns; fountains of spring water, besides others of rose water, and of liquors drawn from the sugarcane, incessantly flowing in the great squares, which were paved with a kind of precious stones that emitted an odor like that of cloves and cinnamon.Ezután megmutatták nekik a várost, a felhőkbe nyuló nyilvános épületeket, az ezernyi oszloppal diszitett lépcsőzeteket, tiszta viz-forrásokat és a rózsavizet kisugárzó szökőkutakat; és azokat, melyekben folytonosan cukornádból készült édes italok csobogtak a különös kövezettel kirakott piactéren, mely ibolya- és fahéjillatot árasztott;Entre tanto les enseñáron la ciudad, los edificios públicos que escalaban las nubes, las plazas de mercado ornadas de mil colunas, las fuentes de agua clara, las de agua rosada, las de licores de caña, que sin parar corrian en vastas plazas empedradas con una especie de piedras preciosas que esparcian un olor parecido al del clavo y la canela.Στο αναμεταξύ τους σεργιανίσανε να ιδούν την πόλη, τα δημόσια χτίρια, ψηλά ως τα σύγνεφα, τις αγορές με τις χίλιες κολόννες, τις βρύσες του καθάριου νερού, τις βρύσες του ρόδινου νερού και των λικέρ από ζαχαροκάλαμο, που τρέχουνε ακατάπαυτα σε μεγάλες πλατείες, στρωμένες μ' ένα είδος πετραδιών, που σκορπούσανε μια μυρουδιά όμοια με του μοσκοκαρφιού και της κανέλλας. Ο Αγαθούλης ζήτησε να ιδή το δικαστήριο, τη βουλή.
Candide demanda à voir la cour de justice, le parlement; on lui dit qu'il n'y en avait point, et qu'on ne plaidait jamais. Il s'informa s'il y avait des prisons, et on lui dit que non. Ce qui le surprit davantage, et qui lui fit le plus de plaisir, ce fut le palais des sciences, dans lequel il vit une galerie de deux mille pas, toute pleine d'instruments de mathématiques et de physique.Candide asked to see the High Court of justice, the Parliament; but was answered that they had none in that country, being utter strangers to lawsuits. He then inquired if they had any prisons; they replied none. But what gave him at once the greatest surprise and pleasure was the Palace of Sciences, where he saw a gallery two thousand feet long, filled with the various apparatus in mathematics and natural philosophy.Candide szerette volna a törvényszéki palotát megnézni és az országházat: de azt mondták neki, hogy ezek nem találhatók itt, mert ők sohasem perlekednek: a börtönök iránt is érdeklődött, de ezek sem voltak. Annál jobban meglepte és megörvendeztette a tudományos akadémia, melyben egy kétezer lépés magas karzat volt, tele mathematikai és fizikai eszközökkel.Quiso Candido ver la sala del crimen y el tribunal, y le dixéron que no los habia, porque ninguno litigaba: se informó si habia cárcel, y le fué dicho que no; pero lo que mas extrañó y mas satisfaccion le causó, fué el palacio de las ciencias, donde vió una galería de dos mil pasos, llena toda de instrumentos de física y matemáticas.Του είπανε πως δεν υπήρχανε και πως δεν κάνουνε δίκες. Ρώτησε, αν υπήρχανε φυλακές, και του είπαν όχι. Ό,τι τον ξάφνισε περισσότερο και τον ευχαρίστησε περισσότερο, ήτανε το Μέγαρο των Επιστημών, μέσα στο οποίο είδε μια γαλαρία δυο χιλιάδες βήματα μάκρος, όλο γεμάτην από όργανα μαθηματικής και φυσικής.
Après avoir parcouru toute l'après-dinée à peu près la millième partie de la ville, on les remena chez le roi.After having spent the whole afternoon in seeing only about the thousandth part of the city, they were brought back to the King's palace.Miután a délután folyama alatt a város ezredrészét bejárták, visszavezették utasainkat a királyhoz.Habiendo andado en toda aquella tarde como la milésima parte de la ciudad, los traxéron de vuelta á palacio.Αφού σεργιανήσανε όλο το απόγευμα σχεδόν το χιλιοστό μέρος της πολιτείας, τους ωδηγήσανε στο βασιλιά.
Candide se mit à table entre sa majesté, son valet Cacambo, et plusieurs dames. Jamais on ne fit meilleure chère, et jamais on n'eut plus d'esprit à souper qu'en eut sa majesté.Candide sat down at the table with His Majesty, his valet Cacambo, and several ladies of the court. Never was entertainment more elegant, nor could any one possibly show more wit than His Majesty displayed while they were at supper.Candide helyet foglalt az asztalnál őfelsége, Cacambo és több előkelő nő társaságában: sohasem volt még pompásabb lakoma és sohasem lehetett annyi szellemességet hallani, mint őfelségétől lakoma közben.Candido se sentó á la mesa entre Su Magestad, su criado Cacambo, y muchas señoras; y no se puede ponderar lo delicado de los manjares, ni los dichos agudos que de boca del monarca se oían.Ο Αγαθούλης κάθησε στο τραπέζι ανάμεσα στη Μεγαλειότητά του και στον υπηρέτη του τον Κακαμπό και πλήθος κυρίες.
Ποτές δεν έγινε λαμπρότερο γεύμα, και ποτές δεν έδειξε κανείς περισσότερο κέφι απ' όσο η μεγαλειότητά του.
Cacambo expliquait les bons mots du roi à Candide, et quoique traduits, ils paraissaient toujours des bons mots.Cacambo explained all the King's bons mots to Candide, and, although they were translated, they still appeared to be bons mots.Cacambo tolmácsolta Candide-nak, a király szellemességeit, melyek más nyelvre forditva is megtartották eredeti zamatjukat.Cacambo le explicaba á Candido los donayres del rey, y aunque traducidos todavía eran donayres; y de todo quanto pasmó á Candido, no fué esto lo que le dexó ménos pasmado.Ο Κακαμπός εξηγούσε τα καλά λόγια του βασιλιά στον Αγαθούλη κι' αν και μεταφρασμένα, φαινόντανε πάντα καλά λόγια.
De tout ce qui étonnait Candide, ce n'était pas ce qui l'étonna le moins.Of all the things that surprised Candide, this was not the least.A sok csodálatos dolog között ez is mély csodálatba ejtette Candide-ot.Un mes estuviéron en este hospicio.Απ' όλα, που θαύμασε ο Αγαθούλης, αυτό δεν ήτανε το λιγώτερο εκπληχτικό. Πέρασαν ένα μήνα φιλοξενούμενοι έτσι.
Ils passèrent un mois dans cet hospice. Candide ne cessait de dire à Cacambo: Il est vrai, mon ami, encore une fois, que le château où je suis né ne vaut pas le pays où nous sommes; mais enfin mademoiselle Cunégonde n'y est pas, et vous avez sans doute quelque maîtresse en Europe. Si nous restons ici, nous n'y serons que comme les autres; au lieu que si nous retournons dans notre monde, seulement avec douze moutons chargés de cailloux d'Eldorado, nous serons plus riches que tous les rois ensemble, nous n'aurons plus d'inquisiteurs à craindre, et nous pourrons aisément reprendre mademoiselle Cunégonde.They spent a whole month in this hospitable place, during which time Candide was continually saying to Cacambo, "I own, my friend, once more, that the castle where I was born is a mere nothing in comparison to the place where we now are; but still Miss Cunegund is not here, and you yourself have doubtless some fair one in Europe for whom you sigh. If we remain here we shall only be as others are; whereas if we return to our own world with only a dozen of El Dorado sheep, loaded with the pebbles of this country, we shall be richer than all the kings in Europe; we shall no longer need to stand in awe of the Inquisitors; and we may easily recover Miss Cunegund."Egy hónap telt el a vendégeskedésben; ám Candide egyre ezt hajtogatta Cacambonak: »Mondhatom, barátom, hogy az a kastély, melyben én születtem, nem ér fel azzal az országgal, hova most kerültünk; de Kunigundám nincs itt és biztosan neked is van szeretőd Európában; ha mi itt maradunk, nekünk is csak az lesz a sorsunk, mint a többi itt lakónak; mig ellenben ha visszatérünk a mi világrészünkbe, és csupán tizenkét kost viszünk magunkkal Eldorado kavicsaival megterhelve, gazdagabbak leszünk, mint az összes királyok együttvéve, nem kell majd félnünk az inkvizitoroktól és kiszabadithatjuk a drága Kunigundát.«Candido decia continuamente á Cacambo: Ello es cierto, amigo mio, que la quinta donde yo nací no se puede comparar con el pais donde estamos; pero al cabo mi Cunegunda no habita en él, y sin duda que tampoco á tí te faltará en Europa una que bien quieras. Si nos quedamos aquí, serémos uno de tantos; y si damos vuelta á nuestro mundo no mas que con una docena de carneros cargados de piedras del Dorado, serémos mas ricos que todos los monarcas juntos, no tendrémos que tener miedo á inquisidores, y con facilidad podrémos cobrar á la baronesita.Ο Αγαθούλης έλεγε πάντα στον Κακαμπό: — Είναι αλήθεια, φίλε μου, άλλη μια φορά, πως ο πύργος, που γεννήθηκα, δεν αξίζει τον τόπο, που βρισκόμαστε τώρα· μα επί τέλους η δεσποινίς Κυνεγόνδη δεν είναι εδώ κι' έχετε χωρίς αμφιβολία, κάποιαν ερωμένη στην Ευρώπη. Αν μείνουμε εδώ, θα είμαστε, όπως όλοι οι άλλοι· ενώ αν γυρίσουμε στον κόσμο μας, μονάχα μ' έξι πρόβατα φορτωμένα από τα χαλίκια του Ελδοράδου, θα είμαστε πιο πλούσιοι απ' όλους μαζί τους βασιλιάδες· δε θα φοβόμαστε τους ιεροξεταστές και θα μπορέσουμε εύκολα να ξαναπάρουμε τη δεσποινίδα Κυνεγόνδη.
Ce discours plut à Cacambo; on aime tant à courir, à se faire valoir chez les siens, à faire parade de ce qu'on a vu dans ses voyages, que les deux heureux résolurent de ne plus l'être, et de demander leur congé à sa majesté.This speech was perfectly agreeable to Cacambo. A fondness for roving, for making a figure in their own country, and for boasting of what they had seen in their travels, was so powerful in our two wanderers that they resolved to be no longer happy; and demanded permission of the King to quit the country.Cacambonak megnyerte tetszését ez az okoskodás: szivesen járja be az ember a világot, aztán eldicsekszik övéi között és fitogtatja tapasztalatait; két jámbor utasunk megelégelte a boldogságot és elhatározta, hogy engedélyt kér ő felségétől a távozásra.Este razonamiento petó á Cacambo: tal es la manía de correr mundo, de ser tenido entre los suyos, de hacer alarde de lo que ha visto uno en sus viages, que los dos afortunados se determináron á dexarlo de ser, y á despedirse de Su Magestad.Αυτός ο λόγος άρεσε του Κακαμπό· είναι τόσο ευχάριστο να τρέχη κανείς στον κόσμο, νάχη υπόληψη στους συμπατριώτες του, να διηγέται με στόμφο ό,τι είδε στα ταξίδιά του, ώστε οι δυο ευτυχισμένοι αποφασίσανε να μην είναι πια ευτυχισμένοι και να ζητήσουνε την άδεια από τη μεγαλειότητά του να φύγουνε.
Vous faites une sottise, leur dit le roi: je sais bien que mon pays est peu de chose; mais, quand on est passablement quelque part, il faut y rester."You are about to do a rash and silly action," said the King. "I am sensible my kingdom is an inconsiderable spot; but when people are tolerably at their ease in any place, I should think it would be to their interest to remain there.»Bolondságot miveltek, mondá a király; jól tudom, hogy országom nem sokat ér, de legjobb, ha ott marad az ember, ahol türhetően megy a dolga.Haceis un disparate, les dixo el rey: bien se que mi pais vale poco; mas quando se halla uno medianamente bien en un sitio, se debe estar en él.— Κάμνετε ανοησία, τους είπε ο βασιλιάς· ξέρω καλά, πως ο τόπος μου είναι ασήμαντος· μα όταν κανείς είναι βολεμένος κάπου, πρέπει να μένει.
Je n'ai pas assurément le droit de retenir des étrangers; c'est une tyrannie qui n'est ni dans nos moeurs ni dans nos lois; tous les hommes sont libres; partez quand vous voudrez, mais la sortie est bien difficile. Il est impossible de remonter la rivière rapide sur laquelle vous êtes arrivés par miracle, et qui court sous des voûtes de rochers. Les montagnes qui entourent tout mon royaume ont dix mille pieds de hauteur, et sont droites comme des murailles: elles occupent chacune en largeur un espace de plus de dix lieues; on ne peut en descendre que par des précipices.Most assuredly, I have no right to detain you, or any strangers, against your wills; this is an act of tyranny to which our manners and our laws are equally repugnant. All men are by nature free; you have therefore an undoubted liberty to depart whenever you please, but you will have many and great difficulties to encounter in passing the frontiers. It is impossible to ascend that rapid river which runs under high and vaulted rocks, and by which you were conveyed hither by a kind of miracle. The mountains by which my kingdom are hemmed in on all sides, are ten thousand feet high, and perfectly perpendicular; they are above ten leagues across, and the descent from them is one continued precipice.Nekem természetesen nincs jogom idegeneket visszatartani; ez oly zsarnokság volna, mely az erkölcsökkel is, az irott törvényekkel is ellenkeznék; minden ember szabad, amikor kedvetek tartja, elutazhattok; de a visszatérés nem lesz könnyü dolog; azon a rohanó folyón, melyen csodás módon idejöttetek és amely a hatalmas sziklaboltozatok közt halad el, lehetetlen visszatérni; az országomat környező hegységek tizezer méter magasak és oly meredekek, mint a fal és mindegyikök tiz mértföld széles; csak teljesen meredek utakon lehetne leszállni.Yo no tengo por cierto derecho para detener á los extrangeros, tiranía tan opuesta á nuestra práctica como á nuestras leyes. Todo hombre es libre, y os podeis ir quando quisiéreis; pero es muy ardua empresa el salir de este pais: no es posible subir el raudo río por el qual habeis venido por milagro, y que corre baxo bóvedas de peñascos; las montañas que cercan mis dominios tienen quatro mil varas de elevacion, y son derechas como torres; su anchura coge un espacio de diez leguas, y no es posible baxarlas como no sea despeñándose.Δεν έχω βέβαια το δικαίωμα να κρατώ τους ξένους· αυτό είναι τυραννία που δεν υπάρχει ούτε στα ήθη μας ούτε στους νόμους μας· όλοι οι άνθρωποι είναι ελεύθεροι: φύγετε, όταν θέλετε, αλλ' η έξοδος είναι πολύ δύσκολη. Είναι αδύνατο ν' ανεβήτε τορμητικό ποτάμι, με το οποίον ήρθατε εδώ σαν από θαύμα, και που τρέχει κάτου από τη καμάρα των βράχων. Τα βουνά, που περιγυρίζουνε το βασίλειό μου, έχουνε ύψος δέκα χιλιάδων ποδιών κι' είναι ίσα σαν τοίχοι· πιάνουνε το καθένα σε πλάτος περισσότερο από δέκα χιλιάδες λεύγες· δε μπορεί κανείς να κατέβη απ' αυτά παρά από γκρεμούς.
Cependant, puisque vous voulez absolument partir, je vais donner ordre aux intendants des machines d'en faire une qui puisse vous transporter commodément. Quand on vous aura conduits au revers des montagnes, personne ne pourra vous accompagner; car mes sujets ont fait voeu de ne jamais sortir de leur enceinte, et ils sont trop sages pour rompre leur voeu. Demandez-moi d'ailleurs tout ce qu'il vous plaira."However, since you are determined to leave us, I will immediately give orders to the superintendent of my carriages to cause one to be made that will convey you very safely. When they have conducted you to the back of the mountains, nobody can attend you farther; for my subjects have made a vow never to quit the kingdom, and they are too prudent to break it. Ask me whatever else you please."De ha mindenáron el akartok menni, parancsot adok mérnökeimnek, hogy készitsenek egy oly gépet, mely kényelmesen átszállit benneteket. Ha elszállitanak benneteket a hegységek határaihoz, tovább senki sem megy veletek; alattvalóim ugyanis megfogadták, hogy sohasem lépnek át a határon és nem bolondok, hogy megszegjék e fogadalmat; egyébként kérjetek tőlem bármit, amit csak megkivántok.Pero, pues estais resueltos á iros, voy á dar órden á los intendentes de máquinas para que hagan una que os pueda transportar con comodidad; y quando os hayan conducido al otro lado de las montañas, nadie os podrá acompañar; porque tienen hecho voto mis vasallos de no pasar nunca su recinto, y no son tan imprudentes que le hayan de quebrantar: en quanto á lo demás, pedidme lo que mas os acomode.Όμως, επειδή το θέλετε απόλυτα να φύγετε, θα δώσω διαταγή στους μηχανικούς να κάνουνε μια μηχανή, που να μπορή να σας μεταφέρη με άνεση. Όταν θα σας φέρουνε απ' το πίσω μέρος των βουνών, κανείς δε θα μπορέση να σας συνοδέψη: γιατί οι υπήκοοί μου, ωρκιστήκανε να μη βγούνε ποτές από τον περίβολό τους κ' είναι αρκετά φρόνιμοι, που να μη παραβούνε τον όρκο τους. Ζητήστε μου άλλωστε ό,τι ευαρεστείσθε.
Nous ne demandons à votre majesté, dit Cacambo, que quelques moutons chargés de vivres, de cailloux, et de la boue du pays."All we shall ask of Your Majesty," said Cacambo, "is only a few sheep laden with provisions, pebbles, and the clay of your country."Semmi mást nem kérünk felségedtől, mondá Cacambo, csak néhány kost, mely élelmiszerrel s országod kavicsaival és sarával legyen megterhelve.«No pedimos que Vuestra Magestad nos dé otra cosa, dixo Cacambo, que algunos carneros cargados de víveres, de piedras y barro del pais.— Δε ζητούμε από τη μεγαλειότητά σας, είπεν ο Κακαμπός, παρά λίγα πρόβατα φορτωμένα τρόφιμα, χαλίκια και λάσπη του τόπου.
Le roi rit: Je ne conçois pas, dit-il, quel goût vos gens d'Europe ont pour notre boue jaune: mais emportez-en tant que vous voudrez, et grand bien vous fasse.The King smiled at the request and said, "I cannot imagine what pleasure you Europeans find in our yellow clay; but take away as much of it as you will, and much good may it do you."A király mosolygott e kivánságon. »Nem tudom megérteni, mondá, miért viseltettek oly különös előszeretettel ti európaiak a mi sárga sarunk iránt; vigyetek el belőle annyit, amennyi jól esik, ha ez oly nagy boldogságot szerez nektek.«Rióse el rey, y dixo: No se qué, pasion es la que tienen vuestros Europeos á nuestro barro amarillo; llévaos todo el que querais, y buen provecho os haga.Ο βασιλιάς γέλασε: — Δεν καταλαβαίνω, είπε, τι γούστο βρίσκουνε οι Ευρωπαίοι στην κίτρινη μας λάσπη· αλλά πάρετε όση θέλετε κι' άμποτε να σας χρησιμέψη.
Il donna l'ordre sur-le-champ à ses ingénieurs de faire une machine pour guinder ces deux hommes extraordinaires hors du royaume. Trois mille bons physiciens y travaillèrent; elle fut prête au bout de quinze jours, et ne coûta pas plus de vingt millions de livres sterling, monnaie du pays.He immediately gave orders to his engineers to make a machine to hoist these two extraordinary men out of the kingdom. Three thousand good machinists went to work and finished it in about fifteen days, and it did not cost more than twenty millions sterling of that country's money.Azonnal rendeletet adott mérnökeinek, hogy készitsenek egy gépet, melyen ezt a két különös utast átsegitsék az országon; háromezer jó fizikus dolgozott rajta; tizenöt nap alatt kész lett és nem került többe, mint husz millió font sterlingbe; mert ezt a pénznemet használták az országban.Inmediatamente dió órden á sus ingenieros que hicieran una máquina para izar fuera del reyno á estos dos hombres extraordinarios: tres mil buenos físicos trabajáron en ella, y se concluyó al cabo de quince dias, sin costar arriba de cien millones de duros, moneda del pais.Έδωσε διαταγή αμέσως στους μηχανικούς του να κάνουνε μια μηχανή για να σηκώσουνε ψηλά αυτούς τους δυο παράξενους ανθρώπους έξω από το βασίλειο. Τρεις χιλιάδες άξιοι φυσικοί δουλέψανε γι' αυτήν· ήταν έτοιμη σε δεκαπέντε μέρες και δεν κόστισε περισσότερο από είκοσι εκατομμύρια λίρες στερλίνες, νόμισμα του τόπου.
On mit sur la machine Candide et Cacambo; il y avait deux grands moutons rouges sellés et bridés pour leur servir de monture quand ils auraient franchi les montagnes, vingt moutons de bât chargés de vivres, trente qui portaient des présents de ce que le pays a de plus curieux, et cinquante chargés d'or, de pierreries, et de diamants.Candide and Cacambo were placed on this machine, and they took with them two large red sheep, bridled and saddled, to ride upon, when they got on the other side of the mountains; twenty others to serve as sumpters for carrying provisions; thirty laden with presents of whatever was most curious in the country, and fifty with gold, diamonds, and other precious stones.Candide-ot és Cacambot feltették a gépre; feltettek két nagy piros juhot felnyergelve és felkantározva, hogy azokra üljenek, ha majd tul lesznek a hegyeken, azonkivül husz kos élelmiszerekkel volt megrakva, harmincat az ország legértékesebb kincseivel terheltek meg, ötvenet arannyal, drágakövekkel és gyémántokkal.Metiéron en la máquina á Candido y á Cacambo: dos carneros grandes encarnados tenian puesta la silla y el freno para que montasen en ellos así que hubiesen pasado los montes, y los seguian otros veinte cargados de víveres, treinta con preseas de las cosas mas curiosas que en el pais habia, y cincuenta con oro, diamantes, y otras piedras preciosas.Βάλανε μέσα στη μηχανή τον Αγαθούλη και τον Κακαμπό· βάλανε ακόμα δυο μεγάλα κόκκινα πρόβατα με σέλλες και με χαλινάρια για να τους χρησιμέψουνε για καβάλλα, εάν θα περνούσανε τα βουνά, είκοσι πρόβατα σαμαρωμένα, κατάφορτα από τρόφιμα, άλλα τριάντα φορτωμένα με διάφορα δώρα από ό,τι ο τόπος έχει πιο αξιοπερίεργο και πενήντα φορτωμένα μάλαμα, πετράδια και διαμάντια.
Le roi embrassa tendrement les deux vagabonds.The King, at parting with our two adventurers, embraced them with the greatest cordiality.A király gyöngéden átölelte a két világjárót.El rey dió un cariñoso abrazo á los dos vagamundos.Ο βασιλιάς φίλησε τρυφερά τους δυο τυχοδιώχτες.
Ce fut un beau spectacle que leur départ, et la manière ingénieuse dont ils furent hissés eux et leurs moutons au haut des montagnes. Les physiciens prirent congé d'eux après les avoir mis en sûreté, et Candide n'eut plus d'autre désir et d'autre objet que d'aller présenter ses moutons à mademoiselle Cunégonde.It was a curious sight to behold the manner of their setting off, and the ingenious method by which they and their sheep were hoisted to the top of the mountains. The machinists and engineers took leave of them as soon as they had conveyed them to a place of safety, and Candide was wholly occupied with the thoughts of presenting his sheep to Miss Cunegund.Nagyszerü látvány volt elutazásuk és az a szellemes módszer, mellyel a hegyek magasságába emelkedtek; a fizikusok, biztos helyre juttatva őket, bucsut vettek tőlük; és Candide-nak semmi más kivánsága nem volt már, csak hogy mielőbb megmutathassa a kosokat Kunigunda kisasszonynak.Fué cosa de ver su partida, y el ingenioso modo con que los izáron á ellos y á sus carneros á la cumbre de las montañas. Habiéndolos dexado en parage seguro, se despidiéron de ellos los físicos; y Candido no tuvo otro hipo ni otra idea que ir á presentar sus carneros á la baronesita.Ήταν έξοχο θέαμα η αναχώρησή τους και ο μεγαλοπρεπής τρόπος με τον οποίον υψωθήκανε αυτοί και τα πρόβατά τους πάνου από τα βουνά. Οι φυσικοί τους αποχαιρετίσανε, αφού τους φέρανε σε μέρος ασφαλισμένο κι' ο Αγαθούλης δεν είχε πια άλλη επιθυμία κι' άλλη σκέψι από το να πάη να προσφέρη τα πρόβατά του στη δεσποινίδα Κυνεγόνδη.
Nous avons, dit-il, de quoi payer le gouverneur de Buenos-Ayres, si mademoiselle Cunégonde peut être mise à prix. Marchons vers la Cayenne, embarquons-nous, et nous verrons ensuite quel royaume nous pourrons acheter."Now," cried he, "thanks to Heaven, we have more than sufficient to pay the Governor of Buenos Ayres for Miss Cunegund, if she is redeemable. Let us make the best of our way to Cayenne, where we will take shipping and then we may at leisure think of what kingdom we shall purchase with our riches."»Most már, mondá Candide, van miből kifizetni Buenos-Ayres kormányzóját, ha netalán eladásra kerülne Kunigunda kisasszony; menjünk Cayenne felé, szálljunk hajóra s aztán meglátjuk, mely országot vásároljuk meg.«A bien que llevamos, decia, con que pagar al gobernador de Buenos-Ayres, si es dable poner precio á mi Cuncgunda: vamos á la isla de Cayena, embarquémonos, y luego verémos qué reyno habernos de poner en ajuste.— Έχουμε, είπε, με τι να πληρώσουμε τον Κυβερνήτη του Βουένος- Άυρες, αν η δεσποινίς Κυνεγόνδη ημπορεί να ξετιμηθή. Ας βαδίσουμε προς την Γαϋέννη, ας μπούμε σ' ένα καΐκι και θα ιδούμε κατόπι ποιο βασίλειο μπορούμε ν' αγοράσουμε.
CHAPITRE XIX.CHAPTER 19TIZENKILENCEDIK FEJEZET.CAPITULO XIX.ΚΕΦΑΛΑΙΟ XIX
Ce qui leur arriva à Surinam, et comment Candide fit connaissance avec Martin.What Happened to Them at Surinam, and How Candide Became Acquainted with MartinMi történt velök Surinamban s hogyan kötött Candide ismeretséget Martinnal?De los sucesos de Surinam, y del conocimiento que hizo Candido de Martin.&Τι τους συνέβη στη Σουρινάμ και πώς ο Αγαθούλης γνώρισε το Μαρτίνο&
La première journée de nos deux voyageurs fut assez agréable. Ils étaient encouragés par l'idée de se voir possesseurs de plus de trésors que l'Asie, l'Europe, et l'Afrique, n'en pouvaient rassembler.Our travelers' first day's journey was very pleasant; they were elated with the prospect of possessing more riches than were to be found in Europe, Asia, and Africa together.Utasaink első napjai elég kellemesen teltek el. Felbátoritotta őket az a tudat, hogy több kincs volt birtokukban, mint amennyit Ázsia, Európa és Afrika együtt felmutathatnak.La primera jornada de nuestros dos caminantes fué bastante agradable, llevados en alas de la idea de encontrarse posesores de mayores tesoros que quantos en Asia, Europa y Africa se podian reunir.Η πρώτη μέρα των δύο ταξιδιωτών μας υπήρξε πολύ ευχάριστη. Είχανε πολύ θάρρος με την ιδέα πως ήσαν οι κάτοχοι περισσότερων θησαυρών απ' όσους η Ασία, η Ευρώπη και η Αφρική μπορούσανε να μάσουνε.
Candide transporté écrivit le nom de Cunégonde sur les arbres.Candide, in amorous transports, cut the name of Miss Cunegund on almost every tree he came to.Candide egészen oda volt az örömtől és ezerszer felkarcolta a fákra Kunigunda nevét.El enamorado Candido grabó el nombre de Cunegunda en las cortezas de los árboles.Ο Αγαθούλης ενθουσιασμένος έγραφε τ' όνομα της Κυνεγόνδης απάνου στα δένδρα.
A la seconde journée deux de leurs moutons s'enfoncèrent dans des marais, et y furent abîmés avec leurs charges; deux autres moutons moururent de fatigue quelques jours après; sept ou huit périrent ensuite de faim dans un désert; d'autres tombèrent au bout de quelques jours dans des précipices. Enfin, après cent jours de marche, il ne leur resta que deux moutons.The second day two of their sheep sunk in a morass, and were swallowed up with their Jading; two more died of fatigue; some few days afterwards seven or eight perished with hunger in a desert, and others, at different times, tumbled down precipices, or were otherwise lost, so that, after traveling about a hundred days they had only two sheep left of the hundred and two they brought with them from El Dorado.A második napon a juhok közül kettő a mocsárba süppedt és a rárakott kincsekkel együtt belefulladt; két nappal ezután két másik kos döglött meg a fáradtságtól; hét vagy nyolc az éhségtől pusztult el egy sivatagban, mások egy meredek szikláról fordultak le néhány nap mulva; végül, száz napi ut után csak két kosuk maradt.A la segunda jornada se atolláron en pantanos dos carneros, y pereciéron con la carga que llevaban; otros dos se muriéron de cansancio algunos dias despues; luego pereciéron de hambre de siete á ocho en un desierto; de allí á algunos dias se cayéron otros en unas simas: por fin á los cien dias de viage no les quedáron mas que dos carneros.Τη δεύτερη μέρα δυο από τα πρόβατά τους βουλιάξανε μέσα στα έλη και χαθήκανε μαζί με τα φορτώματά τους. Δυο άλλα πρόβατα ψοφήσανε απ' την κούραση λίγες μέρες αργότερα· εφτά ή οχτώ ψοφήσανε κατόπι από την πείνα σε μια έρημο· άλλα πέσανε σε λίγες μέρες μέσα σε γκρεμούς. Τέλος μετά εκατό μερών πορεία τους μείνανε μονάχα δυο πρόβατα. Ο Αγαθούλης είπε στον Κακαμπό:
Candide dit à Cacambo: Mon ami, vous voyez comme les richesses de ce monde sont périssables; il n'y a rien de solide que la vertu et le bonheur de revoir mademoiselle Cunégonde.Said Candide to Cacambo, "You see, my dear friend, how perishable the riches of this world are; there is nothing solid but virtue."Candide igy szólt ekkor Cacambohoz: »Látod-e, barátom, milyen veszendők a földi kincsek; semmi sem állandó a világon, csak az erény és az a boldogság, mely Kunigunda viszontlátására fog eltölteni.Candido dixo á Cacambo: Ya ves, amigo, que deleznables son las riquezas de este mundo; nada hay sólido, como no sea la virtud, y la dicha de volver á ver á Cunegunda.— Φίλε μου, βλέπεις πόσο τα πλούτη αυτού του κόσμου είναι φθαρτά· δεν υπάρχει τίποτε σταθερό έξω από την αρετή κι' από την ευτυχία του να ξαναϊδούμε την δεσποινίδα Κυνεγόνδη.
Je l'avoue, dit Cacambo; mais il nous reste encore deux moutons avec plus de trésors que n'en aura jamais le roi d'Espagne; et je vois bien de loin une ville que je soupçonne être Surinam, appartenante aux Hollandais."Very true," said Cacambo, "but we have still two sheep remaining, with more treasure than ever the King of Spain will be possessed of; and I espy a town at a distance, which I take to be Surinam, a town belonging to the Dutch.Nekem is ez a nézetem, mondá Cacambo; de azért még mindég van két kosunk s azon több kincs, mint amennyi a spanyol királynak valaha csak lesz; távolról egy várost látok, ugy sejtem, hogy Surinam, hollandiai várost.Confiéselo así, dixo Cacambo; pero todavía tenemos dos carneros con mas tesoros que quantos podrá poseer el rey de España, y desde aquí columbro una ciudad, que presumo que ha de ser Surinam, colonia holandesa.— Τ' ομολογώ, είπε ο Κακαμπός· αλλά μας μένουνε ακόμα δυο πρόβατα με περισσότερους θησαυρούς απ' όσους θα μπορούσε ν' αποχτήση ποτές ο βασιλιάς της Ισπανίας και διακρίνω πολύ μακρυά μια πολιτεία και θαρρώ, πως είναι η Σουρινάμ, που ανήκει στους Ολλανδούς.
Nous sommes au bout de nos peines et au commencement de notre félicité.We are now at the end of our troubles, and at the beginning of happiness."Fáradságunk véget ér és boldogságunk kezdetéhez jutottunk.«Al término de nuestras miserias tocamos, y al principio de nuestra ventura.Είμαστε στο τέλος των ταλαιπωριών μας και στην αρχή της ευτυχίας μας.
En approchant de la ville, ils rencontrèrent un nègre étendu par terre, n'ayant plus que la moitié de son habit, c'est-à-dire d'un caleçon de toile bleue; il manquait à ce pauvre homme la jambe gauche et la main droite.As they drew near the town they saw a Negro stretched on the ground with only one half of his habit, which was a kind of linen frock; for the poor man had lost his left leg and his right hand.Amint a város felé közeledtek, egy négert láttak a földön elterülve, kinek csak fél-ruhája volt, azaz egy kék vászon alsónadrágja; a bal lába és a jobb keze hiányzott e szerencsétlen embernek.En las inmediaciones del pueblo encontráron á un negro tendido en el suelo, que no tenia mas que la mitad de su vestido, esto es de unos calzoncillos de lienzo crudo azul, y al pobre le faltaba la pierna izquierda y la mano derecha.Ζυγώνοντας στην πολιτεία, απαντήσανε ένα νέγρο ξαπλωμένο στο χώμα, που φορούσε μονάχα μισό φόρεμα δηλ. μισό πανταλόνι από γαλάζιο πανί.
Eh! mon Dieu! lui dit Candide en hollandais, que fais-tu là, mon ami, dans l'état horrible où je te vois?"Good God," said Candide in Dutch, "what dost thou here, friend, in this deplorable condition?"»Édes Istenem, mondá Candide holland nyelven, mit csinálsz itt ebben a nyomoruságos állapotban?¡Dios mió! le dixo Candido, ¿qué haces ahí, amigo, en la terrible situacion en que te veo?Του λείπανε η αριστερή γάμπα και το δεξί χέρι. — Ε!
J'attends mon maître, M. Vanderdendur, le fameux négociant, répondit le nègre."I am waiting for my master, Mynheer Vanderdendur, the famous trader," answered the Negro.Gazdámat várom, Vanderdendur urat, a világhirü kereskedőt, felelé a néger.Estoy aguardando á mi amo el señor de Vanderdendur, negociante afamado, respondió el negro.Θεέ μου, του είπε ο Αγαθούλης ολλαντέζικα, τι κάνεις εδώ φίλε μου σε τέτοια φριχτή κατάσταση; — Περιμένω τον αφέντη μου, απάντησε ο νέγρος, τον κύριο Βάντερντέντουρ, τον περίφημο μεγαλέμπορο.
Est-ce M. Vanderdendur, dit Candide, qui t'a traité ainsi?"Was it Mynheer Vanderdendur that used you in this cruel manner?"Vanderdendur ur bánt el veled ily kegyetlenül, kérdezte Candide.¿Ha sido por ventura el señor Vanderdendur quien tal te ha parado? dixo Candido.— Μήπως ο κύριος Βάντερντέντουρ σ' έκανε σ' αυτά τα χάλια;
Oui, monsieur, dit le nègre, c'est l'usage. On nous donne un caleçon de toile pour tout vêtement deux fois l'année. Quand nous travaillons aux sucreries, et que la meule nous attrape le doigt, on nous coupe la main: quand nous voulons nous enfuir, on nous coupe la jambe: je me suis trouvé dans les deux cas."Yes, sir," said the Negro; "it is the custom here. They give a linen garment twice a year, and that is all our covering. When we labor in the sugar works, and the mill happens to snatch hold of a finger, they instantly chop off our hand; and when we attempt to run away, they cut off a leg.Igenis uram, válaszolta a néger; az a szokás nálunk, hogy évenként kétszer egy vászon-alsónadrágot adnak öltözetül; és ha a cukorültetvényen dolgozván a malom elkapja egy ujjunkat, akkor levágják büntetésből az egész karunkat; ha kereket akarunk oldani, levágják a lábunkat; ez a két eset jutott nekem is osztályrészül: ilyen áron eszitek ti a cukrot Európában.Sí, Señor, respondió el negro; así es práctica: nos dan un par de calzoncillos de lienzo dos veces al año para que nos vistamos; quando trabajamos en los ingenios de azúcar, y nos coge un dedo la piedra del molino, nos cortan la mano; quando nos queremos escapar, nos cortan una pierna: yo me he visto en ámbos casos, y á ese precio se come azúcar en Europa;— Μάλιστα, κύριε, απάντησε ο νέγρος. Αυτή είναι η συνήθεια· μας δίνουν ένα πανένιο βρακί για φορεσιά δυο φορές το χρόνο. Όταν δουλεύουμε στα ζαχαροποιεία κι' ο τροχός μας αρπάξη το δάχτυλο μας κόβουνε το χέρι· όταν αποπειραθούμε να φύγουμε, μας κόβουνε το πόδι· μου τύχανε κ' οι δυο αυτές περίπτωσες. Αυτά κοστίζει η ζάχαρη, που τρώτε στην Ευρώπη.
C'est à ce prix que vous mangez du sucre en Europe. Cependant, lorsque ma mère me vendit dix écus patagons sur la côte de Guinée, elle me disait: Mon cher enfant, bénis nos fétiches, adore-les toujours, ils te feront vivre heureux; tu as l'honneur d'être esclave de nos seigneurs les blancs, et tu fais par là la fortune de ton père et de ta mère.Both these cases have happened to me, and it is at this expense that you eat sugar in Europe; and yet when my mother sold me for ten patacoons on the coast of Guinea, she said to me, 'My dear child, bless our fetishes; adore them forever; they will make thee live happy; thou hast the honor to be a slave to our lords the whites, by which thou wilt make the fortune of us thy parents.'Pedig édesanyám, mikor a guineai parton tiz patagon tallérért eladott, ezt mondta nekem: »Drága gyermekem, áldd meg fetiseinket, imádd őket szünet nélkül; boldoggá fognak tenni; ime az a megtiszteltetés ért, hogy fehér uraink rabszolgájává lehetsz s ez által alapitod meg a magadéval együtt apád és anyád szerencséjét«...puesto que quando en la costa de Guinea me vendió mi madre por dos escudos patagones, me dixo: Hijo querido, da gracias á nuestros fetiches, y adóralos sin cesar, para que vivas feliz; ya logras de ellos la gracia de ser esclavo de nuestros señores los blancos, y de hacer afortunados á tu padre y á tu madre.Ωστόσο, όταν η μητέρα μου με πούλησε για δυο σκούδα παταγωνικά στις αχτές της Γουινέας, μούλεγε: « Αγαπητό μου παιδί, ευλόγα τα φετίς, λάτρευέ τα πάντα και θα σε κάνουνε να ζήσης ευτυχής· έχεις την τιμή νάσαι σκλάβος των αφεντάδων μας των λευκών και κάμνεις έτσι πλούσιους τον πατέρα σου και τη μητέρα σου».
Hélas! je ne sais pas si j'ai fait leur fortune, mais ils n'ont pas fait la mienne. Les chiens, les singes, et les perroquets, sont mille fois moins malheureux que nous: les fétiches hollandais qui m'ont converti me disent tous les dimanches que nous sommes tous enfants d'Adam, blancs et noirs."Alas! I know not whether I have made their fortunes; but they have not made mine; dogs, monkeys, and parrots are a thousand times less wretched than I. The Dutch fetishes who converted me tell me every Sunday that the blacks and whites are all children of one father, whom they call Adam.Jaj! nem tudom, megalapitottam-e az ő szerencséjöket, de ők nem teremtették meg az enyémet; a kutyák, majmok és papagályok ezerszerte boldogabbak nálunk; a hollandiai fetisek, kik a keresztény hitre téritettek, minden vasárnap azt prédikálják, hogy valamennyien, fehérek és feketék, Ádám gyermekei vagyunk.Yo no se ¡ay! si los he hecho afortunados; lo que se es que ellos me han hecho muy desdichado, y que los perros, los monos y los papagayos lo son mil veces ménos que nosotros. Los fetiches holandeses que me han convertido, dicen que los blancos y los negros somos todos hijos de Adan.Αλίμονο! δεν ξέρω, αν τους έκανα πλούσιους, όμως αυτοί δε με κάνανε εμένα! Οι σκύλλοι, οι μαϊμούδες κι οι παπαγάλοι είναι χίλιες φορές λιγώτερο δυστυχισμένοι από μας· τα ολλαντικά φετίς τα οποία μ' έχουνε προσηλυτίσει, μου λένε κάθε Κυριακή, πως είμαστε όλοι παιδιά του Αδάμ, λευκοί και μαύροι.
Je ne suis pas généalogiste; mais si ces prêcheurs disent vrai, nous sommes tous cousins issus de germain. Or vous m'avouerez qu'on ne peut pas en user avec ses parents d'une manière plus horrible.As for me, I do not understand anything of genealogies; but if what these preachers say is true, we are all second cousins; and you must allow that it is impossible to be worse treated by our relations than we are."Nem vagyok járatos a származástanban, de ha a prédikátorok igazat mondanak, akkor valamennyien testvérek vagyunk: nos, el kell ismernetek, hogy vérrokonokkal még nem bántak el kegyetlenebbül.Yo no soy genealogista, pero si los predicadores dicen la verdad, todos somos primos hermanos; y cierto que no es posible portarse de un modo mas horroroso con sus propios parientes.Δεν είμαι γεννεαλόγος· αλλ' [αν] αυτοί οι ιεροκήρυκες λένε την αλήθεια, θα παραδεχθήτε, πως δεν είναι δυνατό να μεταχειρισθή κανείς με φριχτότερο τρόπο τους συγγενείς του. — Ω!
O Pangloss! s'écria Candide, tu n'avais pas deviné cette abomination; c'en est fait, il faudra qu'à la fin je renonce à ton optimisme."O Pangloss!" cried out Candide, "such horrid doings never entered thy imagination. Here is an end of the matter. I find myself, after all, obliged to renounce thy Optimism."Ó Pangloss! kiáltott fel Candide, ha te megérted volna ezt a szörnyüséget! Annyi bizonyos, hogy hitelét veszti előttem a te nagy optimizmusod.O Panglós, exclamó Candido, esta abominacion no la habias tú adivinado: se acabó, será fuerza que abjure tu optimismo.Παγγλώσση, φώναξε ο Αγαθούλης, δεν είχες φαντασθή τέτοια βδελυγμία· θ' αρνηθώ κάθε αισιοδοξία!
Qu'est-ce qu'optimisme? disait Cacambo."Optimism," said Cacambo, "what is that?"Mi az az optimizmus? kérdé Cacambo.¿Qué es el optimismo? dixo Cacambo.— Τι ' ναι η αισιοδοξία; ρωτούσε ο Κακαμπός.
Hélas! dit Candide, c'est la rage de soutenir que tout est bien quand on est mal; et il versait des larmes en regardant son nègre; et en pleurant, il entra dans Surinam."Alas!" replied Candide, "it is the obstinacy of maintaining that everything is best when it is worst." And so saying he turned his eyes towards the poor Negro, and shed a flood of tears; and in this weeping mood he entered the town of Surinam.Ó jaj! mondá Candide, valami olyan őrület, mely azt mondatja velünk, hogy minden jól van, midőn minden rosszul van.« És patakként hulltak a könnyei, amint a négerre tekintett és sirva értek Surinamba.Ha, respondió Candido, es la manía de sustentar que todo está bien quando está uno muy mal. Vertia lágrimas al decirlo contemplando al negro, y entró llorando en Surinam.— Αλίμονο! είπε ο Αγαθούλης, είναι η λύσσα να υποστηρίζης, πως όλα είναι καλά, όταν είναι κακά! Κ' έχυνε άφθονα δάκρυα κοιτάζοντας το νέγρο· και κλαίοντας μπήκανε στη Σουρινάμ. Το πρώτο πράμα που ρώτησαν ήτανε αν υπάρχη στο λιμάνι κανένα καΐκι που μπορεί να τους πάη στο Βουένος—Άυρες.
La première chose dont ils s'informent, c'est s'il n'y a point au port quelque vaisseau qu'on pût envoyer à Buénos-Ayres.Immediately upon their arrival our travelers inquired if there was any vessel in the harbor which they might send to Buenos Ayres.Legelsősorban aziránt érdeklődtek, vajjon nem időzik a kikötőben egy hajó, melyet Buenos-Ayresbe lehetne küldeni.Lo primero que preguntáron fué si habia en el puerto algun navío que se pudiera fletar para Buenos-Ayres.Αυτός, στον οποίο απευθυνθήκανε, ήτανε ένας Ισπανός πλοίαρχος που προσεφέρθηκε να τους υπηρετήση τίμια.
Celui à qui ils s'adressèrent était justement un patron espagnol qui s'offrit à faire avec eux un marché honnête. Il leur donna rendez-vous dans un cabaret. Candide et le fidèle Cacambo allèrent l'y attendre avec leurs deux moutons.The person they addressed themselves to happened to be the master of a Spanish bark, who offered to agree with them on moderate terms, and appointed them a meeting at a public house. Thither Candide and his faithful Cacambo went to wait for him, taking with them their two sheep.Az a személy, akihez fordultak, éppen egy spanyol hajóskapitány volt, ki fogadkozott, hogy tisztességesen megfelel a kivánságuknak; találkát adott nekik egy korcsmában; Candide és Cacambo bevárták őt a megbeszélt helyen a kosokkal.El hombre á quien se lo preguntáron era justamente un patron español que les ofreció ajustarse en conciencia con ellos, y les dió cita en una hostería, adonde Candido y Cacambo le fuéron á esperar con sus carneros.Τους έδωσε ραντεβού σε μια ταβέρνα. Ο Αγαθούλης κι' ο Κακαμπός πήγανε και τον περιμένανε με τα δυο τους πρόβατα. Ο Αγαθούλης, πούχε την καρδιά στα χείλια, διηγήθηκε στον Ισπανό όλες του τις περιπέτειες και του ωμολόγησε, πως ήθελε ν' απαγάγη την δεσποινίδα Κυνεγόνδη.
Candide, qui avait le coeur sur les lèvres, conta à l'Espagnol toutes ses aventures, et lui avoua qu'il voulait enlever mademoiselle Cunégonde.Candide, who was all frankness and sincerity, made an ingenuous recital of his adventures to the Spaniard, declaring to him at the same time his resolution of carrying off Miss Cunegund from the Governor of Buenos Ayres.Candide, kinek minden a száján is volt, ami a szivén, elmesélte a spanyolnak minden kalandját és bevallotta neki azt is, hogy Kunigunda kisasszonyt szeretné megszöktetni.Candido que llevaba siempre el corazon en las manos contó todas sus aventuras al Español, y le confesó que queria robar á la baronesita Cunegunda.— Αδυνατώ να σας πάω στο Βουένος Άυρες, είπε ο πλοίαρχος: θα με κρεμάσουνε, καθώς και σας.
Je me garderai bien de vous passer à Buénos-Ayres, dit le patron: je serais pendu, et vous aussi; la belle Cunégonde est la maîtresse favorite de monseigneur."Oh, ho!" said the shipmaster, "if that is the case, get whom you please to carry you to Buenos Ayres; for my part, I wash my hands of the affair. It would prove a hanging matter to us all. The fair Cunegund is the Governor's favorite mistress."»Isten őrizzen attól, hogy Buenos-Ayresbe hajózzam, mondá a hajóskapitány, biztosan engem is felakasztanának vele együtt: a szép Kunigunda legbecézettebb szeretője a kormányzó urnak.«Ya me guardaré yo, le respondió, de pasarlos á vms. á Buenos-Ayres, porque seria irremisiblemente ahorcado, y vms. ni mas ni ménos; que la hermosa Cunegunda es la dama en privanza de Su Excelencia.Η ωραία Κυνεγόνδη είναι η ευνοούμενη μαιτρέσσα του Κυβερνήτη. Η πληροφορία αυτή τούρθε του Αγαθούλη σαν κεραυνός· έκλαψε πολύ.
Ce fut un coup de foudre pour Candide, il pleura longtemps; enfin il tira à part Cacambo. Voici, mon cher ami, lui dit-il, ce qu'il faut que tu fasses. Nous avons chacun dans nos poches pour cinq ou six millions de diamants, tu es plus habile que moi; va prendre mademoiselle Cunégonde à Buéuos-Ayres.These words were like a clap of thunder to Candide; he wept bitterly for a long time, and, taking Cacambo aside, he said to him, "I'll tell you, my dear friend, what you must do. We have each of us in our pockets to the value of five or six millions in diamonds; you are cleverer at these matters than I; you must go to Buenos Ayres and bring off Miss Cunegund.Ez a hir villámcsapásként hatott Candide-ra; sokáig zokogott, majd félre hivta Cacambot és ezt mondta neki: »Hallgass rám, kedves barátom, mi lesz a tenni valód: mindegyikünknek zsebében öt-hat milliónyi értékü gyémánt van; te ügyesebb vagy mint én, eredj és hozd vissza Kunigundát Buenos-Ayresből.Este dicho fué una puñalada en el corazon de Candido: lloró amalgamente, y despues de su llanto, llamando aparte á Cacambo, le dixo: Escucha, querido amigo, lo que tienes que hacer; cada uno de nosotros lleva en el bolsillo uno ó dos millones de pesos en diamantes, y tu eres mas astuto que yo: vete á Buenos-Ayres, en busca de Cunegunda.Τέλος τράβηξε ιδιαιτέρως τον Κακαμπό. — Ιδού αγαπητέ μου φίλε, του είπε, τι πρέπει να κάνεις. Έχουμε καθένας στις τσέπες μας πέντε έως έξι εκατομμυρίων διαμάντια· είσαι πιο επιτήδειος από μένα· πήγαινε να πάρης τη δεσποινίδα Κυνεγόνδη στο Βουένος Άυρες.
Si le gouverneur fait quelque difficulté, donne-lui un million: s'il ne se rend pas, donne-lui-en deux; tu n'as point tué d'inquisiteur, on ne se défiera point de toi.If the Governor makes any difficulty give him a million; if he holds out, give him two; as you have not killed an Inquisitor, they will have no suspicion of you.Ha a kormányzó habozni fog, adj neki egy milliót; ha erre sem akarja visszaadni, adj neki két milliót: te nem öltél inkvizitort, a te életed nincs veszélyben.Si pone el gobernador alguna dificultad, dale cien mil duros; si no basta, dale doscientos mil: tu no has muerto á inquisidor ninguno, y nadie te perseguirá.Αν ο Κυβερνήτης παρουσιάση δυσκολίες, δόστου ένα εκατομμύριο: αν δεν υποχωρή, δόστου δυο· συ δε σκότωσες κανένα ιεροξεταστή, δε θα σε υποψιαστούν· θα ναυλώσω άλλο πλοίο και θα πάω να σε περιμένω στη Βενετία:
J'équiperai un autre vaisseau, j'irai t'attendre à Venise: c'est un pays libre où l'on n'a rien à craindre ni des Bulgares, ni des Abares, ni des Juifs, ni des inquisiteurs.I'll fit out another ship and go to Venice, where I will wait for you. Venice is a free country, where we shall have nothing to fear from Bulgarians, Abares, Jews or Inquisitors."Én egy másik hajót szereltetek fel és Velencében foglak bevárni; ez szabad ország, ahol nem kell félni sem a bolgároktól, sem az araboktól, sem a zsidóktól, sem az inkvizitoroktól.«Yo fletaré otro navío, y te iré á esperar á Venecia; que es pais libre, donde no hay ni Bulgaros, ni Abaros, ni Judíos, ni inquisidores que temer.είνε τόπος ελεύθερος, όπου δεν έχει κανείς να φοβηθή ούτε Βουλγάρους, ούτε Αβάρους, ούτε Εβραίους, ούτε Ιεροξεταστές.
Cacambo applaudit, à cette sage résolution. Il était au désespoir de se séparer d'un bon maître devenu son ami intime; mais le plaisir de lui être utile l'emporta sur la douleur de le quitter.Cacambo greatly applauded this wise resolution. He was inconsolable at the thoughts of parting with so good a master, who treated him more like an intimate friend than a servant; but the pleasure of being able to do him a service soon got the better of his sorrow.Cacambonak megtetszett a bölcs tanács, ámbár nagyon elszomoritotta, hogy el kell válnia jó gazdájától, ki benső barátjának tekintette őt; de az öröm, hogy segithet rajta, felülmulta a fájdalmat.Parecióle bien á Cacambo tan prudente determinacion, puesto que sentia á par de muerte haberse de separar de amo tan bueno; pero la satisfaccion de servirle pudo mas con el que el sentimiento de dexarle.Ο Κακαμπός χειροκρότησε αυτή τη σοφή λύση. Ήτανε απελπισμένος, αν θα χωριζότανε από έναν καλόν αφέντη που τούχε γίνει φίλος εγκάρδιος.
Ils s'embrassèrent en versant des larmes: Candide lui recommanda de ne point oublier la bonne vieille. Cacambo partit dès le jour même: c'était un très bon homme que ce Cacambo.They embraced each other with a flood of tears. Candide charged him not to forget the old woman. Cacambo set out the same day. This Cacambo was a very honest fellow.Könnyhullatások között ölelték meg egymást; Candide a lelkére kötötte, hogy a jóságos öreg asszonyról se feledkezzék meg. Cacambo még e napon utrakelt; derék fickó volt ez a Cacambo.Abrazáronse derramando muchas lágrimas; Candido le encomendó que no se olvidara de la buena vieja; y Cacambo se partió aquel mismo dia: el tal Cacambo era un excelente sugeto.Αλλ' η χαρά να του φανή χρήσιμος νίκησε τη λύπη που θα τον άφηνε. Φιληθήκανε κλαίοντας: ο Αγαθούλης του σύστησε να μην ξεχάση την αγαθή γριά: Ο Κακαμπός έφυγε την ίδια μέρα: ήτανε πολύ καλή καρδιά αυτός ο Κακαμπός.
Candide resta encore quelque temps à Surinam, et attendit qu'un autre patron voulût le mener en Italie lui et les deux moutons qui lui restaient.Candide continued some days longer at Surinam, waiting for any captain to carry him and his two remaining sheep to Italy.Candide még néhány napon Liszabonban maradt és egy másik hajóskapitányra várt, aki elvinné őt Olaszországba, a két megmaradt kossal együtt.Detúvose algún tiempo Candido en Surinam, esperando á que hubiese otro patron que le llevase á Italia con los dos carneros que le habian, quedado.Ο Αγαθούλης έμεινε ακόμα λίγον καιρό στο Σουρινάμ και περίμενε όσο νάβρη κανέναν άλλον πλοίαρχο να τον πάη στην Ιταλία, αυτόν και τα δυο πρόβατα, που του είχαν απομείνει.
Il prit des domestiques, et acheta tout ce qui lui était nécessaire pour un long voyage; enfin M. Vanderdendur, maître d'un gros vaisseau, vint se présenter à lui.He hired domestics, and purchased many things necessary for a long voyage; at length Mynheer Vanderdendur, skipper of a large Dutch vessel, came and offered his service.Szolgákat fogadott és mindent bevásárolt, ami egy hosszu utazásra szükséges; végre Vanderdendur ur, egy nagy hajó tulajdonosa, jelentkezett nála.Tomó criados para su servicio, y compró todo quanto era necesario para un viage largo; finalmente se le presentó el señor Vanderdendur, armador de una gruesa embarcacion.Πήρε υπηρέτες κι' αγόρασε ό,τι του χρησίμευε για ένα τόσο μακρύ ταξείδι.
Combien voulez-vous, demanda-t-il à cet homme, pour me mener en droiture à Venise, moi, mes gens, mon bagage, et les deux moutons que voilà?"What will you have," said Candide, "to carry me, my servants, my baggage, and these two sheep you see here, directly to Venice?"»Mennyiért visz el Velencébe, kérdezte meg ezt az embert, engem, szolgáimat, málháimat és ezt a kost?«¿Quanto pide vm., le preguntó, por llevarme en derechura á Venecia, con mis criados, mi bagage, y los dos carneros que vm. ve ?Τέλος ο κύριος Βάντερντέντουρ, αφέντης ενός μεγάλου καραβιού, παρουσιάζεται σ' αυτόν. — Πόσα θέλετε, τόνε ρώτησε ο Αγαθούλης, για να με πάτε κατ' ευθείαν στη Βενετία, εμένα, τους ανθρώπους μου, τις αποσκευές μου κι' αυτά τα δυο πρόβατα;
Le patron s'accorda à dix mille piastres: Candide n'hésita pas.The skipper asked ten thousand piastres, and Candide agreed to his demand without hestitation.A hajótulajdonos tizezer piasztert kért. Candide nem alkudott.El patron pidió diez mil duros, y Candido se los ofreció sin rebaxa.Ο πλοίαρχος ζήτησε δέκα χιλιάδες πιάστρα· ο Αγαθούλης δεν αντέτεινε.
Oh! oh! dit à part soi le prudent Vanderdendur, cet étranger donne dix mille piastres tout d'un coup! il faut qu'il soit bien riche."Ho, ho!" said the cunning Vanderdendur to himself, "this stranger must be very rich; he agrees to give me ten thousand piastres without hesitation."»Ó, mondá magában a ravasz Vanderdendur, ez az idegen egyszerre megadja a tizezer piasztert?! ugy látom, nagyon gazdag.«¡Hola, hola! dixo entre sí el prudente Vanderdendur, ¿con que esté extrangero da diez mil duros sin regatear? Menester es que sea muy rico.— Ω! ω! είπε μέσα του ο πονηρός Βάντερντέντουρ, αυτός ο ξένος δίνει μονομιάς δέκα χιλιάδες πιάστρα! Πρέπει νάναι πολύ πλούσιος.
Puis revenant un moment après, il signifia qu'il ne pouvait partir à moins de vingt mille.Returning a little while after, he told Candide that upon second consideration he could not undertake the voyage for less than twenty thousand.Egy pillanat mulva visszatért és kijelentette, hogy húszezren alul nem szállitja át őket.Volvió de allí á un rato, y dixo que no podia hacer el viage por ménos de veinte mil.Ύστερα, χαλώντας την συμφωνία μετά ένα λεπτό, δήλωσε, πως δε μπορεί να ταξιδέψη μ' ολιγώτερα από είκοσι χιλιάδες.
Eh bien! vous les aurez, dit Candide."Very well; you shall have them," said Candide.»Megadom! mondá Candide.Veinte mil le daré á vm., dixo Candido.— Ε! καλά, θα τα λάβης, είπε ο Αγαθούλης.
Ouais, se dit tout bas le marchand, cet homme donne vingt mille piastres aussi aisément que dix mille."Zounds!" said the skipper to himself, "this man agrees to pay twenty thousand piastres with as much ease as ten."Hm! Hm! mondá magában a kufár, ez az ember húszezer piasztert épp oly könnyen megad, mint tizezret!«Toma, dixo en voz baxa el mercader, ¿con que da veinte mil duros con la misma facilidad que diez mil?— Ουά! είπε χαμηλόφωνα ο έμπορος, αυτός ο άνθρωπος δίνει είκοσι χιλιάδες πιάστρα με την ίδια ευκολία, που έδωσε δέκα.
Il revint encore, et dit qu'il ne pouvait le conduire à Venise à moins de trente mille piastres.Accordingly he went back again, and told him roundly that he would not carry him to Venice for less than thirty thousand piastres.Ismét visszasompolygott és tudtára adta Candide-nak, hogy harmincezer piaszteren alul nem szállithatja őket Velencébe.Otra vez volvió, y dixo que no le podia llevar á Venecia si no le daba treinta mil duros.Τάστριψε πάλι και τούπε, πως δε μπορούσε να τον πάη στη Βενετία μ' ολιγώτερα από τριάντα χιλιάδες πιάστρα.
Vous en aurez donc trente mille, répondit Candide."Then you shall have thirty thousand," said Candide.»Legyen tehát harmincezer, felelte Candide.Pues treinta mil serán, respondió Candido.— Θα λάβης λοιπόν τριάντα, απάντησε ο Αγαθούλης.
Oh! oh! se dit encore le marchand hollandais, trente mille piastres ne coûtent rien à cet homme-ci; sans doute les deux moutons portent des trésors immenses; n'insistons pas davantage: fesons-nous d'abord payer les trente mille piastres, et puis nous verrons."Odso!" said the Dutchman once more to himself, "thirty thousand piastres seem a trifle to this man. Those sheep must certainly be laden with an immense treasure. I'll e'en stop here and ask no more; but make him pay down the thirty thousand piastres, and then we may see what is to be done farther."Haj! haj! mormogta a kereskedő holland nyelven, harmincezer piaszter nem is számit előtte, biztosan megmérhetetlen kincsekkel van a két kos megrakva; most már ne feszitsük tovább a hurt: hadd fizesse meg először a harmincezer piasztert, - aztán... majd meglátjuk...«Ha, ha, murmuró el holandés, treinta mil duros no le cuestan nada á este hombre; sin duda que en los dos carneros lleva inmensos tesoros: no insistamos mas; hagamos que nos pague los treinta mil duros, y luego verémos.— Ω ω! είπε πάλι μέσα του ο Ολλανδός έμπορος, τριάντα χιλιάδες πιάστρα δεν κοστίζουν τίποτε σ' αυτό τον άνθρωπο! χωρίς αμφιβολία τα δυο πρόβατα είναι φορτωμένα άπειρους θησαυρούς. Ας μην επιμείνω περισσότερο: ας πληρωθούμε πρώτα τις τριάντα χιλιάδες πιάστρα κι' έπειτα βλέπουμε.
Candide, vendit deux petits diamants, dont le moindre valait plus que tout l'argent que demandait le patron.Candide sold two small diamonds, the least of which was worth more than all the skipper asked.Candide eladott két kis darab gyémántot, melyek közül a kisebb is többet ért, mint az egész összeg, melyet a hajótulajdonos követelt: előre ki is fizette.Vendió Candido dos diamantes, que el mas chico valia mas que todo quanto dinero le habia pedido el patron, y le pagó adelantado.Ο Αγαθούλης πούλησε δυο μικρά διαμάντια, που το μικρότερό τους άξιζε περισσότερο απ' όλα τα χρήματα, που ζητούσε ο πλοίαρχος.
Il le paya d'avance. Les deux moutons furent embarqués. Candide suivait dans un petit bateau pour joindre le vaisseau à la rade; le patron prend son temps, met à la voile, démarre; le vent le favorise. Candide éperdu et stupéfait le perd bientôt de vue.He paid him beforehand, the two sheep were put on board, and Candide followed in a small boat to join the vessel in the road. The skipper took advantage of his opportunity, hoisted sail, and put out to sea with a favorable wind. Candide, confounded and amazed, soon lost sight of the ship.Először a két kost tették hajóra: Candide is arra csónakázott, hogy a révnél maga is hajóra szálljon. A hajótulajdonos időt nyer, kifesziti a vitorlákat, felszedi a horgonyt; a szél is kedvez neki; Candide kábultan, csaknem eszét vesztve néz utána s a hajó lassanként eltünik a szeme elől.Estaban ya embarcados los dos carneros, y seguia Candido de léjos en una lancha para ir al navío que estaba en la rada; el patron se aprovecha de la ocasion, leva anclas, y sesga el mar llevando el viento en popa. En breve le pierde de vista Candido confuso y desatentado.Τον προπλήρωσε, τα δυο πρόβατα μπαρκαριστήκανε πρώτα. Ο Αγαθούλης ακολουθούσε μέσα σε μια μικρή βάρκα για να σμίξη το πλοίο στο λιμάνι· ο πλοίαρχος προλαβαίνει, ανοίγει τα πανιά, ξεκινάει, ο αέρας είναι πρίμος.
Hélas! cria-t-il, voilà un tour digne de l'Ancien Monde."Alas!" said he, "this is a trick like those in our old world!"»Ó, jaj! kiáltott fel, ez a gazság igazán az ó-koriakhoz méltó.«¡Ay! exclamaba, esta picardía es digna del antiguo hemisferio.Ο Αγαθούλης απελπισμένος και κατάπληχτος τον χάνει σε λίγο από τα μάτια του. Αλίμονο! να μια κατεργαριά άξια του παλαιού Κόσμου.
Il retourne au rivage, abîmé dans la douleur; car enfin il avait perdu de quoi faire la fortune de vingt monarques.He returned back to the shore overwhelmed with grief; and, indeed, he had lost what would have made the fortune of twenty monarchs.Fájdalomba merülve evezett vissza a partra; nem csoda: hisz annyi kincset vesztett el, amennyivel husz uralkodó szerencséjét meg lehetne alapitani.Vuélvese á la playa anegado en su dolor, y habiendo perdido lo que bastaba para hacer ricos á veinte monarcas.Ξαναγύρισε στην παραλία συντριμμένος από τη λύπη: γιατί, επί τέλους, έχασε περιουσία δέκα βασιλιάδων.
Il se transporte chez le juge hollandais; et, comme il était un peu troublé, il frappe rudement à la porte; il entre, expose son aventure, et crie un peu plus haut qu'il ne convenait.Straightway upon his landing he applied to the Dutch magistrate; being transported with passion he thundered at the door, which being opened, he went in, told his case, and talked a little louder than was necessary.Elment a holland biróhoz; és mivel egy kissé fel volt izgatva, hevesen kopogott az ajtón; belépett, elmondta kalandját és egy kissé hangosabban beszélt, mint illett volna.Fuera de sí, se va á dar parte al juez holandés, y en el arrebato de su turbacion llama muy recio á la puerta, entra, cuenta su cuita, y alza la voz algo mas de lo que era regular.Πηγαίνει αμέσως στον Ολλανδό δικαστή· κι' όπως ήτανε λιγάκι ταραγμένος, χτυπά απότομα την πόρτα· μπαίνει, εκθέτει το δυστύχημά του, φωνάζει λιγάκι περισσότερο απ' ό,τι έπρεπε.
Le juge commença par lui faire payer dix mille piastres pour le bruit qu'il avait fait: ensuite il l'écouta patiemment, lui promit d'examiner son affaire sitôt que le marchand serait revenu, et se fit payer dix mille autres piastres pour les frais de l'audience.The magistrate began with fining him ten thousand piastres for his petulance, and then listened very patiently to what he had to say, promised to examine into the affair on the skipper's return, and ordered him to pay ten thousand piastres more for the fees of the court.A biró azzal kezdte, hogy tizezer piasztert fizettetett vele, amiért oly nagy zajt csapott: azután türelmesen végighallgatta, megigérte, hogy mihelyt a kereskedő visszatér, megvizsgálja ügyét és ekkor még tizezer piasztert fizettet vele a kihallgatásért.Lo primero que hizo el juez fué condenaile á pagar diez mil duros por la bulla que habia metido: oyóle luego con mucha pachorra, le prometió que exâmininaria el asunto así que voliera el mercader, y exîgió otros diez mil duros por los derechos de audiencia.Ο δικαστής πρώτα τον βάζει να πληρώση δέκα χιλιάδες πιάστρα για το θόρυβο, που έκανε· κατόπι τον άκουσε υπομονητικά, του υποσχέθηκε να εξετάση την υπόθεσή του, μόλις ο έμπορος ξαναγυρίση, και τον έβαλε να πληρώση άλλες δέκα χιλιάδες πιάστρα για έξοδα ακροάσεως. Αυτός ο τρόπος έφερε σε τέλεια απελπισία τον Αγαθούλη.
Ce procédé acheva de désespérer Candide; il avait à la vérité essuyé des malheurs mille fois plus douloureux; mais le sang froid du juge, et celui du patron dont il était volé, alluma sa bile, et le plongea dans une noire mélancolie.This treatment put Candide out of all patience; it is true, he had suffered misfortunes a thousand times more grievous, but the cool insolence of the judge, and the villainy of the skipper raised his choler and threw him into a deep melancholy.Ilyen előzmények nagyon elkeseritették Candide-ot; hiszen igaz, hogy ezer, sokkal fájdalmasabb szerencsétlenségen is ment már keresztül; de a birónak és annak a hajótulajdonosnak hidegvére, ki megrabolta őt, felforralta mérgét és a legsötétebb melankóliába meritette:Esta conducta acabó de desesperar á Candido; y aunque á la verdad habia padecido otras desgracias mil veces mas crueles, la calma del juez y del patron que le habia robado le exâltaron la cólera, y le ocasionáron una negra melancolía.Είχε, αλήθεια, δοκιμάσει δυστυχήματα χίλιες φορές μεγαλύτερα· αλλ' η ψυχραιμία του δικαστή και του πλοιάρχου, που τον έκλεψε, ερέθισε τη χολή του και τον βύθισε σε μαύρη μελαγχολία.
La méchanceté des hommes se présentait à son esprit dans toute sa laideur, il ne se nourrissait que d'idées tristes.The villainy of mankind presented itself to his mind in all its deformity, and his soul was a prey to the most gloomy ideas.az emberi gonoszság teljes csufságában megjelent lelki szemei előtt; sötét gondolatok ejtették őt hatalmába.Presentábase á su mente la maldad humana con toda su disformidad, y solo pensamientos tristes revolvia.Η κακία των ανθρώπων παρουσιαζότανε στα μάτια του μ' όλη της την ασχημιά και τρεφόταν όλο με θλιβερές σκέψεις.
Enfin un vaisseau français étant sur le point de partir pour Bordeaux, comme il n'avait plus de moutons chargés de diamants à embarquer, il loua une chambre du vaisseau à juste prix, et fit signifier dans la ville qu'il paierait le passage, la nourriture, et donnerait deux mille piastres à un honnête homme qui voudrait faire le voyage avec lui, à condition que cet homme serait le plus dégoûté de son état, et le plus malheureux de la province.After some time, hearing that the captain of a French ship was ready to set sail for Bordeaux, as he had no more sheep loaded with diamonds to put on board, he hired the cabin at the usual price; and made it known in the town that he would pay the passage and board of any honest man who would give him his company during the voyage; besides making him a present of ten thousand piastres, on condition that such person was the most dissatisfied with his condition, and the most unfortunate in the whole province.Végül egy francia hajóra bukkant, mely éppen Bordeauxba volt indulóban; miután már nem voltak gyémánttal megrakott kosai, kabint bérelt egy hajón tisztességes áron és kidoboltatta a városban, hogy hajlandó volna utiköltségét, élelmezését fizetni s azonkivül még kétezer piasztert adni egy oly tisztességes embernek, ki kész volna vele együtt utazni - de csak oly feltétel alatt, ha ez az ember a környék legszerencsétlenebb embere.Finalmente estando para salir para Burdeos un navío francés, y no quedándole carneros cargados de diamantes que embarcar, ajustó en lo que valia un camarote del navío, y mandó pregonar en la ciudad que pagaba el viage y la manutencion, y daba dos mil duros á un hombre de bien que le quisiera acompañar, con la condición de que fuese el mas descontento de su suerte, y el mas desdichado de la provincia.Τέλος, επειδή ένα γαλλικό καράβι ήταν έτοιμο να φύγη για το Μπορντώ, αφού πια δεν είχε να μπαρκαρίση πρόβατα φορτωμένα διαμάντια, νοίκιασε μια καμπίνα στη σωστή τιμή της και κοινοποίησε, ενώ ακόμα ήτανε στην πόλη, πως θα πληρώση το ταξίδι, την τροφή και δυο χιλιάδες πιάστρα σε όποιον τίμιο άνθρωπο θάθελε να τον συνοδέψη στο ταξίδι, με τον όρο, πως αυτός ο άνθρωπος θάτανε ο πιο απογοητευμένος από την κατάστασή του κι' ο πιο δυστυχισμένος της επαρχίας.
Il se présenta une foule de prétendants qu'une flotte n'aurait pu contenir.Upon this there appeared such a crowd of candidates that a large fleet could not have contained them.A pályázók oly tömege jelentkezett, hogy egy hadihajón sem fért volna el.Presentóse una cáfila tal de pretendientes, que no hubieran podido caber en una esquadra.Παρουσιαστήκανε πλήθος υποψήφιοι, που ολόκληρος στόλος δε θα μπορούσε να τους χωρέση.
Candide, voulant choisir entre les plus apparents, il distingua une vingtaine de personnes qui lui paraissaient sociables, et qui toutes prétendaient mériter la préférence.Candide, willing to choose from among those who appeared most likely to answer his intention, selected twenty, who seemed to him the most sociable, and who all pretended to merit the preference.Candide a legőszintébbet szerette volna választani, tehát húsz olyan személyt választott ki, kik valamennyien elég ügyes, társaságbeli emberek voltak s valamennyien versengtek az elsőségért:Queriendo Candido escoger los que mejor educados parecian, señaló hasta unos veinte que le parecieron mas sociables, y todos pretendían que merecían la preferencia.Ο Αγαθούλης θέλοντας να διαλέξη μεταξύ τους τον πιο ολοφάνερα δυστυχισμένο, ξεχώρισε καμιά εικοσαριά που φαινόντανε πιο κοινωνικοί και που όλοι αξιούσανε να προτιμηθούνε.
Il les assembla dans son cabaret, et leur donna à souper, à condition que chacun ferait serment de raconter fidèlement son histoire, promettant de choisir celui qui lui paraîtrait le plus à plaindre et le plus mécontent de son état, à plus juste titre, et de donner aux autres quelques gratifications.He invited them to his inn, and promised to treat them with a supper, on condition that every man should bind himself by an oath to relate his own history; declaring at the same time, that he would make choice of that person who should appear to him the most deserving of compassion, and the most justly dissatisfied with his condition in life; and that he would make a present to the rest.összegyüjtötte őket a korcsmában, megvacsoráztatta őket oly feltétellel, hogy mindegyik megesküszik rá, hogy hiven beszéli el élettörténetét s megigérte, hogy azt viszi magával, akit legszánalomraméltóbbnak és legszerencsétlenebbnek talál és hogy a többieknek kárpótlást ad.Reuniólos en su posada, y los convidó á cenar, poniendo por condicion que hiciese cada uno de ellos juramento de contar con sinceridad su propia historia, y prometiendo escoger al que mas digno de compasion y mas descontento con justicia de su suerte le pareciese, y dar á los demas una gratificacion.Τους μάζεψε μέσα στην ταβέρνα του, τους έδωσε να φάνε με τον όρο, πως καθένας τους θα ορκιζότανε να διηγηθή την ιστορία του δίνοντας την υπόσχεση, πως θα διαλέξη τον πιο αξιολύπητο, τον πιο δικαιολογημένα δυσαρεστημένο από την κατάστασή του και πως θάδινε στους άλλους κάποιο δώρο.
La séance dura jusqu'à quatre heures du matin. Candide, en écoutant toutes leurs aventures, se ressouvenait de ce que lui avait dit la vieille en allant à Buénos-Ayres, et de la gageure qu'elle avait faite, qu'il n'y avait personne sur le vaisseau à qui il ne fût arrivé de très grands malheurs.This extraordinary assembly continued sitting till four in the morning. Candide, while he was listening to their adventures, called to mind what the old woman had said to him in their voyage to Buenos Ayres, and the wager she had laid that there was not a person on board the ship but had met with great misfortunes.A tanácskozás egészen hajnali négy óráig tartott. Amint Candide végighallgatta ügyes-bajos dolgaikat, eszébe jutott mindaz, amit az öreg asszony mondott, midőn Buenos-Ayres felé hajóztak s eszébe jutott a fogadása, hogy egy ember sem található a hajón, akit nem értek nagy szerencsétlenségek:Duró la sesion hasta las quatro de la madrugada; y al oir sus aventuras ó desventuras se acordaba Candido de lo que le habia dicho la vieja quando iban á Buenos-Ayres, y de la apuesta que habia hecho de que no habia uno en el navío á quien no hubiesen acontecido gravísimas desdichas.Η συντροφιά κράτησε ως τις τέσσερες το πρωί. Ο Αγαθούλης ακούοντας όλες τους τις περιπέτειες θυμότανε ό,τι τούλεγε η γριά, όταν ερχότανε στο Βουένος Άυρες, και το στοίχημα που έβαλε, πως δεν υπήρχε κανένας μέσα στο καράβι, που να μη του συνέβηκαν οι πιο μεγάλες δυστυχίες.
Il songeait à Pangloss à chaque aventure qu'on lui contait.Every story he heard put him in mind of Pangloss.Panglossra gondolt mindég, valahányszor ujabb szerencsétlenséget meséltek el neki.A cada lástima que contaban, pensaba en Panglós, y decia:Συλλογιζότανε τον Παγγλώσση σε κάθε περιπέτεια, που του διηγόντανε.
Ce Pangloss, disait-il, serait bien embarrassé à démontrer son système. Je voudrais qu'il fût ici."My old master," said he, "would be confoundedly put to it to demonstrate his favorite system. Would he were here!»Pangloss, mondta magában, ugyancsak zavarba jönne, ha rendszerét be kellene bizonyitania; bárcsak itt lehetne.El tal Panglós apurado se habia de ver para demostrar su sistema: yo quisiera que se hallase aquí.— Αυτός ο Παγγλώσσης, έλεγε μέσα του, θα δυσκολευότανε ν' αποδείξη την αλήθεια του συστήματός του. Θάθελα νάταν εδώ.
Certainement si tout va bien, c'est dans Eldorado, et non pas dans le reste de la terre.Certainly if everything is for the best, it is in El Dorado, and not in the other parts of the world."Az biztos, hogy csak Eldorádóban folynak jól a dolgok, és sehol másutt a világon.«Es cierto que si está todo bien, es en el Dorado, pero no en lo demas de la tierra.Ασφαλώς, αν όλα είναι καλά, αυτό συμβαίνει μόνο στο Ελδοράδο και σε κανένα μέρος του άλλου κόσμου.
Enfin il se détermina en faveur d'un pauvre savant qui avait travaillé dix ans pour les libraires à Amsterdam. Il jugea qu'il n'y avait point de métier au monde dont on dût être plus dégoûté.At length he determined in favor of a poor scholar, who had labored ten years for the booksellers at Amsterdam: being of opinion that no employment could be more detestable.Végül egy szegény tudós javára döntötte el a dolgot, ki tiz esztendeig dolgozott az amszterdami könyvkereskedések részére. Ugy találta, hogy nincs a világon oly mesterség, melytől jobban meg lehetne undorodni.Finalmente se determinó enfavor de un hombre docto y pobre, que habia trabajado diez años para los libreros de Amsterdan, creyendo que no habia en el mundo oficio que mas aperreado traxese al que le exercitaba.Τέλος προτίμησε ένα δυστυχισμένο σοφό, πούχε δουλέψει δέκα χρόνια για τους βιβλιοπώλας του Άμστερνταμ. Σκέφτηκε, πως δεν υπάρχει άλλο επάγγελμα στον κόσμο, που ν' απαγοητεύη περισσότερο. Αυτός ο σοφός, που ήταν άλλωστε ένας αγαθός άνθρωπος, τον είχε κλέψει η γυναίκα του, τον είχε δείρει ο γυιός του, τον είχε εγκαταλείψει η κόρη του, ακολουθώντας έναν Πορτογάλλο.
Ce savant, qui était d'ailleurs un bon-homme, avait été volé par sa femme, battu par son fils, et abandonné de sa fille, qui s'était fait enlever par un Portugais. Il venait d'être privé d'un petit emploi duquel il subsistait; et les prédicants de Surinam le persécutaient, parcequ'ils le prenaient pour un socinien.This scholar, who was in fact a very honest man, had been robbed by his wife, beaten by his son, and forsaken by his daughter, who had run away with a Portuguese. He had been likewise deprived of a small employment on which he subsisted, and he was persecuted by the clergy of Surinam, who took him for a Socinian.Ezt a tudóst, ki egyébként jámbor férfiu volt, felesége meglopta, fia elverte, leánya elhagyta és megszökött egy portugállal, legujabban egy szerény kis hivataltól is megfosztották, melyből életét tengette és Surinam prédikátorai üldözték őt, mert azt hitték róla, hogy szociniánus.Fuera de eso este docto sugeto, que era hombre de muy buena pasta, habia sido robado por su muger, aporreado por su hijo, y su hija le habia abandonado, y se habia escapado con un Portugués. Le acababan de quitar un miserable empleo con el qual vivia, y le perseguian los predicantes de Surinam, porque le tachaban de sociniano.Προ μικρού τον είχαν απολύσει από μια μικρή θέση, με την οποία ζούσε. Οι ιεροκήρυκες του Σουρινάμ τον καταδίωκαν ως σοσινιανό.
Il faut avouer que les autres étaient pour le moins aussi malheureux que lui; mais Candide espérait que le savant le désennuierait dans le voyage.It must be acknowledged that the other competitors were, at least, as wretched as he; but Candide was in hopes that the company of a man of letters would relieve the tediousness of the voyage.Igaz, hogy a többiek is legalább is ilyen szerencsétlenek lehettek, mint emez; de Candide azt gondolta magában, hogy a tudós legalább szórakoztatni fogja az utazás alatt.Hase de confesar que los demas eran por lo menós tan desventurados como él; pero Candido esperaba que con el docto se aburriria ménos en el viage.Πρέπει να ομολογήσουμε, πως κι' οι άλλοι ήτανε τουλάχιστο τόσο δυστυχισμένοι, όσο κι' αυτός.
Tous ses autres rivaux trouvèrent que Candide leur fesait une grande injustice; mais il les apaisa en leur donnant à chacun cent piastres.All the other candidates complained that Candide had done them great injustice, but he stopped their mouths by a present of a hundred piastres to each.A vetélytársak mind ugy érezték, hogy Candide nagy igazságtalanságot követett el velök szemben; Candide azonban mindegyiknek száz piasztert adott s ezzel megnyugtatta őket.Todos sus competidores se quejáron de la injusticia manifiesta de Candido; mas este los calmó repartiendo cien duros á cada uno.Αλλ' ο Αγαθούλης έλπιζε, πως ο σοφός θα τον έκαμνε να ξεχνά τις λύπες του στο ταξίδι· οι αντίπαλοι του σοφού βρίσκανε, πως ο Αγαθούλης τους αδίκησε πολύ, αλλά τους κατεύνασε δίνοντας στον καθένα εκατό πιάστρα.
CHAPITRE XX.CHAPTER 20HUSZADIK FEJEZET.CAPITULO XX.ΚΕΦΑΛΑΙΟ XX.
Ce qui arriva sur mer à Candide et à Martin.What Befell Candide and Martin on Their PassageMi történt Candide-dal és Martinnal a tengeren?De lo que sucedió á Candido y á Martin durante la navegacion.&Τι τους συνέβη στο ταξίδι του Αγαθούλη και του Μαρτίνου.&
Le vieux savant, qui s'appelait Martin, s'embarqua donc pour Bordeaux avec Candide.The old philosopher, whose name was Martin, took shipping with Candide for Bordeaux.Az agg tudós tehát, kinek Martin volt a neve, Bordeaux felé hajózott Candide társaságában.Embarcóse pues para Burdeos con Candido el docto anciano, cuyo nombre era Martin.Ο γέρο-σοφός, που ονομαζότανε Μαρτίνος, επιβιβάσθηκε τέλος με τον Αγαθούλη για το Μπορντώ. Κι' ο ένας κι' ο άλλος είχανε πολλά ιδεί και πολλά πάθει.
L'un et l'autre avaient beaucoup vu et beaucoup souffert; et quand le vaisseau aurait dû faire voile de Surinam au Japon par le cap de Bonne-Espérance, ils auraient eu de quoi s'entretenir du mal moral et du mal physique pendant tout le voyage.Both had seen and suffered a great deal, and had the ship been going from Surinam to Japan round the Cape of Good Hope, they could have found sufficient entertainment for each other during the whole voyage, in discoursing upon moral and natural evil.Mindketten sokat tapasztaltak már és sok szenvedésen mentek keresztül és ha a hajónak Surinamtól Japánig kellett volna vitorlázni a Jóreménység fokán át, egész utazásuk alatt tudtak volna mit beszélni az erkölcsi és fizikai bajokról.Ambos habian visto y habian padecido mucho; y aun quando el navío hubiera ido de Surinam al Japon por el cabo de Buena Esperanza, no les hubiera en todo el viage faltado materia para discurrir acerca del mal físico y el mal moral.Κι' όταν το καράβι θάνοιγε πανιά από το Σουρινάμ για την Ιαπωνία περνώντας από το ακρωτήριο της Καλής-Ελπίδας,θάχανε καιρό να συζητήσουνε σε όλο τους το ταξίδι για το φυσικό και ηθικό κακό.
Cependant Candide avait un grand avantage sur Martin, c'est qu'il espérait toujours revoir mademoiselle Cunégonde, et que Martin n'avait rien à espérer; de plus il avait de l'or et des diamants; et, quoiqu'il eût perdu cent gros moutons rouges chargés des plus grands trésors de la terre, quoiqu'il eût toujours sur le coeur la friponnerie du patron hollandais; cependant quand il songeait à ce qui lui restait dans ses poches, et quand il parlait de Cunégonde, surtout à la fin du repas, il penchait alors pour le système de Pangloss.Candide, however, had one advantage over Martin: he lived in the pleasing hopes of seeing Miss Cunegund once more; whereas, the poor philosopher had nothing to hope for. Besides, Candide had money and jewels, and, not withstanding he had lost a hundred red sheep laden with the greatest treasure outside of El Dorado, and though he still smarted from the reflection of the Dutch skipper's knavery, yet when he considered what he had still left, and repeated the name of Cunegund, especially after meal times, he inclined to Pangloss's doctrine.Candide-nak azonban nagy előnye volt Martinnal szemben; még nem adta fel a reményt, hogy viszontláthassa Kunigunda kisasszonyt, Martin ellenben semmit sem remélt; sőt Candide-nak még aranyai és gyémántjai is voltak; és ha el is vesztette azt a száz vörös kost, mely a világ legnagyobb kincseivel volt megrakva és bár még mindég elkeseritette lelkét a holland hajóskapitány gazsága, mégis ha megmaradt kincsére gondolt és midőn különösen a jó ebédek után Kunigundáról beszélt, akkor nagyon is hajlott Pangloss rendszere felé.Verdad es que Candido le sacaba muchas ventajas á Martin, porque llevaba la esperanza de ver á su Cunegunda, y Martin no tenia cosa ninguna que esperar: y le quedaba oro y diamantes; de suerte que aunque habia perdido cien carneros grandes cargados de las mayores riquezas de la tierra, y aunque le escarbaba continuamente la bribonada del patron holandés, todavía quando pensaba en lo que aun llevaba en su bolsillo, y hablaba de Cunegunda, con especialidad después de comer, se inclinaba al sistema de Panglós.Ωστόσο ο Αγαθούλης υπερτερούσε κάπως τον Μαρτίνο, στο ότι έλπιζε πάντα να ξαναϊδή τη δεσποινίδα Κυνεγόνδη, ενώ ο Μαρτίνος δεν έλπιζε τίποτα: επί πλέον είχε χρυσάφι και διαμάντια· και μολονότι είχε χάσει εκατό μεγάλα πρόβατα κόκκινα, φορτωμένα από τους πιο μεγάλους θησαυρούς της γης, μολονότι είχε πάντα στην καρδιά του την ατιμία του ολλανδού πλοιάρχου, ωστόσο, σαν συλλογιζόταν αυτά, που του μείνανε στις τσέπες, και σαν μιλούσε για την Κυνεγόνδη, μάλιστα στο τέλος του φαγητού, έκλινε τότε προς το σύστημα του Παγγλώσση.
Mais vous, monsieur Martin, dit-il au savant, que pensez-vous de tout cela? quelle est votre idée sur le mal moral et le mal physique?"And pray," said he to Martin, "what is your opinion of the whole of this system? What notion have you of moral and natural evil?"»És te, Martin mester, mondá a tudósnak, mit gondolsz minderről? mi a véleményed az erkölcsi és fizikai rosszról?Y vm., señor Martín, le dixo al docto, ¿qué piensa de todo esto? ¿qué opinion lleva cerca del mal físico y el mal moral?— Μα σεις, κύριε Μαρτίνε, είπε στο σοφό· τι σκέπτεστε για όλ' αυτά; Ποια είναι η ιδέα σας για το ηθικό κακό και για το φυσικό κακό;
Monsieur, répondit Martin, mes prêtres m'ont accusé d'être socinien; mais la vérité du fait est que je suis manichéen."Sir," replied Martin, "our priest accused me of being a Socinian; but the real truth is, I am a Manichaean."Uram, felelé Martin, papjaim azzal vádoltak, hogy szociniánus vagyok, holott igazság szerint manicheus vagyok.Señor, respondió Martin, los clérigos me han acusado de ser sociniano; pero la verdad es que soy maniquéo.— Κύριε, απάντησε ο Μαρτίνος, οι παπάδες μου με κατηγόρησαν ως σοσινιανό· αλλ' η πραγματική αλήθεια είναι, πως είμαι μανιχαίος.
Vous vous moquez de moi, dit Candide; il n'y a plus de manichéens dans le monde."Nay, now you are jesting," said Candide; "there are no Manichaeans existing at present in the world."Tréfálsz velem, mondá Candide, hiszen már az egész világon nincsenek manicheusok.Ese es cuento, replicó Candido, que ya no hay maniquéos en el mundo.— Με κοροϊδεύετε, είπε ο Αγαθούλης· δεν υπάρχουνε πια μανιχαίοι στον κόσμο.
Il y a moi, dit Martin: je ne sais qu'y faire; mais je ne peux penser autrement."And yet I am one," said Martin; "but I cannot help it. I cannot for the soul of me think otherwise."Egyedül én vagyok az, mondá Martin; hiába, nem tudok máskép gondolkozni.Pues yo en el mundo estoy, dixo Martin, y es la realidad que no está en mi creer otra cosa.— Είμ' εγώ! είπεν ο Μαρτίνος· σωστά στραβά, δε μπορώ να σκεφτώ αλλιώτικα.
Il faut que vous ayez le diable au corps, dit Candide."Surely the Devil must be in you," said Candide.Biztosan az ördög bujt beléd, mondá Candide.Menester es que tenga vm. el diablo en el cuerpo, repuso Candido.— Πρέπει νάχετε το διάβολο μέσα σας, είπε ο Αγαθούλης.
Il se mêle si fort des affaires de ce monde, dit Martin, qu'il pourrait bien être dans mon corps, comme partout ailleurs: mais je vous avoue qu'en jetant la vue sur ce globe, ou plutôt sur ce globule, je pense que Dieu l'a abandonné à quelque être malfesant; j'en excepte toujours Eldorado."He concerns himself so much," replied Martin, "in the affairs of this world that it is very probable he may be in me as well as everywhere else; but I must confess, when I cast my eye on this globe, or rather globule, I cannot help thinking that God has abandoned it to some malignant being. I always except El Dorado.Annyira beleavatkozik e világ dolgába, mondá Martin, hogy épp ugy rejtőzködhetik az én testemben, mint máshol; azonban mondhatom, hogy ha tekintetemet erre a földre vagy helyesebben: sárgolyóra vetem, azt kell gondolnom, hogy Isten - Eldorádó kivételével - az egészet valami kártevő lénynek adta át.Tanto papelea en este mundo, dixo Martin, que muy bien puede ser que esté en mi cuerpo lo mismo que en otra parte. Confieso que quando tiendo la vista por este globo ó glóbulo, se me figura que le ha dexado Dios á disposicion de un ser maléfico, exceptuando el Dorado.Ανακατεύεται τόσο πολύ στα πράγματα του κόσμου τούτου, είπε ο Μαρτίνος, που μπορεί πολύ καλά νάναι μέσα μου, όπως και παντού αλλού· αλλά σας ομολογώ, πως ρίχνοντας το βλέμμα μου απάνου σ' αυτή τη σφαίρα ή καλύτερα τη σφαιρίτσα, σκέπτομαι, πως ο Θεός την εγκατάλειψε όλην σε κάποιο πνεύμα κακοποιό, εξόν από το Ελδοράδο.
Je n'ai guère vu de ville qui ne désirât la ruine de la ville voisine, point de famille qui ne voulût exterminer quelque autre famille.I scarce ever knew a city that did not wish the destruction of its neighboring city; nor a family that did not desire to exterminate some other family.Még nem láttam olyan várost, mely ne kivánta volna a szomszéd város pusztulását, sem olyan családot, mely ne akart volna egy másik családot megsemmisiteni.Aun no he visto un pueblo que no desee la ruina del pueblo inmediato, ni una familia que no quisiera exterminar otra familia.Δεν έχω διόλου ιδωμένα πολιτεία, που να μη θέλη την καταστροφή της γειτονικής πολιτείας, ούτε οικογένεια που να μη θέλη το ξεπάτωμα άλλης οικογένειας.
Partout les faibles ont en exécration les puissants devant lesquels ils rampent, et les puissants les traitent comme des troupeaux dont on vend la laine et la chair. Un million d'assassins enrégimentés, courant d'un bout de l'Europe à l'autre, exerce le meurtre et le brigandage avec discipline pour gagner son pain, parcequ'il n'a pas de métier plus honnête; et dans les villes qui paraissent jouir de la paix, et où les arts fleurissent, les hommes sont dévorés de plus d'envie, de soins, et d'inquiétudes, qu'une ville assiégée n'éprouve de fléaux.The poor in all parts of the world bear an inveterate hatred to the rich, even while they creep and cringe to them; and the rich treat the poor like sheep, whose wool and flesh they barter for money; a million of regimented assassins traverse Europe from one end to the other, to get their bread by regular depredation and murder, because it is the most gentlemanlike profession. Even in those cities which seem to enjoy the blessings of peace, and where the arts flourish, the inhabitants are devoured with envy, care, and inquietudes, which are greater plagues than any experienced in a town besieged.A gyöngék mindenütt átkot szórnak a hatalmasokra, kik előtt csusznak-másznak, a hatalmasok pedig mindég ugy bánnak velök, mint a nyájakkal, melyeknek gyapját és husát áruba bocsátják. Egy millió, katonailag kiképzett gyilkos, Európa egyik szélétől a másikig száguldva gyakorolja teljes fegyelmezettséggel a gyilkolás és rablás mesterségét, hogy betevő falatját megkeresse, mert nincs becsületesebb tennivalója; és azokban a városokban, melyek a békének látszanak örvendeni, és ahol a müvészetek virágzanak, az embereket irigység emészti, gondok és nyugtalanság gyötrik őket és boldogtalanabbaknak érzik magukat, mintha egy ostromlott városban lennének.En todas partes los menudos exêcran de los grandes, y se postran á sus plantas; y los grandes los tratan como viles rebaños, desollándolos y comiéndoselos. Un millon de asesinos en regimientos andan corriendo la Europa entera, saqueando y matando con disciplina, porque no saben oficio mas honroso; en las ciudades que en apariencia disfrutan la paz, y en que florecen las artes, estan roidos los hombres de mas envidia, inquietudes y afanes, que quantas plagas padece una ciudad sitiada.Παντού οι αδύνατοι μισούνε τους δυνατούς, που μπροστά τους σέρνονται κι' οι δυνατοί τους μεταχειρίζονται σαν κοπάδια και πουλούνε το μαλλί τους και το κρέας τους. Ένα εκατομμύριο δολοφόνοι καταταγμένοι σε συντάγματα, τρέχοντας από τη μια στην άλλη άκρα της Ευρώπης, σκοτώνουνε και ληστεύουνε με πειθαρχία για να κερδίσουνε το ψωμί τους, γιατί δεν υπάρχει επάγγελμα εντιμότερο απ' αυτό. Και στις πολιτείες που φαίνονται πως χαίρονται την ειρήνη κι' όπου οι τέχνες ανθούνε, οι άνθρωποι κατατρώγονται από περισσότερες επιθυμίες, φροντίδες κι' ανησυχίες, απ' όσα δοκιμάζει δεινά μια πολιορκημένη πολιτεία.
Les chagrins secrets sont encore plus cruels que les misères publiques. En un mot j'en ai tant vu et tant éprouvé, que je suis manichéen.Private chagrins are still more dreadful than public calamities. In a word," concluded the philosopher, "I have seen and suffered so much that I am a Manichaean."A titkos fájdalmak még a nyilvánvaló nyomoruságnál is rettentőbbek... Egy szóval: én annyit láttam és tapasztaltam, hogy manicheus lettem.Todavía son mas crueles los pesares secretòs que las miserias públicas; en una palabra, he visto tanto y he padecido tanto, que soy maniquéo.Οι μυστικές λύπες είναι πολύ δριμύτερες από τα δημόσια δεινά. Μ' ένα λόγο, έχω τόσα ιδεί και τόσα υποφέρει, ώστε είμαι μανιχαίος.
Il y a pourtant du bon, répliquait Candide."And yet there is some good in the world," replied Candide.De azért mindenütt lehet találni valami jót, jegyezte meg Candide.Cosas buenas hay, no obstante, replicó Candido.— Υπάρχουν ωστόσο και καλά, απαντούσε ο Αγαθούλης.
Cela peut être, disait Martin; mais je ne le connais pas."Maybe so," said Martin, "but it has escaped my knowledge."Lehet, mondá Martin, de én kételkedem benne.«Podrá ser, decía Martin, mas no han llegado á mi noticia.— Ίσως, έλεγε ο Μαρτίνος, αλλά δεν το γνωρίζω.
Au milieu de cette dispute, on entendit un bruit de canon. Le bruit redouble de moment en moment.While they were deeply engaged in this dispute they heard the report of cannon, which redoubled every moment.Vitatkozás közben egyszerre ágyudörejt hallottak, és percről-percre nagyobb zaj ütötte meg fülüket.En esta disputa estaban quando se oyéron descargas de artillería.Κει που συζητούσαν, ακούσανε μια κανονιά.
Chacun prend sa lunette. On aperçoit deux vaisseaux qui combattaient à la distance d'environ trois milles: le vent les amena l'un et l'autre si près du vaisseau français, qu'on eut le plaisir de voir le combat tout à son aise.Each took out his glass, and they spied two ships warmly engaged at the distance of about three miles. The wind brought them both so near the French ship that those on board her had the pleasure of seeing the fight with great ease.Mindenki messzelátójához nyult. Két hajót pillantottak meg, mely körülbelül három mértföldnyi távolságból támadt egymásra: a szél mindkettőt olyan közel sodorta a francia hajóhoz, hogy kényelmesen végig lehetett nézni a harc kimenetelét.De uno en otro instante crecia el estruendo, y todos se armáron de un anteojo. Veíanse como á distancia de tres millas dos navios que combatían, y los traxo el viento tan cerca del navío francés á uno y á otro, que tuviéron el gusto de mirar el combate muy á su sabor.Ο κρότος διπλασιάζεται από μια στιγμή σε άλλη. Παίρνουν καθένας τα κιάλια του. Διακρίνουνε δυο καράβια που πολεμούσανε σε απόσταση περίπου τριών μιλλιών· ο άνεμος έφερε και τόνα και τάλλο τόσο κοντά στο γαλλικό καράβι, που λάβανε την ευχαρίστηση να βλέπουνε τη μάχη με τέλειαν άνεση.
Enfin l'un des deux vaisseaux lâcha à l'autre une bordée si bas et si juste, qu'il le coula à fond.After several smart broadsides the one gave the other a shot between wind and water which sunk her outright.Végül az egyik hajó a másiknak oly hatalmas sortüzet adott, hogy az utóbbi léket kapott a fenekén.Al cabo uno de los navios descargó una andanada con tanto tino y acierto, y tan á flor de agua, que echó á pique á su contrario.Τέλος τόνα από τα δυο καράβια έρριξε στο άλλο μια ομοβροντία τόσο χαμηλά και τόσο πετυχημένη που το βύθισε ολότελα.
Candide et Martin aperçurent distinctement une centaine d'hommes sur le tillac du vaisseau qui s'enfonçait; ils levaient tous les mains au ciel, et jetaient des clameurs effroyables: en un moment tout fut englouti.Then could Candide and Martin plainly perceive a hundred men on the deck of the vessel which was sinking, who, with hands uplifted to Heaven, sent forth piercing cries, and were in a moment swallowed up by the waves.Candide és Martin világosan láthatták, hogy vagy száz ember van a sülyedő hajó fedélzetén; valamennyien égre emelték kezeiket és félelmetes kiáltozásban törtek ki: aztán egyszerre minden lángba borult.Martin y Candido distinguiéron con mucha claridad en el combes de la nave que zozobraba unos cien hombres que todos alzaban las manos al cielo dando espantosos gritos; en un punto se los tragó á todos la mar.Ο Αγαθούλης κι' ο Μαρτίνος διακρίνανε πολύ καθαρά καμμιά εκατοστή ανθρώπους πάνω στη γέφυρα του πλοίου που βυθιζότανε. Σηκώναν όλοι τους τα χέρια στον ουρανό και ξεφωνίζανε με φρίκη. Σε μια στιγμή όλα καταπιοθήκανε!
Eh bien! dit Martin, voilà comme les hommes se traitent les uns les autres."Well," said Martin, "you now see in what manner mankind treat one another."»No, látod, mondá Martin, hogy bánnak az emberek egymással.Vea vm., dixo Martin, pues así se tratan los hombres unos á otros.— Καλά! είπε ο Μαρτίνος, να πώς οι άνθρωποι φέρνονται αναμεταξύ τους.
Il est vrai, dit Candide, qu'il y a quelque chose de diabolique dans cette affaire."It is certain," said Candide, "that there is something diabolical in this affair."Bizony valami ördögi van a dologban« mondá Candide.Verdad es, dixo Candido, que anda aquí la mano del diablo.— Είναι αλήθεια, είπε ο Αγαθούλης, πως υπάρχει κάτι διαβολικό σ' αυτή την υπόθεση.
En parlant ainsi, il aperçut je ne sais quoi d'un rouge éclatant, qui nageait auprès de son vaisseau. On détacha la chaloupe pour voir ce que ce pouvait être; c'était un de ses moutons.As he was speaking thus he spied something of a shining red hue, which swam close to the vessel. The boat was hoisted out to see what it might be, when it proved to be one of his sheep.E közben valami vörösen fénylő jószágot vett észre, mely hajója felé uszott: a tengerre eresztettek egy kis csónakot, mert látni akarták, mi lehet az? Egyike volt a kosoknak.Diciendo esto, advirtió cierta cosa de un encarnado muy subido, que nadaba junto al navio; echáron la lancha para ver que era, y era uno de sus carneros.Ενώ μιλούσε, παρατήρησε κάτι λαμπερό κόκκινο, που κολυμπούσε κοντά στο καράβι τους.
Candide eut plus de joie de retrouver ce mouton, qu'il n'avait été affligé d'en perdre cent tous chargés de gros diamants d'Eldorado.Candide felt more joy at the recovery of this one animal than he did grief when he lost the other hundred, though laden with the large diamonds of El Dorado.Candide jobban megörült annak, hogy ezt az egy kost megtalálta, mint amennyire lesujtotta, hogy százat elvesztett, mely Eldorádó drága gyémántjaival volt megrakva.Mas se alegró Candido con haber recobrado este carnero, que lo que habia sentido la pérdida de ciento cargados todos de diamantes gruesos del Dorado.Κατεβάσανε τη βάρκα να ιδούνε τι ήτανε· ήταν ένα από τα πρόβατά του, που είχε χάσει άλλα εκατό τέτοια, φορτωμένα χοντρά διαμάντια του Ελδοράδο.
Le capitaine français aperçut bientôt que le capitaine du vaisseau submergeant était espagnol, et que celui du vaisseau submergé était un pirate hollandais; c'était celui-là même qui avait volé Candide.The French captain quickly perceived that the victorious ship belonged to the crown of Spain; that the other was a Dutch pirate, and the very same captain who had robbed Candide.A francia kapitány rögtön észrevette, hogy a győztes hajó parancsnoka spanyol nemzetségü volt, az elmerülté pedig egy holland kalóz: az, amelyik megrabolta Candide-ot.En breve reconoció el capitán del navío francés que el del navío sumergidor era Español, y el del navío sumergido un pirata holandés, el mismo que habia robado á Candido.Ο Γάλλος καπετάνιος παρατήρησε σε λίγο, πως ο καπετάνιος του καραβιού που νίκησε ήταν ισπανός και του βυθισμένου ήταν ένας ολλανδός πειρατής. Ήταν ο ίδιος που έκλεψε τον Αγαθούλη.
Les richesses immenses dont ce scélérat s'était emparé furent ensevelies avec lui dans la mer, et il n'y eut qu'un mouton de sauvé.The immense riches which this villain had amassed, were buried with him in the deep, and only this one sheep saved out of the whole.A végtelen gazdagság, melyet ez a gazember megkaparitott, vele együtt a tengerbe veszett és csak az az egyetlen kos menekült meg.Con el pirata se hundiéron en el mar las inmensas riquezas de que se habia apoderado el infame, y solo se libertó un carnero.Τ' άπειρα πλούτη, που αυτός ο κακούργος είχε αρπάξει, θαφτήκανε μέσα στη θάλασσα μαζί με τον ίδιο και δε σώθηκε παρά ένα πρόβατο.
Vous voyez, dit Candide à Martin, que le crime est puni quelquefois; ce coquin de patron hollandais a eu le sort qu'il méritait."You see," said Candide to Martin, "that vice is sometimes punished. This villain, the Dutch skipper, has met with the fate he deserved."»Láthatod, mondá Candide Martinhoz fordulva, hogy a bűnnek néha büntetés jár nyomában: ez a gaz holland hajós olyan véget ért, amilyenre rászolgált.Ya ve vm., dixo Candido á Maitin, que á veces llevan los delitos su merecido: este pícaro de patrón holandés ha sufrido la pena digna de sus maldades.— Βλέπετε, είπε ο Αγαθούλης στο Μαρτίνο, ότι το έγκλημα καμμιά φορά τιμωριέται· αυτός ο κατεργάρης ο πλοίαρχος έλαβε την τύχη, που του άξιζε.
Oui, dit Martin; mais fallait-il que les passagers qui étaient sur son vaisseau périssent aussi?"Very true," said Martin, "but why should the passengers be doomed also to destruction?Igaz, mondá Martin; de miért kellett a hajóján utazó utasoknak is elpusztulniuk?Está bien, dixo Martin, pero ¿porqué han muerto los pasageros que venian en su navío?— Μάλιστα, είπε ο Μαρτίνος, αλλ' είναι σωστά νάχουνε χαθή μαζί του κι' οι ταξειδιώτες, που ήσαν στο καράβι του; Ο Θεός τιμώρησε τον απατεώνα, ο διάβολος έπνιξε τους άλλους.
Dieu a puni ce fripon, le diable a noyé les autres.God has punished the knave, and the Devil has drowned the rest."Isten megbüntette ezt a gazfickót, a többit az ördög fojtotta a tengerbe.«Dios ha castigado al malo, y el diablo ha ahogado á los buenos.
Cependant le vaisseau français et l'espagnol continuèrent leur route, et Candide continua ses conversations avec Martin.The French and Spanish ships continued their cruise, and Candide and Martin their conversation.A francia hajó is, meg a spanyol is folytatták utjokat és Candide is folytatá beszélgetését Martinnal.Seguían en tanto su derrota el navío francés y el español, y Candido en sus conversaciones con Martin.Ωστόσο το γαλλικό κι' ισπανικό καράβι εξακολουθήσανε το δρόμο τους κι' ο Αγαθούλης εξακολούθησε τις συζητήσεις του με το Μαρτίνο.
Ils disputèrent quinze jours de suite, et au bout de quinze jours ils étaient aussi avancés que le premier.They disputed fourteen days successively, at the end of which they were just as far advanced as the first moment they began.Tizenöt napig szakadatlanul vitatkoztak és a tizenötödik napon is csak odáig jutottak, ameddig az első napon:Quince dias sin parar disputáron, y tan adelantados estaban el último como el primero; pero hablaban, se comunicaban sus ideas, y se consolaban.Συζητήσανε δεκαπέντε μέρες συνεχώς κ' είχανε προχωρήσει τόσο στο θέμα, όσο και την πρώτη μέρα.
Mais enfin ils parlaient, ils se communiquaient des idées, ils se consolaient. Candide caressait son mouton. Puisque je t'ai retrouvé, dit-il, je pourrai bien retrouver Cunégonde.However, they had the satisfaction of disputing, of communicating their ideas, and of mutually comforting each other. Candide embraced his sheep with transport. "Since I have found thee again," said he, "I may possibly find my Cunegund once more."de fődolog, hogy mégis beszélgettek, eszmecserét folytattak és ezzel vigasztalták egymást. Candide gyöngéden megcirogatta kosát s azt mondta: »Ha téged megtaláltalak, biztosan megtalálom Kunigundát is.«Candido pasando la mano por el lomo á su carnero le decía: Una vez que te he hallado á tí, tambien podié hallar á Cunegunda.Μα επί τέλους μιλούσαν, έλεγαν τις ιδέες τους, παρηγοριόντανε. Ο Αγαθούλης χάηδευε το πρόβατό του: Αφού σε ξαναβρήκα, έλεγε, ελπίζω να ξαναβρώ και την Κυνεγόνδη.
CHAPITRE XXI. Candide et Martin approchent des côtes de France, et raisonnent.CHAPTER 21 Candide and Martin, While Thus Reasoning with Each Other, Draw Near to the Coast of FranceHUSZONEGYEDIK FEJEZET. Candide és Martin Franciaország partjai felé közelednek és folytatják az eszmecserét.CAPITULO XXI. Donde se da cuenta de la plática de Candido y Martín, al acercarse á las costas de Francia.ΚΕΦΑΛΑΙΟ XXI &Ο Αγαθούλης κι' ο Μαρτίνος πλησιάζουνε στις αχτές της Γαλλίας και συζητούνε.&
On aperçut enfin les côtes de France. Avez-vous jamais été en France, monsieur Martin? dit Candide.At length they descried the coast of France, when Candide said to Martin, "Pray Monsieur Martin, were you ever in France?"Végre meglátták Franciaország partjait. »Voltál már valaha Franciaországban? kérdé Candide.Avistaronse al fin las costas de Francia. ¿Ha estado vm. en Francia, señor Martin? dixo Candido.Είδαν επί τέλους τις αχτές της Γαλλίας. — Ήρθατε ποτέ στη Γαλλία κύριε Μαρτίνε; είπε ο Αγαθούλης.
Oui, dit Martin, j'ai parcouru plusieurs provinces. Il y en a où la moitié des habitants est folle, quelques unes où l'on est trop rusé, d'autres où l'on est communément assez doux et assez bête: d'autres où l'on fait le bel esprit; et, dans toutes, la principale occupation est l'amour; la seconde, de médire; et la troisième, de dire des sottises."Yes, sir," said Martin, "I have been in several provinces of that kingdom. In some, one half of the people are fools and madmen; in some, they are too artful; in others, again, they are, in general, either very good-natured or very brutal; while in others, they affect to be witty, and in all, their ruling passion is love, the next is slander, and the last is to talk nonsense."Igen, felelé Martin; több tartományát bejártam; van olyan, melyben a lakosok fele bolond, máshol igen ravasz, némely helyen igen szelid és buta, egyes helyeken szellemeskednek; valamennyi helyen a szerelem a főfoglalkozás, második a pletykálkodás, a harmadik mindenféle ostobaságok fecsegése.Sí, Señor, respondió Martin, y he corrido muchas provincias: en unas la mitad de los habitantes son locos, en otras muy retrecheros, en estas bastante bonazos y bastante tontos, y en aquellas lo dan por ladinos. En todas la ocupacion principal es enamorar, murmurar la segunda, y la tercera decir majaderías.— Μάλιστα, είπε ο Μαρτίνος· έχω διατρέξει πολλές επαρχίες. Αλλού οι μισοί κάτοικοι είναι τρελοί, αλλού πολύ πονηροί, αλλού πολύ μαλακοί και πολύ κουτοί· αλλού κάνουνε πνεύμα· και παντού η πρώτη απασχόληση είναι ο έρωτας· η δεύτερη να κακολογούνε κ' η τρίτη να λένε ανοησίες. — Αλλά κύριε Μαρτίνε, έχετε ιδεί το Παρίσι;
Mais, monsieur Martin, avez-vous vu Paris?"But, pray, Monsieur Martin, were you ever in Paris?"Hát Párist láttad-e már?--¿Y ha visto vm. á Paris, señor Martin?— Ναι, τόχω ιδεί το Παρίσι.
Oui, j'ai vu Paris; il tient de toutes ces espèces-là; c'est un chaos, c'est une presse dans laquelle tout le monde cherche le plaisir, et où presque personne ne le trouve, du moins à ce qu'il m'a paru."Yes, sir, I have been in that city, and it is a place that contains the several species just described; it is a chaos, a confused multitude, where everyone seeks for pleasure without being able to find it; at least, as far as I have observed during my short stay in that city.Igen, láttam Párist; ez mind az elsorolt tulajdonságokat magában foglalja: valóságos káosz, olyan mint egy nyüzsgő tömeg, melyben mindenki az örömet hajszolja, de senki sem találja meg, legalább az én véleményem szerint.--He visto á París, que es una menestra de páxaros de todas clases, un caos, una prensa, donde todo el mundo anhela por placeres, y casi nadie los halla, á lo ménos segun me ha parecido.Εκεί είναι όλα τα είδη των ανθρώπων, ένα χάος, μια σαλάτα, όπου καθένας ζητεί την ηδονή κι' όπου σχεδόν κανείς δεν τη βρίσκει, τουλάχιστο όπως μου φάνηκε.
J'y ai séjourné peu; j'y fus volé, en arrivant, de tout ce que j'avais, par des filous, à la foire Saint-Germain; on me prit moi-même pour un voleur, et je fus huit jours en prison; après quoi je me fis correcteur d'imprimerie pour gagner de quoi retourner à pied en Hollande.At my arrival I was robbed of all I had in the world by pickpockets and sharpers, at the fair of Saint-Germain. I was taken up myself for a robber, and confined in prison a whole week; after which I hired myself as corrector to a press in order to get a little money towards defraying my expenses back to Holland on foot.Kevés ideig tartózkodtam ott; mindjárt megérkezésemkor megloptak, mindentől megfosztottak a gazfickók a saint-germaini vásáron, sőt engem is zsiványnak néztek és nyolc napra elzártak; azután korrektor lettem egy nyomdában s igy annyit kerestem, hogy gyalog visszatérhettem Hollandiába.Estuve poco tiempo; al llegar, me robáron quanto traía unos rateros en la plaza de San German; luego me reputáron á mi por ladron, y me tuviéron ocho dias en la cárcel; y al salir libre entré como corrector en una imprenta, para ganar con que volverme á pié á Holanda.Έμεινα λίγον καιρό· όταν έφτασα μου κλέψαν ό,τι είχα οι λωποδύτες στην αγορά του Σαιν-Ζερμαίν· με πήρανε και μένα για κλέφτη και με κλείσανε οχτώ μέρες στη φυλακή· έπειτα έκαμα το διορθωτή σε κάποιο τυπογραφείο, για να κερδίσω τ' απαιτούμενα για την επιστροφή μου με τα πόδια στην Ολλανδία, Γνώρισα όλους τους κανάγηδες· συγγραφείς ραδιούργους, θεόληπτους.
Je connus la canaille écrivante, la canaille cabalante, et la canaille convulsionnaire. On dit qu'il y a des gens fort polis dans cette ville-là: je le veux croire.I knew the whole tribe of scribblers, malcontents, and fanatics. It is said the people of that city are very polite; I believe they may be."Módom volt megismerni az irócsőcseléket, a szemfényvesztő és őrjöngő csőcseléket, különben azt mondják, hogy nagyon finom emberek laknak e városban; nem kételkedem benne.He conocido la canalla escritora, la canalla enredadora, y la canalla convulsa. Dicen que hay algunas personas muy cultas en este pueblo, y creo que así será.Λέγεται, πως υπάρχουν άνθρωποι πολύ ευγενικοί σ' αυτή την πόλη· ας το πιστέψουμε. — Όσο για μένα, δεν έχω καμιά περιέργεια να ιδώ τη Γαλλία, είπε ο Αγαθούλης.
Pour moi, je n'ai nulle curiosité de voir la France, dit Candide; vous devinez aisément que quand on a passé un mois dans Eldorado, on ne se soucie plus de rien voir sur la terre que mademoiselle Cunégonde: je vais l'attendre à Venise; nous traverserons la France pour aller en Italie; ne m'accompagnerez-vous pas?"For my part, I have no curiosity to see France," said Candide. "You may easily conceive, my friend, that after spending a month in El Dorado, I can desire to behold nothing upon earth but Miss Cunegund. I am going to wait for her at Venice. I intend to pass through France, on my way to Italy. Will you not bear me company?"Ami engem illet, mondá Candide, nem vagyok kiváncsi Franciaországra; elgondolhatod, hogy miután az ember egy hónapot töltött Eldorádóban, másra nem vágyik többé az ember, csak arra, hogy Kunigundát meglássa: Velencében fogom őt bevárni, Franciaországon keresztül Olaszországba megyünk; velünk tartasz?Yo por mi no tengo hipo ninguno por ver la Francia, dixo Candido; bien puede vm. considerar que quien ha vivido un mes en el Dorado no se cura de ver cosa ninguna de este mundo, como no sea Cunegunda. Voy á esperarla á Venecia, y atravesarémos la Francia para ir á Italia: ¿me acompañará vm.?Μαντεύετε εύκολα, πως όταν κανείς έχει ζήσει ένα μήνα στο Ελδοράδο, δε φροντίζει να ιδή τίποτε επί της γης παρά μόνο τη δεσποινίδα Κυνεγόνδη. Θα την περιμένω στη Βενετία· θα διασχίσουμε τη Γαλλία για να πάμε στην Iταλία· δε θα με συνοδέψετε;
Très volontiers, dit Martin: on dit que Venise n'est bonne que pour les nobles vénitiens, mais que cependant on y reçoit très bien les étrangers quand ils ont beaucoup d'argent; je n'en ai point; vous en avez, je vous suivrai partout."With all my heart," said Martin. "They say Venice is agreeable to none but noble Venetians, but that, nevertheless, strangers are well received there when they have plenty of money; now I have none, but you have, therefore I will attend you wherever you please."Nagyon szivesen, mondá Martin; azt mondják, hogy Velencében csak az előkelő velenceiek érzik jól magukat, de azért az idegeneket is szivesen látják, ha sok pénzök van; nekem nincs pénzem, te gazdag vagy: mindenhova követni foglak.Con mil amores, respondió Martin; dicen que Venecia solo para los nobles Venecianos es buena, puesto que hacen mucho agasajo á los extrangeros que llevan mucho dinero: yo no le tengo, pero vm. sí, y le seguiré adonde quiera que fuere.— Πολύ ευχαρίστως, είπε ο Μαρτίνος· λέγουν, πως η Βενετία είναι καλή μονάχα για τους ευγενείς Βενετσάνους· και πως, ωστόσο, δέχονται πολύ καλά τους ξένους πούχουνε παράδες. Εγώ δεν έχω· έχετε σεις· θα σας ακολουθήσω παντού.
A propos, dit Candide, pensez-vous que la terre ait été originairement une mer, comme on l'assure dans ce gros livre qui appartient au capitaine du vaisseau?"Now we are upon this subject," said Candide, "do you think that the earth was originally sea, as we read in that great book which belongs to the captain of the ship?"De hogy el ne felejtsem: te is azt hiszed, hogy a föld eredetileg tenger volt, mint ahogy a hajóskapitány vastag könyvében meg van irva?Hablando de otra cosa, dixo Candido, ¿cree vm. que la tierra haya sido antiguamente mar, como lo afirma aquel libro gordo que es del capitan del buque?— Μια στιγμή! Πιστεύετε, πως η γης ήτανε πρώτα θάλασσα, όπως διατείνεται αυτό το χοντρό βιβλίο του καπετάνιου;
Je n'en crois rien du tout, dit Martin, non plus que de toutes les rêveries qu'on nous débite depuis quelque temps."I believe nothing of it," replied Martin, "any more than I do of the many other chimeras which have been related to us for some time past."Semmit sem hiszek el belőle, mondá Martin, valamint a többi ábrándos föltevésekből sem, amiket egy idő óta terjesztenek.No por cierto, replicó Martin, como ni tampoco los demas adefesios que nos quieren hacer tragar de algun tiempo acá.— Δεν πιστεύω τίποτα, είπε ο Μαρτίνος, ούτε σ' όλα τα ονειροπολήματα, που μας διηγούνται αυτό τον τελευταίο καιρό.
Mais à quelle fin ce monde a-t-il donc été formé? dit Candide."But then, to what end," said Candide, "was the world formed?"De végre is mi célból lett teremtve a világ? kérdé Candide.¿Pues para qué fin piensa vm. que fué criado el mundo? continuó Candido.— Αλλά για ποιο σκοπό λοιπόν πλάστηκε αυτός ο κόσμος;
Pour nous faire enrager, répondit Martin."To make us mad," said Martin.Hogy megbolonduljunk, válaszolá Martin.Para hacernos dar al diablo, respondió Martin.— Για να μας κάνη να λυσσάξουμε, είπε ο Μαρτίνος.
N'êtes-vous pas bien étonné, continua Candide, de l'amour que ces deux filles du pays des Oreillons avaient pour ces deux singes, et dont je vous ai conté l'aventure?"Are you not surprised," continued Candide, "at the love which the two girls in the country of the Oreillons had for those two monkeys? -You know I have told you the story."Nem csodálkozol-e szerfelett, folytatta a kérdezősködést Candide, ama két leánynak a majmok iránt érzett szerelmén az Oreillonok országában, a kikkel való kalandomat elmeséltem?¿No se pasma vm., siguió Candido, del amor de las dos mozas del pais de los Orejones á los dos ximios, que conté á vm.?— Δε σας εκπλήσσει πολύ, εξακολούθησε ο Αγαθούλης, ο έρωτας αυτών των δυο κοριτσιών της χώρας των Αυτιάδων για τις δυο μαϊμούδες, που σας έχω μιλήσει;
Point du tout, dit Martin, je ne vois pas ce que cette passion a d'étrange; j'ai tant vu de choses extraordinaires, qu'il n'y a plus rien d'extraordinaire pour moi."Surprised?" replied Martin, "not in the least. I see nothing strange in this passion. I have seen so many extraordinary things that there is nothing extraordinary to me now."Egy cseppet sem csodálkozom rajta, mondá Martin; nem látom ezt a szenvedélyt különösnek; hiszen annyi rendkivüli dolgot láttam már!Muy léjos de eso, repuso Martin; no veo que tenga nada de extraño esa pasion, y he visto tantas cosas extraordinarias, que nada se me hace extraordinario.— Καθόλου, είπε ο Μαρτίνος· δε βλέπω τι παράξενο υπάρχει σ' αυτό το πάθος. Έχω δη τόσα αλλόκοτα πράγματα, ώστε δεν υπάρχει πλέον τίποτε αλλόκοτο.
Croyez-vous, dit Candide, que les hommes se soient toujours mutuellement massacrés comme ils font aujourd'hui? qu'ils aient toujours été menteurs, fourbes, perfides, ingrats, brigands, faibles, volages, lâches, envieux, gourmands, ivrognes, avares, ambitieux, sanguinaires, calomniateurs, débauchés, fanatiques, hypocrites, et sots?"Do you think," said Candide, "that mankind always massacred one another as they do now? Were they always guilty of lies, fraud, treachery, ingratitude, inconstancy, envy, ambition, and cruelty? Were they always thieves, fools, cowards, gluttons, drunkards, misers, calumniators, debauchees, fanatics, and hypocrites?"Mit gondolsz, kérdé Candide, vajjon az emberek mindég igy mészárolták egymást, mint manapság? mindig ily hazugok, gazemberek, álnokok, hálátlanok, rablók, csélcsapok, gyávák, irígyek, inyencek, részegesek, kapzsik, dicsvágyók, vérengzők, rágalmazók, tobzódók, fanatikusok, képmutatók és ostobák voltak?¿Cree vm., le dixo Candido, que en todos tiempos se hayan degollado los hombres como hacen hoy, y que siempre hayan sido embusteros, aleves, pérfidos, ingratos, ladrones, flacos, mudables, viles, envidiosos, glotones, borrachos, codiciosos, ambiciosos, sangrientos, calumniadores, disolutos, fanáticos, hipócritas y necios?— Πιστεύετε, πως οι άνθρωποι σφαζόντανε πάντα αναμεταξύ τους, όπως το κάνουνε σήμερα; Πως ήτανε πάντα ψεύτες, δόλιοι, άπιστοι, αχάριστοι, κλέφτες, αχαρακτήριστοι, επιπόλαιοι, άνανδροι, φθονεροί, λαίμαργοι, μέθυσοι, φιλάργυροι, φίλαρχοι, αιμόδιψοι, συκοφάντες, παραλυμένοι, φανατικοί, υποκριτές και μωροί;
Croyez-vous, dit Martin, que les éperviers aient toujours mangé des pigeons quand ils en ont trouvé?"Do you believe," said Martin, "that hawks have always been accustomed to eat pigeons when they came in their way?"Mit gondolsz, felelé Martin, vajjon a sólymok mindég megették a galambokat, ha rájuk bukkantak?¿Cree vm., replicó Martin, que los milanos se hayan, siempre engullido las palomas, quando han podido dar con ellas?— Παραδέχεστε, είπε ο Μαρτίνος, πως τα γεράκια τρώγανε πάντα περιστέρια, όταν τα βρίσκανε;
Oui, sans doute, dit Candide."Doubtless," said Candide.Kétségkivül, mondá Candide.Sin duda, dixo Candido.— Βέβαια, δεν υπάρχει αμφιβολία.
Eh bien! dit Martin, si les éperviers ont toujours eu le même caractère, pourquoi voulez-vous que les hommes aient changé le leur?"Well then," replied Martin, "if hawks have always had the same nature, why should you pretend that mankind change theirs?"Nos, mondá Martin, ha a sólymoknak mindég egyforma volt a természetök, miért tételezed fel, hogy az emberek természete változott?Pues bien, continuó Martin, si los milanos siempre han tenido las mismas inclinaciones, ¿porqué quiere vm. que las de los hombres hayan ariado?— Ε! λοιπόν, αν τα γεράκια είχανε πάντα την ίδια φύση, πως θέλετε νάχουν αλλάξει οι άνθρωποι τη δικιά τους;
Oh! dit Candide, il y a bien de la différence, car le libre arbitre.... En raisonnant ainsi, ils arrivèrent à Bordeaux."Oh," said Candide, "there is a great deal of difference; for free will-" and reasoning thus they arrived at Bordeaux.Ó, mondá Candide, az egészen más... mert a szabad akarat...« Ilyen okoskodások közben értek Bordeauxba.No, dixo Candido, eso es muy diferente porque el libre albedrío..... Así discurrian, quando aportáron á Burdeos.— Ω! υπάρχει μεγάλη διαφορά, είπε ο Αγαθούλης. Γιατί η ελευθερία της βουλήσεως.... Συζητώντας έτσι φτάσανε στο Μπορντώ.
« Quaque erat et tellus, illic et pontus et aer. » Voyez la première journée de _Telliamed_, où il est dit que _la mer a été supérieure d'an grand nombre de coudées à la plus haute de toutes nos montagnes_. Voltaire parle souvent de De Maillet et de son _Telliamed_. Voyez entre autres, dans les _Mélanges_, année 1768, le chapitre XVIII des _Singularités de la nature_; et année 1777, le onzième des _Dialogues d'Evhémère_.
CHAPITRE XXII. Ce qui arriva en France à Candide et à Martin.CHAPTER 22 What Happened to Candide and Martin in FranceHUSZONKETTEDIK FEJEZET. Mi történt Candide-dal és Martinnal Franciaországban?CAPITULO XXII. De los sucesos que en Francia aconteciéron á Candido y á Martin.ΚΕΦΑΛΑΙΟ XXII &Τι τους συνέβηκε στη Γαλλία&
Candide ne s'arrêta dans Bordeaux qu'autant de temps qu'il en fallait pour vendre quelques cailloux du Dorado, et pour s'accommoder d'une bonne chaise à deux places; car il ne pouvait plus se passer de son philosophe Martin; il fut seulement très fâché de se séparer de son mouton, qu'il laissa à l'académie des sciences de Bordeaux, laquelle proposa pour le sujet du prix de cette année de trouver pourquoi la laine de ce mouton était rouge; et le prix fut adjugé à un savant du Nord, qui démontra par A, plus B, moins C divisé par Z, que le mouton devait être rouge, et mourir de la clavelée.Candide stayed no longer at Bordeaux than was necessary to dispose of a few of the pebbles he had brought from El Dorado, and to provide himself with a post-chaise for two persons, for he could no longer stir a step without his philosopher Martin. The only thing that give him concern was being obliged to leave his sheep behind him, which he intrusted to the care of the Academy of Sciences at Bordeaux, who proposed, as a prize subject for the year, to prove why the wool of this sheep was red; and the prize was adjudged to a northern sage, who demonstrated by A plus B, minus C, divided by Z, that the sheep must necessarily be red, and die of the mange.Candide csak annyi időre állapodott meg, amennyire szüksége volt, hogy néhány darab eldorádói kavicsot eladjon és egy kétüléses postakocsit béreljen, mert Martint nem tudta többé nélkülözni; csak az fájt neki, hogy meg kellett válnia a kostól, melyet a bordeauxi tudományos Akadémiának hagyott, mely ez évben arra tüzött ki pályadijat, hogy fejtsék meg, miért volt vörös e kos és a dijat egy északi országbeli tudósnak itélték oda, ki ezzel a képlettel: (A+B-C):Z, bebizonyitotta, hogy a kosnak vörösnek kellett lennie és himlőben kell majd elpusztulnia.No se detuvo Candido en Burdeos mas tiempo que el que le fué necesario para vender algunos pedernales del Dorado, y comprar una buena silla de posta de dos asientos, porque no podia ya vivir sin su filósofo Martin. Lo único que sintió fué tenerse que separar de su carnero, que dexó á la Academia de ciencias de Burdeos, la qual propuso por asunto del premio de aquel año determinar porque la lana de aquel carnero era encarnada; y se le adjudicó á un docto del Norte, que demostró por A mas B, ménos C dividido por Z, que era forzoso que fuera aquel carnero encarnado, y que se muriese de la moniña.Ο Αγαθούλης έμεινε στο Μπορντώ τόσο μονάχα καιρό, όσος του χρειαζότανε να πουλήση μερικά βότσαλα του Ελδοράδο και να πετύχη ένα καλό αμάξι με δυο θέσεις, γιατί δε μπορούσε πια να στερηθή τον φιλόσοφό του Μαρτίνο· μονάχα λυπήθηκε πολύ, που χωρίστηκε το πρόβατό του, αφήνοντάς το στην Ακαδημία των επιστημών του Μπορντώ, η οποία έθεσε ως θέμα για το βραβείο κείνης της χρονιάς «γιατί το μαλλί αυτού του προβάτου ήτανε κόκκινο»· και το βραβείο δόθηκε σ' ένα σοφό από τη βόρεια Γαλλία, ο οποίος απόδειξε με το Α συν Β πλην Γ δια Ζ, πως το πρόβατο ώφειλε νάναι κόκκινο και πως θα πεθάνη από βλογιά.
Cependant tous les voyageurs que Candide rencontra dans les cabarets de la route lui disaient: Nous allons à Paris. Cet empressement général lui donna enfin l'envie de voir cette capitale; ce n'était pas beaucoup se détourner du chemin de Venise.In the meantime, all travelers whom Candide met with in the inns, or on the road, told him to a man, that they were going to Paris. This general eagerness gave him likewise a great desire to see this capital; and it was not much out of his way to Venice.Azonban az utasok, kikkel Candide az utszéli korcsmákban találkozott, valamennyien azt mondták: »Megyünk Párisba« Látva ezt az általános buzgóságot, Candide-nak is kedve kerekedett a fővárosba menni: azért még nem kell nagy kitérőt tenni Velencétől.Todos quantos caminantes topaba Candido en los mesones le decian: Vamos á Paris. Este general prurito le inspiró al fin deseos de ver esta capital, en lo qual no se desviaba mucho de la dirección de Venecia.Ωστόσο όλοι οι ταξιδιώτες, που συνάντησε στις ταβέρνες του δρόμου, του λέγανε! — Πάμε στο Παρίσι. Αυτή η γενική σπουδή του γέννησε επί τέλους την επιθυμία να ιδή αυτήν την πρωτεύουσα· δεν θ' απομακρυνότανε και πολύ από το δρόμο της Βενετίας.
Il entra par le faubourg Saint-Marceau, et crut être dans le plus vilain village de la Vestphalie.He entered the city by the suburbs of Saint-Marceau, and thought himself in one of the vilest hamlets in all Westphalia.A Saint-Marceani külvároson keresztül hajtott be a városba és ugy érezte, mintha Westphaliának legrutabb falujában lenne.Entró por el arrabal de San Marcelo, y creyó que estaba en la mas sucia aldea de Vesfalia.Μπήκε στην πόλη από το προάστειο του Σαιν-Μαρσώ και θάρρεψε, πως βρισκότανε στο χειρότερο χωριό της Βεστφαλίας.
A peine Candide fut-il dans son auberge, qu'il fut attaqué d'une maladie légère, causée par ses fatigues. Comme il avait au doigt un diamant énorme, et qu'on avait aperçu dans son équipage une cassette prodigieusement pesante, il eut aussitôt auprès de lui deux médecins qu'il n'avait pas mandés, quelques amis intimes qui ne le quittèrent pas, et deux dévotes qui fesaient chauffer ses bouillons.Candide had not been long at his inn, before he was seized with a slight disorder, owing to the fatigue he had undergone. As he wore a diamond of an enormous size on his finger and had among the rest of his equipage a strong box that seemed very weighty, he soon found himself between two physicians, whom he had not sent for, a number of intimate friends whom he had never seen, and who would not quit his bedside, and two women devotees, who were very careful in providing him hot broths.Alighogy Candide szállására ért, midőn a kimerültség folytán valami könnyü betegségbe esett; mivelhogy ujján hatalmas gyémánt gyürü volt és csomagjai között egy súlyos ékszerdobozt vettek észre, hivatlanul is rögtön két orvos termett mellette, néhány meghitt barát, ki nem akart mellőle távozni és két apáca, ki levest főzött neki.Apénas llegó á la posada, le acometió una ligera enfermedad originada del cansancio; y como llevaba al dedo un enorme diamante, y habian advertido en su coche una caxa muy pesada, al punto se le acercáron dos doctores médicos que no habia mandado llamar, varios íntimos amigos que no se apartaban de él, y dos devotas mugeres que le hacian caldos.Μόλις ο Αγαθούλης εγκαταστάθηκε σ' ένα ξένο δοχείο, τον έπιασε ελαφρός πυρετός από τους πολλούς κόπους. Επειδή είχε στο δάχτυλο ένα τεράστιο διαμάντι κ' είχανε παρατηρήση μέσα στις αποσκευές του μια βαλίζα τρομερά βαριά, βρεθήκανε αμέσως γύρω του δυο γιατροί, χωρίς να τους καλέση, μερικοί επιστήθιοι φίλοι, που δεν τον αφήσανε ποτές μόνο του, και δυο θρησκόληπτες γυναίκες, που του ζεσταίνανε τις σούπες. Ο
Martin disait: Je me souviens d'avoir été malade aussi à Paris dans mon premier voyage; j'étais fort pauvre: aussi n'eus-je ni amis, ni dévotes, ni médecins, et je guéris."I remember," said Martin to him, "that the first time I came to Paris I was likewise taken ill. I was very poor, and accordingly I had neither friends, nurses, nor physicians, and yet I did very well."Martin megjegyezte: »Emlékszem, hogy én is beteg voltam Párisban első ittlétem alkalmával, de mivel szegény voltam, nem voltak mellettem se barátok, se apácák, sem orvosok és - mégis meggyógyultam.«Decia Martin: Bien me acuerdo de haber estado yo malo en Paris, quando mi primer viage; pero era muy pobre, y así ni tuve amigos, ni devotas, ni médicos, y sané muy presto.Μαρτίνος έλεγε: — Θυμούμαι, πως αρρώστησα κ' εγώ στο Παρίσι στο πρώτο μου ταξίδι· ήμουνα πολύ φτωχός· έτσι δεν είχα ούτε φίλους, ούτε γυναίκες ούτε γιατρούς κ' έγιανα.
Cependant, à force de médecines et de saignées, la maladie de Candide devint sérieuse.However, by dint of purging and bleeding, Candide's disorder became very serious.Azonban a sok orvosi beavatkozás, érvágás következtében Candide betegsége egyre komolyabb lett.Las resultas fuéron que á poder de sangrías, recetas y médicos, se agravó la enfermedad de Candido.Εν τω μεταξύ χάρη στα γιατρικά και τις αφαίμαξες η αρρώστια του Αγαθούλη χειροτέρεψε.
Un habitué du quartier vint avec douceur lui demander un billet payable au porteur pour l'autre monde: Candide n'en voulut rien faire; les dévotes l'assurèrent que c'était une nouvelle mode: Candide répondit qu'il n'était point homme à la mode.The priest of the parish came with all imaginable politeness to desire a note of him, payable to the bearer in the other world. Candide refused to comply with his request; but the two devotees assured him that it was a new fashion. Candide replied, that he was not one that followed the fashion.A kerület segédlelkésze nyájasan kért tőle egy utalványt, amiért kegyes lesz őt a másvilágra prédikálni. Candide hallani sem akart erről; az apácák azt hajtogatták, hogy ez itt a legujabb divat; Candide azt felelte, hogy ő nem hódol a divatnak;Ένας παπάς της συνοικίας ήρθε με πολύ γλυκάδα να του ζητήση ένα γραμμάτιο πληρωτέον στο νεκροφόρο. Ο Αγαθούλης αρνήθηκε· οι θρησκόληπτες τον βεβαιούσαμε, πως ήτανε καινούργια μόδα· ο Αγαθούλης απάντησε, πως δεν ήτανε καθόλου άνθρωπος της μόδας.
Martin voulut jeter l'habitué par les fenêtres. Le clerc jura qu'on n'enterrerait point Candide. Martin jura qu'il enterrerait le clerc, s'il continuait à les importuner.Martin was for throwing the priest out of the window. The clerk swore Candide should not have Christian burial. Martin swore in his turn that he would bury the clerk alive if he continued to plague them any longer.Martin az ablakon át akarta kidobni a lelkészt; a lelkész esküdözött, hogy nem fogja eltemetni Candide-ot; Martin viszont fenyegetőzött, hogy eltemeti a papot, ha tovább is alkalmatlankodik.Ο Μαρτίνος θέλησε να πετάξει απ' το παράθυρο αυτόν τον κύριο. Ο παπάς ορκιζότανε πως δε θα θάψει τον Αγαθούλη· ο Μαρτίνος ορκιζότανε, πως θα θάψη τον παπά, αν εξακολουθούσε να τους ζαλίζη.
La querelle s'échauffa: Martin le prit par les épaules, et le chassa rudement; ce qui causa un grand scandale, dont on fit un procès-verbal.The dispute grew warm; Martin took him by the shoulders and turned him out of the room, which gave great scandal, and occasioned a proces-verbal.A civakodás elmérgesedett s Martin megragadta a papot vállánál fogva és irgalmatlanul kidobta; ebből nagy botrány lett, melyről jegyzőkönyvet is vettek fel.Ο καυγάς άναψε: Ο Μαρτίνος αρπάζει τον παπά από τον ώμο και τον πετάει όξω· αυτό προκάλεσε μεγάλο σκάνδαλο και τους κάνανε αγωγή.
Candide guérit; et pendant sa convalescence il eut très bonne compagnie à souper chez lui. On jouait gros jeu. Candide était tout étonné que jamais les as ne lui vinssent; et Martin ne s'en étonnait pas.Candide recovered, and till he was in a condition to go abroad had a great deal of good company to pass the evenings with him in his chamber. They played deep. Candide was surprised to find he could never turn a trick; and Martin was not at all surprised at the matter.Candide végre meggyógyult; lábadozása alatt egy előkelő társaság telepedett le nála és nagyban kártyáztak. Candide elcsodálkozott rajta, hogy soha sem volt disznója, de Martin nem csodálkozott ezen.Al fin sanó; y miéntras estaba convaleciente, le visitáron muchos sugetos de trato fino, que cenaban con él. Habia juego fuerte, y Candido se pasmaba de que nunca le venian, buenos naypes; pero Martin no lo extrañaba.Ο Αγαθούλης έγιανε· και κατά την ανάρρωσή του είχε πολύ καλή συντροφιά στο φαγητό του. Παίζανε δυνατό παιχνίδι. Ο Αγαθούλης απορούσε πολύ, πώς ποτέ δεν του ερχόντανε οι άσσοι· ο Μαρτίνος δεν απορούσε καθόλου!
Parmi ceux qui lui fesaient les honneurs de la ville, il y avait un petit abbé périgourdin, l'un de ces gens empressés, toujours alertes, toujours serviables, effrontés, caressants, accommodants, qui guettent les étrangers à leur passage, leur content l'histoire scandaleuse de la ville, et leur offrent des plaisirs à tout prix.Among those who did him the honors of the place was a little spruce abbe of Perigord, one of those insinuating, busy, fawning, impudent, necessary fellows, that lay wait for strangers on their arrival, tell them all the scandal of the town, and offer to minister to their pleasures at various prices.Azok között, kik a városból nála tisztelegtek, volt egy kis termetű perigordi apát, ki azokhoz a tulbuzgó, mindég fürge, szolgálatkész, szemtelen, hizelgő, alkalmazkodó emberekhez volt hasonló, kik utaznak az idegenekre, elmesélik nekik a városban történt botrányokat s minden áron élvezetekbe hajszolják őket.Entre los que mas concurrian á su casa habia un cierto abate, que era de aquellos hombres diligentes, siempre listos para todo quanto les mandan, serviciales, entremetidos, halagüeños, descarados, buenos para todo, que atisban á los forasteros que llegan á la capital, les cuentan los sucesos mas escandalosos que acontecen, y les brindan con placeres á qualquier precio.Μεταξύ εκεινών, που τόνε συργιανίζανε στην πόλη, ήτανε κ' ένας κοντός αββάς Περιγουρδίνος, ένας απ' αυτούς τους πρόθυμους ανθρώπους, πάντα ευκίνητος πάντα περιποιητικός, αδιάντροπος, χαηδευτικός, ικανός για όλα, απ' αυτούς που παραμονεύουνε τους ξένους, όταν περνούνε, τους διηγούνται τη σκανταλιστική ιστορία της πόλης και τους προσφέρουνε ηδονές σε οποιαδήποτε τιμή.
Celui-ci mena d'abord Candide et Martin à la comédie. On y jouait une tragédie nouvelle. Candide se trouva placé auprès de quelques beaux esprits. Cela ne l'empêcha pas de pleurer à des scènes jouées parfaitement.This man conducted Candide and Martin to the playhouse; they were acting a new tragedy. Candide found himself placed near a cluster of wits: this, however, did not prevent him from shedding tears at some parts of the piece which were most affecting, and best acted.Ez az úr első sorban szinházba vitte Candide-ot és Martint: éppen egy uj tragédiát játszottak; Candide néhány irodalmár mellett foglalt helyet; ez azonban nem akadályozta meg őt abban, hogy ne könnyezzen a tökéletesen megjátszott jelenetek láttára.Lo primero que hizo fué llevar á la comedia á Martin y á Candido. Representaban una tragedia nueva, y Candido se encontró al lado de unos quantos hypercríticos, lo qual no le quitó que llorase al ver algunas escenas representadas con la mayor perfeccion.Αυτός οδήγησε πρώτα-πρώτα τον Αγαθούλη και το Μαρτίνο στην Κομεντί· Παίζανε μια νέα τραγωδία. Ο Αγαθούλης βρέθηκε καθισμένος πλάι σε μερικούς, που ξέραν από τραγωδίες. Αυτό δεν τον εμπόδισε να κλαίη σε σκηνές, παιγμένες τέλεια. Ένας από τους ειδικούς, που ήτανε πλάι του, τούπε σε κάποιο διάλειμμα:
Un des raisonneurs qui étaient à ses côtés lui dit dans un entr'acte: Vous avez grand tort de pleurer, cette actrice est fort mauvaise; l'acteur qui joue avec elle est plus mauvais acteur encore; la pièce est encore plus mauvaise que les acteurs; l'auteur ne sait pas un mot d'arabe, et cependant la scène est en Arabie; et, de plus, c'est un homme qui ne croit pas aux idées innées; je vous apporterai demain vingt brochures contre lui.One of these talkers said to him between acts, "You are greatly to blame to shed tears; that actress plays horribly, and the man that plays with her still worse, and the piece itself is still more execrable than the representation. The author does not understand a word of Arabic, and yet he has laid his scene in Arabia, and what is more, he is a fellow who does not believe in innate ideas. Tomorrow I will bring you a score of pamphlets that have been written against him."Ámde egy gáncsoskodó, aki mellette ült, igy szólt hozzá felvonásközben: »Semmi okod nincs rá, hogy könnyezzél, ez egy nagyon hitvány szinésznő, a szinész, ki vele együtt játszik, még hitványabb; a szindarab még a szinészeknél is silányabb; a szerző egy szót sem tud arabul és a darab mégis Arábiában játszik s ami a legjellemzőbb: a szerző nem hisz a velünk született eszmékben: holnap húsz röpiratot is mutathatok, mely lecsépeli őt.Uno de los hypercríticos que junto á el estaban, le dixo en un entre-acto: Hace vm. muy mal en llorar; esa comedianta es malísima, y el que representa con ella peor todavía, y peor la tragedia que los actores: el autor no sabe palabra de arábigo, y ha puesto la escena en la Arabia; sin contar con que es hombre que cree que no hay ideas innatas: mañana le traeré á vm. veinte folletos contra él.— Έχετε πολύ άδικο να κλαίτε· αυτή η ηθοποιός είναι πολύ κακή· ο ηθοποιός, που παίζει μαζί της, είναι πολύ χειρότερος· το έργο είναι ακόμα πιο χειρότερο από τους ηθοποιούς· ο συγγραφέας δεν ξέρει λέξι αραβικά, κι' όμως η σκηνή υποτίθεται στην Αραβία: Επί πλέον είναι ένας άνθρωπος, που δεν πιστεύει στις έμφυτες ιδέες· θα σας φέρω αύριο είκοσι μπροσούρες εναντίον του.
Monsieur, combien avez-vous de pièces de théâtre en France? dit Candide à l'abbé; lequel répondit: Cinq ou six mille."Pray, sir," said Candide to the abbe, "how many theatrical pieces have you in France?" "Five or six thousand," replied the abbe.Tisztelendő uram, kérdé Candide az apáttól, körülbelül hány szindarabja van Franciaországnak? Öt vagy hatezer, feleli az apát.Caballero, ¿quantas composiciones dramáticas tienen vms. en Francia? dixo Candido al abate; y este respondió: Cinco o séis mil.— Κύριε; πόσα θεατρικά έργα έχετε στη Γαλλία; είπε ο Αγαθούλης στον αββά. — Πέντε έως έξι χιλιάδες.
C'est beaucoup, dit Candide: combien y en a-t-il de bonnes?"Indeed! that is a great number," said Candide, "but how many good ones may there be?"Ez sok, jegyezte meg Candide, és hány jó van köztük?Mucho es, dixo Candido; ¿y quantas buenas hay?— Είναι πολλά; είπε ο Αγαθούλης.
Quinze ou seize, répliqua l'autre."About fifteen or sixteen."Tizenöt vagy tizenhat, válaszolt a másik.Quince ó diez y seis, replicó el otro.Πόσα απ' αυτά είνε καλά; — Δεκαπέντε έως δεκάξι; απάντησε ο άλλος.
C'est beaucoup, dit Martin."Oh! that is a great number," said Martin.Ez sok, mondá Martin.«Mucho es, dixo Martin.— Πολλά! είπε ο Μαρτίνος.
Candide fut très content d'une actrice qui fesait la reine Élizabeth, dans une assez plate tragédie, que l'on joue quelquefois. Cette actrice, dit-il à Martin, me plaît beaucoup; elle a un faux air de mademoiselle Cunégonde; je serais bien aise de la saluer.Candide was greatly taken with an actress, who performed the part of Queen Elizabeth in a dull kind of tragedy that is played sometimes. "That actress," said he to Martin, "pleases me greatly; she has some sort of resemblance to Miss Cunegund. I should be very glad to pay my respects to her."Candide-nak nagyon megnyerte tetszését egy szinésznő, ki Erzsébet királynét játszotta egy meglehetősen silány tragédiában, melyet gyakran szoktak játszani. »Ez a szinésznő, mondá Martinnak, nagyon tetszik nekem, csalódásig hasonlit Kunigunda kisasszonyhoz; szeretnék vele megismerkedni.«Salió Candido muy satisfecho con una cómica que hacia el papel de la reyna Isabel de Inglaterra, en una tragedia muy insulsa que algunas veces se representa. Mucho me gusta esta actriz, le dixo á Martin, porque se da ayre á Cunegunda; mucho gusto tendria en hacerle una visita.Του Αγαθούλη του άρεσε πολύ μια ηθοποιός, που έπαιζε τη βασίλισσα Ελισσάβετ, σε μια πολύ περολογική τραγωδία, που την παρασταίνουν κάποτε. — Αυτή η ηθοποιός είπε στο Μαρτίνο, μου αρέσει πολύ· ομοιάζει υπερβολικά με τη δεσποινίδα Κυνεγόνδη, θα χαιρόμουνα πολύ αν τήνε γνώριζα.
L'abbé périgourdin s'offrit à l'introduire chez elle. Candide, élevé en Allemagne, demanda quelle était l'étiquette, et comment on traitait en France les reines d'Angleterre.The abbe of Perigord offered his service to introduce him to her at her own house. Candide, who was brought up in Germany, desired to know what might be the ceremonial used on those occasions, and how a queen of England was treated in France.A perigordi apát készséggel vállalkozott rá, hogy bemutatja neki Candide-ot, ki Németországban nevelkedett, kérdezősködött, hogy milyen itt az etiquette s hogyan viselkednek Franciaországban az angol királynőkkel szemben.El abate, se brindó á llevarle á su casa. Candido criado en Alemania preguntó qué ceremonias eran las que se estilaban en Francia para tratar con las reynas de Inglaterra.Ο Περιγουρδίνος αββάς προσεφέρθηκε να τον εισαγάγη στην ηθοποιό. Ο Αγαθούλης, αναθρεμμένος στη Γερμανία, ρώτησε, ποια ήτανε η ετικέττα και πώς φέρνονται στη Γαλλία προς τη βασίλισσα της Αγγλίας.
Il faut distinguer, dit l'abbé: en province, on les mène au cabaret; à Paris, on les respecte quand elles sont belles, et on les jette à la voirie quand elles sont mortes."There is a necessary distinction to be observed in these matters," said the abbe. "In a country town we take them to a tavern; here in Paris, they are treated with great respect during their lifetime, provided they are handsome, and when they die we throw their bodies upon a dunghill."»Az a vidékektől függ, mondá az apát; vidéken a korcsmába viszi őket az ember; Párisban megbecsülik őket, mig szépek s ha meghaltak, a szemétdombra jutnak.Distingo, dixo el abate: en las provincias las llevan á comer á los mesones, en Paris las respetan quando son bonitas, y las tiran al muladar después de muertas.— Κατά τις περιστάσεις, είπε ο αββάς. Στις επαρχίες τις πάνε στην ταβέρνα· στο Παρίσι τις σέβονται, σαν είναι ωραίες, και τις πετούνε στα σκουπίδια, σαν πεθαίνουνε.
Des reines à la voirie! dit Candide."How?" said Candide, "throw a queen's body upon a dunghill!"A királynők a szemétdombon! kiáltott fel Candide.¡Al muladar las reynas! dixo Candido.— Τις βασίλισσες στα σκουπίδια! είπε ο Αγαθούλης.
Oui vraiment, dit Martin; monsieur l'abbé a raison; j'étais à Paris quand mademoiselle Monime passa, comme on dit, de cette vie à l'autre; on lui refusa,ce que ces gens-ci appellent les _honneurs de la sépulture_, c'est-à-dire de pourrir avec tous les gueux du quartier dans un vilain cimetière; elle fut enterrée toute seule de sa bande au coin de la rue de Bourgogne; ce qui dut lui faire une peine extrême, car elle pensait très noblement."The gentleman is quite right," said Martin, "he tells you nothing but the truth. I happened to be at Paris when Miss Monimia made her exit, as one may say, out of this world into another. She was refused what they call here the rites of sepulture; that is to say, she was denied the privilege of rotting in a churchyard by the side of all the beggars in the parish. They buried her at the corner of Burgundy Street, which must certainly have shocked her extremely, as she had very exalted notions of things."Igen, valóban ugy van, mondá Martin; az apátnak igaza van; éppen Párisban voltam, midőn Monime kisasszony, amint mondani szokás, a másvilágra költözött, megtagadták tőle azt, amit az emberek végtisztességnek neveznek, vagyis azt, hogy a város többi koldusaival együtt porladjon egy temetőben; társaságától elkülönitve temették el, a Bourgogne-utca végén; ez végtelen fájdalmat okozhatott neki, mert igen nemes lélek volt.Verdad es, dixo Martin; razon tiene el señor abate: en Paris estaba yo quando la señora Monima pasó, como dicen, de esta á mejor vida, y le negáron lo que esta gente llama sepultura en tierra santa, lo qual significa podrirse con toda la pobretería de la parroquia en un hediondo cementerio, y la enterráron sola y señera en un rincon de su jardin, lo qual le causó sin duda muchísima pesadumbre, porque tenia muy hidalgos pensamientos.— Μάλιστα, είπε ο Μαρτίνος. Ο κύριος αββάς έχει δίκιο. Ήμουνα στο Παρίσι, όταν η δεσποινίς Μονίμη πέρασε απ' αυτή τη ζωή στην άλλη. Της αρνηθήκανε, όπως λεν εδώ, τις &τιμές της ταφής&, δηλ. το να σαπίση μ' όλους τους ζητιάνους της συνοικίας σ' ένα άθλιο νεκροταφείο. Τη θάψανε χωριστά από τους συντρόφους της στη γωνιά της οδού της Βουργουνδίας· αυτό θα της εκόστισε πολύ, γιατί το πνεύμα της ήτανε πολύ ευγενικό.
Cela est bien impoli, dit Candide."This is acting very impolitely," said Candide.Ez igen nagy udvariatlanság, mondá Candide.Accion de mala crianza fué en efecto, dixo Candido.— Αυτό είνε μεγάλη αγένεια, είπε ο Αγαθούλης.
Que voulez-vous? dit Martin; ces gens-ci sont ainsi faits."Lord!" said Martin, "what can be said to it? It is the way of these people.Mit csodálkozol ezen, mondá Martin, ilyen emberek ezek:¿Qué quiere vm., dixo Martin, si estas gentes son así?
Imaginez toutes les contradictions, toutes les incompatibilités possibles, vous les verrez dans le gouvernement, dans les tribunaux, dans les églises, dans les spectacles de cette drôle de nation.Figure to yourself all the contradictions, all the inconsistencies possible, and you may meet with them in the government, the courts of justice, the churches, and the public spectacles of this odd nation."képzeld el a legnagyobb ellenmondásokat, az elgondolható legnagyobb képtelenségeket s meg fogod azt látni ennek a különös népnek kormányzatában, biróságában, templomaiban, szinházaiban.Imagínese vm. todas las contradicciones, y todas las incompatibilidades posibles, y las hallará reunidas en el gobierno, en los tribunales, en las iglesias, y en los espectáculos de esta donosa nacion.— Τι θέλετε, είπε ο Μαρτίνος· οι εδώ κάτοικοι είν' έτσι κανωμένοι· όλες τις αντιφάσεις, που μπορείτε να φανταστήτε, όλες τις δυνατές ασυμφωνίες θα τις βρήτε στην κυβέρνηση, στα δικαστήρια, στις εκκλησίες, στα θεάματα αυτού του αλλόκοτου έθνους.
Est-il vrai qu'on rit toujours à Paris? dit Candide."Is it true," said Candide, "that the people of Paris are always laughing?"Igaz, hogy Párisban mindég kacagnak? kérdé Candide.¿Y es cierto que en Paris se ríe la gente de todo?— Είναι αλήθεια πως γελούνε πάντα στο Παρίσι; είπε ο Αγαθούλης.
Oui, dit l'abbé, mais c'est en enrageant; car on s'y plaint de tout avec de grands éclats de rire; même on y fait en riant les actions les plus détestables."Yes," replied the abbe, "but it is with anger in their hearts; they express all their complaints by loud bursts of laughter, and commit the most detestable crimes with a smile on their faces."Igen, de néha dühükben nevetnek, mondá az apát; mert mindenért hangos kacagással panaszkodnak; és a legutálatosabb dolgot is kacagva hajtják végre.Verdad es, dixo el abate, pero se ríen dándose al diablo; se lamentan de todo dando careajadas de risa; y riéndose se cometen las mas detestables acciones.— Ναι, είπε ο αββάς, αλλά σαν μανιακοί· γιατί κλαίονται για όλα ξεσπώντας στα γέλια· επίσης κάνουνε γελώντας τις πιο μυσαρές πράξεις.
Quel est, dit Candide, ce gros cochon qui me disait tant de mal de la pièce où j'ai tant pleuré, et des acteurs qui m'ont fait tant de plaisir?"Who was that great overgrown beast," said Candide, "who spoke so ill to me of the piece with which I was so much affected, and of the players who gave me so much pleasure?"Kicsoda az a disznó, kérdé tovább Candide, aki annyi rosszat mondott a szindarabról, mely ugy megrikatott s a szinészekről, kik nekem oly sok gyönyörüséget okoztak?¿Quién es, dixo Candido, aquel marrano que tan mal hablaba de la tragedia que tanto me ha hecho llorar, y de los actores que tanto gusto me han dado?— Ποιο ήτανε αυτό το χοντρογούρουνο, που μου κακολογούσε τόσο το δράμα, που μ' έκανε να κλαίω, και τους ηθοποιούς, που μου αρέσανε τόσο;
C'est un mal-vivant, répondit l'abbé, qui gagne sa vie à dire du mal de toutes les pièces et de tous les livres; il hait quiconque réussit, comme les eunuques haïssent les jouissants; c'est un de ces serpents de la littérature qui se nourrissent de fange et de venin; c'est un folliculaire."A very good-for-nothing sort of a man I assure you," answered the abbe, "one who gets his livelihood by abusing every new book and play that is written or performed; he dislikes much to see anyone meet with success, like eunuchs, who detest everyone that possesses those powers they are deprived of; he is one of those vipers in literature who nourish themselves with their own venom; a pamphlet-monger."Egy rosszmáju ember, válaszolt az apát, ki abból él, hogy epésen gáncsol minden szindarabot és minden könyvet; gyülöl mindenkit, akinek sikere van, mint ahogy az eunuchok gyülölik azokat, akik élvezik az életet: olyan mint egy irodalmi kigyó, ki szennyel, méreggel táplálkozik; valóságos zug-irodalmár.Un malandrin, respondió el abate, que gana la vida hablando mal de todas las composiciones dramáticas y de todos los libros que salen; que aborrece á todo aquel que es aplaudido, como aborrecen los eunucos á los que gozan; una sierpe de la literatura, que vive de ponzoña y cieno; un folletista.— Είν' ένας φαρμακόψυχος, που κερδίζει τη ζωή του κακολογώντας όλα τα δράματα κι' όλα τα βιβλία· μισεί οποίον πετυχαίνει, όπως οι ευνούχοι μισούνε τους άρτιους· είν' ένα απ' αυτά τα φίδια της φιλολογίας, που τρέφονται από λάσπη και φαρμάκι· είν' ένας λιβελλογράφος.
Qu'appelez-vous folliculaire? dit Candide."A pamphlet-manger!" said Candide, "what is that?"Mi az a zug-irodalmár, érdeklődött Candide.¿Qué llama vm. folletista? dixo Candido.— Τι θα πει λιβελλογράφος; ρώτησε ο Αγαθούλης.
C'est, dit l'abbé, un feseur de feuilles, un Fréron."Why, a pamphlet-manger," replied the abbe, "is a writer of pamphlets-a fool."Egy könyvgyártó, egy Fréron, válaszolt az apát.«Un compositor de folletos, dixo el abate, un Freron, ó un Ostolaza.— Είν' ένας που κάνει φυλλάδες, ένας Φρερώνος.
C'est ainsi que Candide, Martin, et le Périgourdin, raisonnaient sur l'escalier, en voyant défiler le monde au sortir de la pièce.Candide, Martin, and the abbe of Perigord argued thus on the staircase, while they stood to see the people go out of the playhouse.Ily eszmecserét folytattak Candide, Martin és a perigordi apát a kijárat mellett, miközben nézték a szinházból kitóduló közönséget.Así discurrian Candido, Martin y el abate en la escalera del coliseo, miéntras que iba saliendo la gente, concluida la comedia.(4) Έτσι ο Αγαθούλης, ο Μαρτίνος κι' ο Περιγουρδίνος, συνομιλούσανε απάνου στη σκάλα βλέποντας να περνά ο κόσμος μετά το τέλος της παράστασης.
Quoique je sois très empressé de revoir mademoiselle Cunégonde, dit Candide, je voudrais pourtant souper avec mademoiselle Clairon, car elle m'a paru admirable."Though I am very anxious to see Miss Cunegund again," said Candide, "yet I have a great inclination to sup with Miss Clairon, for I am really much taken with her."Ámbár égek a vágytól, mondá Candide, hogy viszontlássam Kunigunda kisasszonyt, mégis nagyon szeretnék Clairon kisasszonnyal együtt vacsorálni, mert bámulója lettem!Puesto que tengo muchísimos deseos de ver á Cunegunda, dixo Candido, bien quisiera cenar con la primera trágica, que me ha parecido un portento.— Αν και βιάζομαι πολύ να ξαναϊδώ τη δεσποινίδα Κυνεγόνδη, είπε ο Αγαθούλης, θάθελα όμως να δειπνήσω με τη δεσποινίδα Κλαιρόν, γιατί μου φάνηκε θαυμαστή κοπέλλα.
L'abbé n'était pas homme à approcher de mademoiselle Clairon, qui ne voyait que bonne compagnie. Elle est engagée pour ce soir, dit-il; mais j'aurai l'honneur de vous mener chez une dame de qualité, et là vous connaîtrez Paris comme si vous y aviez été quatre ans.The abbe was not a person to show his face at this lady's house, which was frequented by none but the best company. "She is engaged this evening," said he, "but I will do myself the honor to introduce you to a lady of quality of my acquaintance, at whose house you will see as much of the manners of Paris as if you had lived here for forty years."Az apát nem volt abban a helyzetben, hogy Clairon kisasszonnyal találkozzék, mert az utóbbi csak előkelő társaságokat látott magánál. »Ma estére eligérkezett valahova, mondta az apát; de elvezetlek egy előkelő nőhöz, akinél ugy megismerheted Párist, mintha már négy év óta itt lennél.«No era hombre el abate que tuviese entrada en casa de la tal primera actriz, que solo recibia sugetos del mas fino trato. Está ocupada esta noche, respondió; pero tendré la honra de llevar á vm. á casa de una señora de circunstancias, y conocerá á París allí como si hubiera vivido en el muchos años.Ο αββάς δεν ήτανε άνθρωπος, που μπορούσε να πλησιάση τη δεσποινίδα Κλαιρόν, η οποία έβλεπε μονάχα πρόσωπα της υψηλής περιωπής. — Είνε στα νεύρα της απόψε, είπε· μα θα λάβω την τιμή να σας οδηγήσω σε μια κυρία καθώς πρέπει, όπου θα γνωρίσετε το Παρίσι, σα νάχατε μείνει σ' αυτό τέσσερα χρόνια.
Candide, qui était naturellement curieux, se laissa mener chez la dame, au fond du faubourg Saint-Honoré; on y était occupé d'un pharaon; douze tristes pontes tenaient chacun en main un petit livre de cartes, registre cornu de leurs infortunes.Candide, who was naturally curious, suffered himself to be conducted to this lady's house, which was in the suburbs of Saint-Honore. The company was engaged at basser; twelve melancholy punters held each in his hand a small pack of cards, the corners of which were doubled down, and were so many registers of their ill fortune.Candide, ki természeténél fogva kiváncsi volt, elkisértette magát a párisi dámához, ki a Saint-Honoré külvárosban lakott: ott éppen fáraóztak; tizenkét szomoru játékos ült az asztalnál, kezökben egy-egy csomó kártya, szerencsétlen végzetöknek kopott jelvényei.Candido, que naturalmente era amigo de saber, se dexó llevar á casa de la tal señora: estaban ocupados los tertulianos en jugar á la banca, y doce tristes apuntes tenian en la mano cada uno un juego de naypes, archivo de su mala ventura.Ο Αγαθούλης, που ήτανε φυσικά περίεργος, δέχτηκε να τον οδηγήσουνε στην κυρία αυτή, στο βάθος του προαστείου του Αγίου Ονωρίου.
Un profond silence régnait, la pâleur était sur le front des pontes, l'inquiétude sur celui du banquier; et la dame du logis, assise auprès de ce banquier impitoyable, remarquait avec des yeux de lynx tous les parolis, tous les sept-et-le-va de campagne, dont chaque joueur cornait ses cartes; elle les fesait. décorner avec une attention sévère, mais polie, et ne se fâchait point, de peur de perdre ses pratiques.A profound silence reigned throughout the assembly, a pallid dread had taken possession of the countenances of the punters, and restless inquietude stretched every muscle of the face of him who kept the bank; and the lady of the house, who was seated next to him, observed with lynx's eyes every play made, and noted those who tallied, and made them undouble their cards with a severe exactness, though mixed with a politeness, which she thought necessary not to frighten away her customers.Mély csend volt a szobában, sápadtság ült ki a játékosok arcára, nyugtalanságot árult el a bankár; a ház urnője, a kérlelhetetlen bankár mögött ülve észrevette hiúz-szemeivel, amint a társaság játékosai a tétek megsokszorozásakor megjegyezték a kártyákat; szigoru figyelemmel de udvariasan távolitotta el a jegyeket, de nem mutatott haragot, nehogy elrémitse a háztól látogatóit.Reynaba un profundo silencio; teñido estaba el semblante de los apuntes de una macilenta amarillez, y se leía la zozobra en el del banquero; y la señora de la casa, sentada junto al despiadado banquero, con ojos de lince anotaba todos los parolis, y todos los sietelevares con que doblaba cada jugador sus naypes, haciéndoselos desdoblar con un cuidado muy escrupuloso, pero con cortesía y sin enfadarse, por temor de perder sus parroquianos.Παίζανε εκεί φαραώ. Δώδεκα θλιβεροί πονταδόροι κρατούσανε στα χέρια μια τράπουλα με τσακισμένα χαρτιά, όπου κάθε τσάκιση σήμαινε και μια χασούρα. Μια βαθιά σιωπή βασίλευε, ωχρότητα ήτανε απλωμένη στα πρόσωπα των πονταδόρων, ανησυχία στου μπανκαδόρου η οικοδέσποινα καθισμένη πλάι στον ανελέητον αυτό μπανκαδόρο, παρακολουθούσε με μάτια αλωπούς όλες τις πάρολες και τα σιέτε, που κάθε παίχτης σημάδευε στα χαρτιά του τσακίζοντάς τα, με μια προσεχτικότητα αυστηρή, μα ευγενική· και δε θύμωνε καθόλου από φόβο μη χάση την πελατεία της.
La dame se fesait appeler la marquise de Parolignac. Sa fille, âgée de quinze ans, était au nombre des pontes, et avertissait d'un clin d'oeil des friponneries de ces pauvres gens qui tâchaient de réparer les cruautés du sort.This lady assumed the title of Marchioness of Parolignac. Her daughter, a girl of about fifteen years of age, was one of the punters, and took care to give her mamma a hint, by signs, when any one of the players attempted to repair the rigor of their ill fortune by a little innocent deception.A hölgy Parolignac márkinőnek szólittatta magát; leánya egy tizenötéves teremtés, a játékosok közt ült és egy szempillantással tudtul adta a szegény ördögök ravaszkodásait, melyekkel a sors kegyetlenségét szerették volna reparálni.Llamábanla la marquesa de Paroliñac; su hija, muchacha de quince años, era uno de los apúntes, y con un guiñar de ojos advertía á su madre las picardigüelas de los pobres apuntes que procuraban enmendar los rigores de la mala suerte.Η κυρία έλεγε πως ονομαζότανε μαρκησία Παρολινιάκ. Η κόρη της, ως δεκαπέντε χρονών, ήτανε μαζί με τους πονταδόρους κι' ειδοποιούσε μ' ένα κλείσιμο του ματιού τις διάφορες κατεργαριές των δυστυχισμένων αυτών ανθρώπων, που προσπαθούνε να επανορθώσουνε μ' αυτό τον τρόπο τις σκληρότητες της τύχης. Ο Περιγουρδίνος αββάς, ο Αγαθούλης κι' ο Μαρτίνος μπήκανε· κανείς δε σηκώθηκε, ούτε τους χαιρέτισε, ούτε τους είδε. Όλοι ήτανε βαθύτατα απασχολημένοι με τα χαρτιά τους.
L'abbé périgourdin, Candide, et Martin, entrèrent; personne ne se leva, ni les salua, ni les regarda; tous étaient profondément occupés de leurs cartes. Madame la baronne de Thunder-ten-tronckh était plus civile, dit Candide.The company were thus occupied when Candide, Martin, and the abbe made their entrance; not a creature rose to salute them, or indeed took the least notice of them, being wholly intent upon the business at hand. "Ah!" said Candide, "My Lady Baroness of Thunder-ten-tronckh would have behaved more civilly."A perigordi apát, Candide és Martin beléptek; senki nem állt fel, nem is fogadták a köszöntésüket, rájok se néztek; valamennyien kártyáikba mélyedtek. »Thunder-ten-tronckh bárónő udvariasabb volt« mondta magában Candide.Entráron el abate, Candido y Martin, y nadie se levantó á darles las buenas noches, ni los saludó, ni los miró siquiera; tan ocupados todos estaban en sus naypes. Mas cortés era la señora baronesa de Tunder-tentronck, dixo entre sí Candido.— Η κυρία βαρώνη του Τούντερ-τεν-τρονκ ήτανε πιο φιλοφρονητική, είπε ο Αγαθούλης.
Cependant l'abbé s'approcha de l'oreille de la marquise, qui se leva à moitié, honora Candide d'un sourire gracieux, et Martin d'un air de tête tout-à-fait noble; elle fit donner un siège et un jeu de cartes à Candide, qui perdit cinquante mille francs en deux tailles: après quoi on soupa très gaiement; et tout le monde était étonné que Candide ne fût pas ému de sa perte; les laquais disaient entre eux, dans leur langage de laquais: Il faut que ce soit quelque milord anglais.However, the abbe whispered in the ear of the Marchioness, who half raising herself from her seat, honored Candide with a gracious smile, and gave Martin a nod of her head, with an air of inexpressible dignity. She then ordered a seat for Candide, and desired him to make one of their party at play; he did so, and in a few deals lost near a thousand pieces; after which they supped very elegantly, and everyone was surprised at seeing Candide lose so much money without appearing to be the least disturbed at it. The servants in waiting said to each other, "This is certainly some English lord."Az apát azonban a márkinőhöz közeledve sugott valamit a fülébe, az félig felemelkedett, elbájoló mosollyal nézett Candide-ra és előkelő fejbiccentéssel Martinra; leültette Candide-ot és kártyát adatott neki; Candide két játszma alatt ötvenezer frankot vesztett; azután vidám hangulatban megvacsoráztak és mindenki csodálkozott rajta, hogy Candide-ot nem izgatta a veszteség. A lakájok a maguk nyelvén mondogatták egymásnak: Ez alighanem valami angol milord.Acercóse en esto el abate al oido de la marquesa, la qual se medio-levantó de la silla, honró á Candido con una risita agraciada, y á Martin haciéndole cortesía con la cabeza con magestuoso ademan; mandó luego que traxeran á Candido asiento y una baraja, y este perdió en dos tallas diez mil duros. Cenaron luego con mucha jovialidad, y todos estaban atónitos de que Candido no sintiese mas lo que perdia. Los lacayos en su idioma lacayuno se decían unos á otros: Preciso es que sea un mylord inglés.Ωστόσο ο αββάς πλησίασε στ' αυτί της κυρίας μαρκησίας, η οποία μισοσηκώθηκε, ετίμησε τον Αγαθούλη μ' ένα χαριτωμένο μειδίαμα και το Μαρτίνο με μια κίνηση της κεφαλής ολότελα αριστοκρατική· είπε να δώσουνε κάθισμα και μια τραπουλόχαρτα στον Αγαθούλη, ο οποίος έχασε πενήντα χιλιάδες φράγκα σε δυο τάγια· μεθ' ό δειπνήσανε πολύ εύθυμα, κι' όλοι θαυμάσανε, που ο Αγαθούλης δεν ταράχτηκε από το χάσιμό του.
Le souper fut comme la plupart des soupers de Paris, d'abord du silence, ensuite un bruit de paroles qu'on ne distingue point, puis des plaisanteries dont la plupart sont insipides, de fausses nouvelles, de mauvais raisonnements, un peu de politique, et beaucoup de médisance; on parla même de livres nouveaux.The supper was like most others of its kind in Paris. At first everyone was silent; then followed a few confused murmurs, and afterwards several insipid jokes passed and repassed, with false reports, false reasonings, a little politics, and a great deal of scandal. The conversation then turned upon the new productions in literature.A vacsora olyan volt, mint amilyenek a vacsorák szoktak lenni Párisban; először csendben voltak, aztán szavak zürzavara hallatszott, melyben alig lehetett eligazodni, aztán többnyire izetlen tréfálkozások, álokoskodások, egy kis politizálás és sok pletykaság; még az uj könyvekről is beszélgettek.La cena se parecia á casi todas las cenas de Paris; primero mucho silencio, luego un estrépito de palabras que no se entendian, chistes luego, casi todos muy insulsos, noticias falsas, malos raciocinios, algo de política, y mucha murmuracion; despues habláron de obras nuevas.Οι λακέδες λέγανε αναμεταξύ τους στη γλώσσα των λακέδων: — Πρέπει νάναι κανένας άγγλος μυλόρδος! Το δείπνο ήτανε όπως τα περισσότερα δείπνα του Παρισιού: στην αρχή σιωπή, κατόπι μια αντάρα από λόγια, που δε μπορεί κανείς να ξεχωρίση τίποτα, ύστερα οικειότητες, οι περισσότερες ηλίθιες, ψεύτικα νέα, κακές κρίσεις, λίγη πολιτική και πολλή κακολογία· μιλήσανε επίσης για τα καινούργια βιβλία.
Avez-vous vu, dit l'abbé périgourdin, le roman du sieur Gauchat, docteur en théologie?"Pray," said the abbe, "good folks, have you seen the romance written by a certain Gauchat, Doctor of Divinity?"»Olvastad-e, kérdé a perigordi apát, Gauchat urnak, a theologia doktorának könyvét?— Είδατε, είπε ο Περιγουρδίνος αββάς, το μυθιστόρημα του κυρίου Γκωσσά, διδάκτορος της Θεολογίας; — Μάλιστα, απάντησε ένας από τους συνδαιτυμόνες, μα δε μπόρεσα να το τελειώσω. Έχουμε πλήθος αδιάντροπα έντυπα, μα όλα μαζί δε φτάνουνε την αδιαντροπιά του Γκωσσά, διδάκτορος της Θεολογίας. Είμαι τόσο αηδιασμένος από τούτη την απειρία των μυσαρών βιβλίων, που μας πλημμυρούνε, ώστε αποφάσισα να ποντάρω στο φαραώ. — Και τα «Ανάμικτα» του αρχιδιακόνου Τρουμπλέ, πώς σας φαίνονται; είπε ο αββάς.
Oui, répondit un des convives, mais je n'ai pu l'achever. Nous avons une foule d'écrits impertinents; mais tous ensemble n'approchent pas de l'impertinence de Gauchat, docteur en théologie; je suis si rassasié de cette immensité de détestables livres qui nous inondent, que je me suis mis à ponter au pharaon."Yes," answered one of the company, "but I had not patience to go through it. The town is pestered with a swarm of impertinent productions, but this of Dr. Gauchat's outdoes them all. In short, I was so cursedly tired of reading this vile stuff that I even resolved to come here, and make a party at basset."Igen, felelte az egyik vendég, de nem voltam képes bevégezni; mert bár rengeteg szemérmetlen irodalmi fércmunkánk van, de egyik sem közeliti meg Gauchat urnak, a theologia doktorának arcátlanságát; annyira megundorodtam ezektől az utálatos könyvektől, melyek valósággal elárasztanak már bennünket, hogy kénytelen voltam ráadni a fejem a fáraó játékra.— Α! είπε η κυρία ντε Παρολινιάκ, τι πληχτικός θνητός! Πώς σας λέγει με σπουδαιότητα ό,τι όλος ο κόσμος το ξέρει. Πώς συζητεί σοβαρά ό,τι δεν αξίζει τον κόπο ούτε ελαφρά να σημειωθή!
Et les _Mélanges_ de l'archidiacre Trublet, qu'en dites-vous? dit l'abbé."But what say you to the archdeacon T-'s miscellaneous collection," said the abbe.És mit szól Trublet esperes ur Vegyes irataihoz, kérdé az apát.Πώς ιδιοποιείται, δίχως πνεύμα, το πνεύμα των άλλων!
Ah! dit madame de Parolignac, l'ennuyeux mortel! comme il vous dit curieusement ce que tout le monde sait! comme il discute pesamment ce qui ne vaut pas la peine d'être remarqué légèrement! comme il s'approprie, sans esprit, l'esprit des autres! comme il gâte ce qu'il pille! comme il me dégoûte! mais il ne me dégoûtera plus; c'est assez d'avoir lu quelques pages de l'archidiacre."Oh my God!" cried the Marchioness of Parolignac, "never mention the tedious creature! Only think what pains he is at to tell one things that all the world knows; and how he labors an argument that is hardly worth the slightest consideration! how absurdly he makes use of other people's wit! how miserably he mangles what he has pilfered from them! The man makes me quite sick! A few pages of the good archdeacon are enough in conscience to satisfy anyone."Ó, szólalt meg Polignac asszony, az az unalmas halandó! milyen naivul elmond mindent, amit az egész világ tud! milyen fontoskodással mond el olyan dolgot, melyekről nem is érdemes megemlékezni! és szellemesség hiányában hogy sajátitja ki mások szellemességeit! s hogy elrontja, amit más iróktól kiollóz! ó mint utálom!... De többet már nem fog bosszantani; teljesen elég, ha néhány lapot elolvastunk az esperes ur irásaiból.«Πώς καταστρέφει ό,τι κλέβει! Πώς με αηδιάζει! Αλλά δε θα με αηδιάση πια· είναι πολύ νάχη διαβάση κανείς λίγες σελίδες του αρχιδιακόνου.
Il y avait à table un homme savant et de goût qui appuya ce que disait la marquise.There was at the table a person of learning and taste, who supported what the Marchioness had advanced.Volt az asztalnál egy tudós és választékos izlésü ember, ki mindenben megerősitette azt, amit a márkinő állitott.Ήτανε στο τραπέζι ένας κύριος σοφός, με καλαισθησία, που υποστήριζε ό,τι έλεγε η Μαρκησία.
On parla ensuite de tragédies; la dame demanda pourquoi il y avait des tragédies qu'on jouait quelquefois, et qu'on ne pouvait lire.They next began to talk of tragedies. The lady desired to know how it came about that there were several tragedies, which still continued to be played, though they would not bear reading?Aztán a tragédiákról beszéltek, a hölgy azt a kérdést vetette fel, hogy miért voltak olyan tragédiák, melyeket néhányszor eljátszottak, de amelyeket lehetetlen elolvasni.Pasáron luego á tratar de teatros, y el ama de casa preguntó porque habia ciertas tragedias que se representaban con freqüencia, y que nadie podia leer.Μιλήσανε κατόπιν για τραγωδίες· η κυρία ρώτησε, γιατί υπάρχουνε τραγωδίες, που παίζονται κάποτε και που δε μπορεί κανείς να τις διαβάση.
L'homme de goût expliqua très bien comment une pièce pouvait avoir quelque intérêt, et n'avoir presque aucun mérite; il prouva en peu de mots que ce n'était pas assez d'amener une ou deux de ces situations qu'on trouve dans tous les romans, et qui séduisent toujours les spectateurs; mais qu'il faut être neuf sans être bizarre, souvent sublime et toujours naturel, connaître le coeur humain et le faire parler; être grand poëte, sans que jamais aucun personnage de la pièce paraisse poëte; savoir parfaitement sa langue, la parler avec pureté, avec une harmonie continue, sans que jamais la rime coûte rien au sens.The man of taste explained very clearly how a piece may be in some manner interesting without having a grain of merit. He showed, in a few words, that it is not sufficient to throw together a few incidents that are to be met with in every romance, and that to dazzle the spectator the thoughts should be new, without being farfetched; frequently sublime, but always natural; the author should have a thorough knowledge of the human heart and make it speak properly; he should be a complete poet, without showing an affectation of it in any of the characters of his piece; he should be a perfect master of his language, speak it with all its purity, and with the utmost harmony, and yet so as not to make the sense a slave to the rhyme.A választékos izlésü ember nagyon világosan kifejtette, hogy egy szindarab nagyon érdekes lehet anélkül, hogy értékes lenne; kevés szóval megmagyarázta, hogy nem elég egy vagy két olyan helyzetet teremteni, melyet minden regényben fel lehet találni s melyek mindég elbüvölik a szemlélőt; de ujnak kell lenni, anélkül, hogy bizarr lenne az ember, gyakran kell fenségesnek lenni és mindég természetesnek: ismerni kell az emberi szivet és meg kell tudni szólaltatni; nagy költőnek kell lenni, de a darabban szereplő személyek egyike se tünjék fel poétának; tökéletesen kell ismerni a nyelvet, tisztán kell beszélni azt, zavartalan harmóniával, de úgy, hogy a rím sohase legyen rovására az értelemnek.Un hombre de fino gusto que habia entre los convidados, explicó con mucha claridad como podia interesar una tragedia que tuviera poquísimo mérito, probando en breves razones que no bastaba traer por los cabellos una ó dos situacíones de aquellas que tan freqüentes son en las novelas, y siempre embelesan á los oyentes; que es menester novedad sin extravagancia, sublimidad á veces, y naturalidad siempre; conocer el corazon del hombre y el estilo de las pasiones; ser gran poeta, sin que parezca poeta ninguno de los interlocutores; saber con perfeccion su idioma, hablarle con pureza, y con harmonía continua, sin sacrificar nunca el sentido al consonante.Ο άνθρωπος με την καλαισθησία εξήγησε πολύ καλά, πως ένα έργο μπορεί νάχη κάποιο ενδιαφέρο και καμιά αξία: Απόδειξε με λίγα λόγια, πως δεν αρκεί ν' αναπτύξη κανείς μιαν ή δύο από τις &θέσεις& εκείνες, που βρίσκονται σ' όλα τα μυθιστορήματα και που γοητεύουνε πάντα τους θεατές: Αλλά πρέπει νάναι κανείς καινούργιος, χωρίς νάναι παράδοξος, συχνά υψηλός και πάντοτε φυσικός, να γνωρίζη την ανθρώπινη καρδιά και να την κάμνη να μιλή· νάναι μεγάλος ποιητής, χωρίς τα πρόσωπα του έργου να φαίνονται ποιητές· να γνωρίζη τέλεια τη γλώσσα του, να τη μιλή καθαρά, με συνεχή αρμονία, χωρίς ποτέ η ρίμα να ζημιώνη το νόημα. Όποιος, επρόσθεσε, δεν τηρεί αυτούς τους κανόνες, μπορεί να κάνη μιαν ή δυο τραγωδίες, που να χειροκροτηθούνε στο θέατρο, μα [δεν] θα λογαριαστή ποτέ μεταξύ των καλών συγγραφέων.
Quiconque, ajouta-t-il, n'observe pas toutes ces règles, peut faire une ou deux tragédies applaudies au théâtre, mais il ne sera jamais compté au rang des bons écrivains; il y a très peu de bonnes tragédies: les unes sont des idylles en dialogues bien écrits et bien rimés; les autres, des raisonnements politiques qui endorment, ou des amplifications qui rebutent; les autres, des rêves d'énergumène, en style barbare, des propos interrompus, de longues apostrophes aux dieux, parcequ'on ne sait point parler aux hommes, des maximes fausses, des lieux communs ampoulés."Whoever," added he, "neglects any one of these rules, though he may write two or three tragedies with tolerable success, will never be reckoned in the number of good authors. There are very few good tragedies; some are idylls, in very well-written and harmonious dialogue; and others a chain of political reasonings that set one asleep, or else pompous and high-flown amplification, that disgust rather than please. Others again are the ravings of a madman, in an uncouth style, unmeaning flights, or long apostrophes to the deities, for want of knowing how to address mankind; in a word a collection of false maxims and dull commonplace."»Ha valaki, tette hozzá, nem veszi figyelembe mind e szabályokat, irhat ugyan egy-két olyan darabot, melyet a szinházban megtapsolnak, de sohasem lesz igazán jó iró. Kevés, igazán jó tragédia van, némelyikök nem egyéb, mint csengőn rimelő és jól megirt idyll párbeszédes formában: némelyek politikai okoskodások, melyek elaltatnak vagy szóhalmozások, melyek visszataszitanak; van olyan, mely nem más mint barbár stilusban megirt hagymázos álom, az istenekhez intézett szakadozott mondatokban, mert telve hamis tételekkel, dagályos közhelyekkel, nem képes az emberekhez szólni.«Todo aquel que no observare todas estas reglas, añadió, muy bien podrá componer una ó dos tragedias que sean aplaudidas en el teatro, mas nunca pasará plaza de buen escritor. Poquísimas tragedias hay buenas: unas son idylios en coloquios bien escritos y bien versificados; otras disertaciones de política que infunden sueño, ó amplificaciones que cansan; otras desatinos de un energúmeno en estilo bárbaro, razones cortadas, apóstrofes interminables á los Dioses no sabiendo que decir á los hombres, falsas máxîmas, y lugares comunes hinchados.Υπάρχουνε πολύ λίγες καλές τραγωδίες! άλλες είναι διαλογικά ειδύλλια καλογραμένα, καλοριμαρισμένα· άλλες είναι πολιτικές συζητήσεις, που αποκοιμίζουν ή πλατυασμοί αποκρουστικοί· άλλες είναι όνειρα τρελλού σε ύφος βάρβαρο, κουβέντες κομμένες, μακρυές αποστροφές προς τους θεούς, γιατί δεν ξέρουνε να μιλούνε στους ανθρώπους, ψεύτικοι κομπασμοί, κοινοτυπίες πομπώδικες.
Candide écouta ce propos avec attention, et conçut une grande idée du discoureur; et, comme la marquise avait eu soin de le placer à côté d'elle, il s'approcha de son oreille, et prit la liberté de lui demander qui était cet homme qui parlait si bien.Candide listened to this discourse with great attention, and conceived a high opinion of the person who delivered it; and as the Marchioness had taken care to place him near her side, he took the liberty to whisper her softly in the ear and ask who this person was that spoke so well.Candide nagy figyelemmel hallgatta ezt az okoskodást és nagyon jó véleménnyel volt a fejtegetőről; és mivel a márkinőnek gondja volt rá, hogy maga mellé ültesse, Candide a füléhez hajolt és bátorkodott megkérdezni, ki volt az az ember, ki oly okosan beszélt.Escuchaba con mucha atención Candido este razonamiento, y formó por él altísima idea del orador; y como había tenido la marquesa la atencion de colocarle á su lado, se tomó la licencia de preguntarle al oido quien era un hombre que tan de perlas hablaba.Ο Αγαθούλης άκουσε αυτήν την ομιλία με προσοχή, σχημάτισε μεγάλη ιδέα για τον συζητητή!
Κι' όπως η κυρία Μαρκησία είχε φροντίσει να τον βάλη πλάι της, έγειρε στ' αυτί της και τη ρώτησε, ποιος ήταν αυτός ο άνθρωπος, που μιλούσε τόσο καλά!
C'est un savant, dit la dame, qui ne ponte point, et que l'abbé m'amène quelquefois à souper; il se connaît parfaitement en tragédies et en livres, et il a fait une tragédie sifflée, et un livre dont on n'a jamais vu hors de la boutique de son libraire qu'un exemplaire qu'il m'a dédié."He is a man of letters," replied Her Ladyship, "who never plays, and whom the abbe brings with him to my house sometimes to spend an evening. He is a great judge of writing, especially in tragedy; he has composed one himself, which was damned, and has written a book that was never seen out of his bookseller's shop, excepting only one copy, which he sent me with a dedication, to which he had prefixed my name."Ez egy tudós, mondá a hölgy, ki sohasem játszik és akit az apát úr néha idehoz vacsorára; tökéletesen járatos a tragédiák és könyvek megitélésében és ő maga is irt egy tragédiát, melyet kifütyültek s könyvet is irt, melyből a könyvkereskedő kirakatán kivül csak azt az egy példányt látták meg, melyet nekem adott tiszteletpéldányként.Ese es un docto, dixo la dama, que nunca apunta, y que me trae á cenar algunas veces el abate, que entiende perfectamente de tragedias y libros, y que ha compuesto una tragedia que silbáron, y un libro del qual un solo exemplar que me dedicó ha salido de la tienda de su librero.
Le grand homme! dit Candide, c'est un autre Pangloss. Alors se tournant vers lui, il lui dit: Monsieur, vous pensez, sans doute, que tout est au mieux dans le monde physique et dans le moral, et que rien ne pouvait être autrement?"Oh the great man," cried Candide, "he is a second Pangloss." Then turning towards him, "Sir," said he, "you are doubtless of opinion that everything is for the best in the physical and moral world, and that nothing could be otherwise than it is?"»- Mily nagy ember! kiáltott fel Candide, valóságos Pangloss.« Ezután a tudós felé fordulva igy szólt: »Uram, te kétségkivül azt hiszed, hogy minden a legjobb a világon, ugy fizikai, mint erkölcsi tekintetben és hogy semmisem lehetne másképen?¡Qué varon tan eminente! dixo Candido, es otro Panglós; y volviéndose hácia él le dixo: ¿Sin duda, Caballero, que es vm. de dictámen de que todo está perfectamente en el mundo físico y en el moral, y de que nada podia suceder de otra manera?— Είν' ένας σοφός, είπε η κυρία, που δεν ποντάρει ποτές, και που ο αββάς μου τόνε φέρνει κάποτε στο δείπνο.
Moi, monsieur, lui répondit le savant, je ne pense rien de tout cela; je trouve que tout va de travers chez nous; que personne ne sait ni quel est son rang, ni quelle est sa charge, ni ce qu'il fait, ni ce qu'il doit faire, et qu'excepté le souper, qui est assez gai, et où il paraît assez d'union, tout le reste du temps se passe en querelles impertinentes; jansénistes contre molinistes, gens du parlement contre gens d'église, gens de lettres contre gens de lettres, courtisans contre courtisans, financiers contre le peuple, femmes contre maris, parents contre parents; c'est une guerre éternelle."I, sir!" replied the man of letters, "I think no such thing, I assure you; I find that all in this world is set the wrong end uppermost. No one knows what is his rank, his office, nor what he does, nor what he should do. With the exception of our evenings, which we generally pass tolerably merrily, the rest of our time is spent in idle disputes and quarrels, Jansenists against Molinists, the Parliament against the Church, and one armed body of men against another; courtier against courtier, husband against wife, and relations against relations. In short, this world is nothing but one continued scene of civil war."Én!? válaszolta a tudós, egyáltalában nem hiszem ezt, ellenkezőleg úgy találom, hogy minden ferdén megy, hogy senki sincs tisztában azzal, hol van a helye, mi a feladata, sem azzal, amit tesz, sem azzal, amit tennie kellene és eltekintve a vacsoráktól, melyek elég kedélyesek s ahol látszólag egyetértés van, az idő többi része arcátlan veszekedések közt folyik le; a jansenisták a molinisták ellen áskálódnak, a politikusok az egyháziak ellen, irodalmárok egymás ellen, udvaroncok a többi udvaroncok ellen, a pénzemberek a nép ellen, feleségek a férjek ellen, rokonok rokonok ellen; szakadatlan háboruság ez.«¡Yo, caballero! le respondió el docto; nada ménos que eso. Todo me parece que va al revés en nuestro pais, y que nadie sabe ni qual es su estado, ni qual su cargo, ni lo que hace, ni lo que debiera hacer; y que excepto la cena que es bastante jovial, y donde la gente está bastante acorde, todo el resto del tiempo se consume en impertinentes contiendas; de jansenistas con motinistas, de parlamentarios con eclesiásticos, de literatos con literatos, de palaciegos con palaciegos, de alcabaleros y diezmeros con el pueblo, de mugeres con maridos, y de parientes con parientes; por fin una guerra perdurable.Γνωρίζει τέλεια το ζήτημα των τραγωδιών και των βιβλίων, κ' έκαμε και μια τραγωδία που την σφυρίξανε, κ' ένα βιβλίο, που κανένα του αντίτυπο δε βγήκε από το μαγαζί του εκδότη του, εξόν ένα, που μου αφιέρωσε. Μεγάλος άνθρωπος! Είπε ο Αγαθούλης· είν' ένας δεύτερος Παγγλώσσης. Τότες γυρίζοντας προς αυτόν, του είπε: — Κύριε, πιστεύετε, χωρίς αμφιβολία, πως όλα είναι καλά στον ηθικό και στο φυσικό κόσμο και πως τίποτα δε μπορούσε νάναι αλλιώτικα; Εγώ, κύριε, του απάντησε ο σοφός, δεν πιστεύω τίποτ' απ' όλα αυτά: Βρίσκω, πως όλα πάνε ανάποδα σε μας· πως κανείς δε ξέρει ούτε ποια είναι η θέση του, ούτε ποια η δουλιά του, ούτε τι κάμνει, ούτε τι πρέπει να κάμνη κ' έξω από το δείπνο, που είναι αρκετά εύθυμο κι' όπου φαίνεται αρκετή ενότητα, όλος ο άλλος καιρός περνά με καυγάδες:
Candide lui répliqua: J'ai vu pis; mais un sage, qui depuis a eu le malheur d'être pendu, m'apprit que tout cela est à merveille; ce sont des ombres à un beau tableau."Yes," said Candide, "and I have seen worse than all that; and yet a learned man, who had the misfortune to be hanged, taught me that everything was marvelously well, and that these evils you are speaking of were only so many shades in a beautiful picture."Candide ezt válaszolta neki: »Láttam én már rosszabbat is, ámde egy bölcs ember, kit azóta szerencsétlenségre felakasztottak, bebizonyitotta, hogy mindez csodálatra méltó dolog s a baj csak árnyék a szép festményen.Replicóle Candido: Cosas peores he visto yo; pero un sabio que despues tuvo la desgracia de ser ahorcado, me enseñó que todas esas cosas son dechado de perfecciones, y sombras de una hermosa pintura.Ζανσενίστες εναντίον μολινιστών, άνθρωποι του παρλαμέντου εναντίον ανθρώπων της εκκλησίας, άνθρωποι των γραμμάτων εναντίον ανθρώπων των γραμμάτων, αυλικοί εναντίον αυλικών, τραπεζίτες εναντίον του λαού, γυναίκες εναντίον ανδρών, συγγενείς εναντίον συγγενών· είν' ένας αιώνιος πόλεμος.
Votre pendu se moquait du monde, dit Martin; vos ombres sont des taches horribles. Ce sont les hommes qui font les taches, dit Candide, et ils ne peuvent pas s'en dispenser."Your hempen sage," said Martin, "laughed at you; these shades, as you call them, are most horrible blemishes." "The men make these blemishes," rejoined Candide, "and they cannot do otherwise."A te akasztott embered fittyet hányt az egész világnak, mondá Martin, az ő árnyékai pedig rettentő szennyfoltok. E szennyfoltokat maguk az emberek okozzák, jegyezte meg Candide, és nem képesek azt elkerülni.Ese ahorcado se reía de la gente, dixo Martin, y esas sombras sen manchas horrorosas, Los hombres son los que echan esas manchas, dixo Candido, y no pueden hacer ménos.Ο Αγαθούλης του απάντησε: — Είδα πολύ χειρότερα· αλλ' ένας σοφός, που κατόπι του συνέβη το δυστύχημα να τον κρεμάσουνε, μ' έμαθε, πως όλ' αυτά είναι θαυμάσια· οι ήσκιοι ενός ωραίου πίνακος. Ο κρεμασμένος σας κορόιδευε τον κόσμο, είπε ο Μαρτίνος· οι ήσκιοι σας είναι στίγματα φοβερά.
Ce n'est donc pas leur faute, dit Martin."Then it is not their fault," added Martin.Akkor hát nem az ő hibájok,« mondá Martin.¿Con que no es culpa de ellos? replicó Martin.— Οι άνθρωποι κάνουνε τα στίγματα, είπε ο Αγαθούλης, και δε μπορούνε να κάνουνε και αλλιώς.
La plupart des pontes, qui n'entendaient rien à ce langage, buvaient; et Martin raisonna avec le savant, et Candide raconta une partie de ses aventures à la dame du logis.The greatest part of the gamesters, who did not understand a syllable of this discourse, amused themselves with drinking, while Martin reasoned with the learned gentleman and Candide entertained the lady of the house with a part of his adventures.A játékosok nagy része nem értette ezt az okoskodást és ivott; Martin vitatkozott a tudóssal, Candide elmesélte néhány kalandját a ház úrnőjének.Bebian en tanto la mayor parte de los apuntes, que no entendian una palabra de la materia; Martin discurria con el hombre docto, y Candido contaba parte de sus aventuras al ama de la casa.— Ώστε δεν είναι δικό τους λάθος, είπε ο Μαρτίνος. Οι περισσότεροι πονταδόροι, που δεν καταλαβαίνανε τίποτε απ' αυτά τα λόγια, πίνανε· κι' ο Μαρτίνος συζήτησε με το σοφό, κι' ο Αγαθούλης διηγήθηκε μερικές του περιπέτειες στην οικοδέσποινα.
Après souper, la marquise mena Candide dans son cabinet, et le fit asseoir sur un canapé.After supper the Marchioness conducted Candide into her dressingroom, and made him sit down under a canopy.Vacsora után a márkinő bevezette Candide-ot kis szobájába s leültette egy diványra.Despues de cenar, llevó la marquesa á su retiete á Candido, y le sentó en un canapé.Μετά το δείπνο, η Μαρκησία οδήγησε τον Αγαθούλη στην κάμαρά της και τον έβαλε να καθίση σ' έναν καναπέ.
Eh bien! lui dit-elle, vous aimez donc toujours éperdument mademoiselle Cunégonde de Thunder-ten-tronckh?"Well," said she, "are you still so violently fond of Miss Cunegund of Thunder-ten-tronckh?"»Nos - igy szólt hozzá - még mindég őrülten szereted Thunder-ten-tronckh Kunigunda kisasszonyt?¿Con que está vm. enamorado perdido de Cunegunda, la baronesita de Tunder-ten-tronck?— Ε! καλά, του είπε, αγαπάτε πάντα τρελά τη δεσποινίδα Κυνεγόνδη του Τούντερ-τεν-τρονκ;
Oui, madame, répondit Candide."Yes, madam," replied Candide.Igenis, asszonyom, felelte Candide.«Sí, Señora, respondió Candido.— Μάλιστα, κυρία, απάντησε ο Αγαθούλης. Η Μαρκησία συνέχισε μ' ένα τρυφερό μειδίαμα.
La marquise lui répliqua avec un souris tendre: Vous me répondez comme un jeune homme de Vestphalie; un Français m'aurait dit: Il est vrai que j'ai aimé mademoiselle Cunégonde; mais en vous voyant, madame, je crains de ne la plus aimer.The Marchioness said to him with a tender smile, "You answer me like a young man born in Westphalia; a Frenchman would have said, 'It is true, madam, I had a great passion for Miss Cunegund; but since I have seen you, I fear I can no longer love her as I did.'"A márkinő gyöngéd mosollyal mondta neki: »Ugy felelsz, mint egy westphaliai ifjuhoz méltó; egy francia igy szólt volna: Igaz, hogy szerettem Kunigunda kisasszonyt, de mióta önt megláttam, ugy érzem, hogy már nem szeretem őt.Replicóle la marquesa con una amorosa sonrisa: Vm. responde como un mozo de Vesfalia; un Francés me hubiera dicho: Verdad es, Señora, que he querido á Cunegunda, pero quando la miro á vm., me temo no quererla.— Απαντάτε σαν ένας νέος της Βεστφαλίας· ένας Γάλλος θα μούλεγε: είναι αλήθεια, πως αγάπησα την δεσποινίδα Κυνεγόνδη, αλλά βλέποντάς σας, φοβούμαι, μη δεν την αγαπώ πια!
Hélas! madame, dit Candide, je répondrai comme vous voudrez."Alas! madam," replied Candide, "I will make you what answer you please."Ó asszonyom, sóhajtott Candide, ezután ugy felelek, amint te óhajtod.Yo, Señora, dixo Candido, responderé como vm. quisiere.— Αλίμονο! Κυρία, είπε ο Αγαθούλης, θ' απαντήσω, όπως σας αρέσει.
Votre passion pour elle, dit la marquise, a commencé en ramassant son mouchoir; je veux que vous ramassiez ma jarretière."You fell in love with her, I find, in stooping to pick up her handkerchief which she had dropped; you shall pick up my garter."Iránta való szerelmed azzal kezdődött, hogy felemelted a zsebkendőjét, én azt akarom, hogy emeld fel a harisnyakötőmet.La pasión de vm., dixo la marquesa, empezó alzando un pañuelo, y yo quiero que vm. alce mi liga.— Το πάθος σας γι' αυτήν άρχισε, όταν εσηκώσατε από χάμου το μαντήλι της· επιθυμώ να μου σηκώσετε την καλτσοδέττα.
— Μ' όλη μου την καρδιά, είπε ο Αγαθούλης. Και τήνε σήκωσε. — Αλλ' επιθυμώ να μου την ξαναβάλετε στην θέση της, είπε η κυρία. Κι' ο Αγαθούλης την ξανάβαλε.
De tout mon coeur, dit Candide; et il la ramassa."With all my heart, madam," said Candide, and he picked it up.A legszivesebben, mondá Candide és felemelte azt.Con toda mi alma, dixo Candido, y la levantó del suelo.
Mais je veux que vous me la remettiez, dit la dame; et Candide la lui remit."But you must tie it on again," said the lady. Candide tied it on again.De azt is akarom, hogy kösd azt a harisnyámra,« kacérkodott az asszony.Ahora quiero que me la ponga, continuó la dama, y Candido se la puso.— Βλέπετε, είπε η κυρία, είστε ξένος!
Voyez-vous, dit la dame, vous êtes étranger; je fais quelquefois languir mes amants de Paris quinze jours, mais je me rends à vous dès la première nuit, parcequ'il faut faire les honneurs de son pays à un jeune homme de Vestphalie."Look ye, young man," said the Marchioness, "you are a stranger; I make some of my lovers here in Paris languish for me a whole fortnight; but I surrender to you at first sight, because I am willing to do the honors of my country to a young Westphalian."És Candide rákötötte. »Látod, mondá az asszony, te idegen vagy; párisi imádóim sokszor két hétig is epednek utánam, de neked már az első éjszaka átengedem magam, mert neked, mint westphaliai ifjunak meg akarom adni a hazádhoz méltó megtiszteltetést.«Mire vm., repuso la dama, vm. es extrangero: á mis amantes de Paris los hago yo penar á veces quince dias seguidos, pero á vm. me rindo desde la primera noche, porque es menester tratar cortesmente á un buen mozo de Vesfalia.Κάμνω συχνά τους εραστές μου του Παρισιού να ξεροσταλιάζουν επί δεκαπέντε μέρες, αλλά παραδίνομαι σε σας από την πρώτη νύχτα, γιατί πρέπει να φανώ φιλόξενη σ' ένα νέον της Βεστφαλίας.
La belle ayant aperçu deux énormes diamants aux deux mains de son jeune étranger, les loua de si bonne foi, que des doigts de Candide ils passèrent aux doigts de la marquise.The fair one having cast her eye on two very large diamonds that were upon the young stranger's finger, praised them in so earnest a manner that they were in an instant transferred from his finger to hers.A bájos nő, ki két hatalmas gyémántgyürüt vett észre az idegen ifju ujjain, olyannyira szivből dicsérte azokat, hogy Candide kezéről csakhamar az övére vándoroltak át.La buena caña que había reparado en dos diamantes enormes de dos sortijas del extrangero buen mozo, tanto se los alabó, que de los dedos de Candido pasáron á los de la marquesa.Η ωραία είχε παρατηρήσει δύο τεράστια διαμάντια στα δύο χέρια του νεαρού ξένου και τα παίνεσε με τόση καλή πίστη, ώστε από τα δάχτυλα του Αγαθούλη περάσανε στα δάχτυλα τα δικά της.
Candide, en s'en retournant avec son abbé périgourdin, sentit quelques remords d'avoir fait une infidélité à mademoiselle Cunégonde. M. l'abbé entra dans sa peine; il n'avait qu'une légère part aux cinquante mille livres perdues au jeu par Candide, et à la valeur des deux brillants moitié donnés, moitié extorqués. Son dessein était de profiter, autant qu'il le pourrait, des avantages que la connaissance de Candide pouvait lui procurer.As Candide was going home with the abbe he felt some qualms of conscience for having been guilty of infidelity to Miss Cunegund. The abbe took part with him in his uneasiness; he had but an inconsiderable share in the thousand pieces Candide had lost at play, and the two diamonds which had been in a manner extorted from him; and therefore very prudently designed to make the most he could of his new acquaintance, which chance had thrown in his way.Candide, mikor a perigordi apát társaságában visszatért, bizonyos önvádat érzett, amiért hütlen lett Kunigunda kisasszonyhoz. Az apát úr is bosszúságot érzett, mert csak csekély részesedése volt abból az ötvenezer lirából, amit Candide a kártyán elvesztett és a félig adott, félig kicsikart gyémántok értékéből; az volt szándéka, hogy amennyire lehet kihasználja a Candide-dal való ismeretség előnyeit.Al volverse Candido á su casa con el abate, sintió algunos remordimientos por haber cometido una infidelidad á Cunegunda; y el señor abate tomó parte en su sentimiento, porque le habia cabido una muy pequeña en los diez mil duros perdidos por Candido al juego, y en el valor de los dos brillantes, medio-dados y medio-estafados: y era su ánimo aprovecharse todo quanto pudiese de lo que el trato de Candido le podía valer.Όταν ο Αγαθούλης έφυγε με τον αββά Περιγουρδίνο αισθάνθηκε κάποιες τύψεις, που έκανε απιστία στη δεσποινίδα Κυνεγόνδη. Ο κύριος αββάς συμμερίστηκε τη στενοχώρια του. Πολύ λίγο είχε λάβει μέρος στις πενήντα χιλιάδες λίβρες, πούχασε ο Αγαθούλης στα χαρτιά και στην αξία των δύο μπριλλαντιών, που μισό τάδωσε, μισό του τα κλέψανε.
Il lui parla beaucoup de Cunégonde; et Candide lui dit qu'il demanderait bien pardon à cette belle de son infidélité, quand il la verrait à Venise.He talked much of Miss Cunegund, and Candide assured him that he would heartily ask pardon of that fair one for his infidelity to her, when he saw her at Venice.Sokat emlegette előtte Kunigundát és Candide fogadkozott, hogy ha Velencében meglátja, hütlenségéért bocsánatot kér a szép leánytól.Hablábale sin cesar de Cunegunda, y Candido le dixo que quando la viera en Venecia, le pediria perdon de la infidelidad que acababa de cometer.Το σχέδιο του αββά ήτανε να εκμεταλλευτή, όσο μπορούσε, τα πλεονεκτήματα, που τούδινε η γνωριμία του Αγαθούλη.
Le Périgourdin redoublait de politesses et d'attentions, et prenait un intérêt tendre à tout ce que Candide disait, à tout ce qu'il fesait, à tout ce qu'il voulait faire.The abbe redoubled his civilities and seemed to interest himself warmly in everything that Candide said, did, or seemed inclined to do.A perigordi udvariassága és figyelmessége fokozódott és egyre gyöngédebben kezdett érdeklődni minden iránt, amit Candide tett vagy tenni szándékozott.Cada dia estaba el abate mas cortés y mas atento, interesándole todo quanto decía Candido, todo quanto hacia, y quanto quería hacer.Του μίλησε πολύ για την Κυνεγόνδη· κι' ο Αγαθούλης του είπε, πως θα ζητούσε συγγνώμη από την ωραία του για την απιστία, που της έκανε, όταν θα την έβλεπε στη Βενετία. Ο Περιγουρδίνος διπλασίασε τις φιλοφρονήσεις, τις περιποιήσεις του κ' έδειχνε τρυφερό ενδιαφέρο για ό,τι έλεγε ο Αγαθούλης, για ό,τι έκαμνε, για ό,τι ήθελε να κάνη. — Έχετε λοιπόν, κύριε, του είπε, ραντεβού στη Βενετία;
Vous avez donc, monsieur, lui dit-il, un rendez-vous à Venise?"And so, sir, you have an engagement at Venice?"»Találkád van Velencében? kérdezte tőle.¿Con que está vm. aplazado por la baronesita para Venecia? le dixo.— Μάλιστα, κύριε αββά, απάντησε ο Αγαθούλης. Είναι απόλυτη ανάγκη να πάω να συναντήσω τη δεσποινίδα Κυνεγόνδη.
Oui, monsieur l'abbé, dit Candide; il faut absolument que j'aille trouver mademoiselle Cunégonde. Alors, engagé par le plaisir de parler de ce qu'il aimait, il conta, selon son usage, une partie de ses aventures avec cette illustre Vestphalienne."Yes, Monsieur l'Abbe," answered Candide, "I must absolutely wait upon Miss Cunegund," and then the pleasure he took in talking about the object he loved, led him insensibly to relate, according to custom, part of his adventures with that illustrious Westphalian beauty.Igen, apát úr, mondá Candide; okvetlenül meg kell találnom Kunigunda kisasszonyt. És ekkor, mivel gyönyörüségére szolgált, hogy szerelme tárgyáról beszélgessen, szokása szerint elmesélte kalandjainak egy részét a kiváló westphaliai nővel.Sí, señor abate, respondió Candido, tengo precision de ir allá á buscar á Cunegunda. Llevado entónces del gusto de hablar de su amada, le contó, como era su costumbre, parte de sus aventuras con esta ilustre Vesfaliana.Τότε, καθώς τον ξανάπιασε η ευχαρίστηση να μιλή για ό,τι αγαπούσε, διηγήθηκε, κατά την συνήθειά του, ένα μέρος από τις περιπέτειές του μ' αυτή τη περίφημη Βεστφαλιανή.
Je crois, dit l'abbé, que mademoiselle Cunégonde a bien de l'esprit, et qu'elle écrit des lettres charmantes."I fancy," said the abbe, "Miss Cunegund has a great deal of wit, and that her letters must be very entertaining."Úgy gondolom, jegyezte meg az apát, hogy Kunigunda kisasszony igen szellemes és igen bájos leveleket ir.Bien creo, dixo el abate, que esa señorita tiene mucho talento, y escribe muy bonitas cartas.— Νομίζω, είπε ο αββάς, πως η δεσποινίς Κυνεγόνδη είναι πολύ έξυπνη και γράφει χαριτωμένες επιστολές.
Je n'en ai jamais reçu, dit Candide; car, figurez-vous qu'ayant été chassé du château pour l'amour d'elle, je ne pus lui écrire; que bientôt après j'appris qu'elle était morte, qu'ensuite je la retrouvai, et que je la perdis, et que je lui ai envoyé à deux mille cinq cents lieues d'ici un exprès dont j'attends la réponse."I never received any from her," said Candide; "for you are to consider that, being expelled from the castle upon her account, I could not write to her, especially as soon after my departure I heard she was dead; but thank God I found afterwards she was living. I left her again after this, and now I have sent a messenger to her near two thousand leagues from here, and wait here for his return with an answer from her."Sohasem kaptam tőle levelet, válaszolá Candide, mert - képzelje csak - mióta az iránta érzett szenvedélyes szerelmem miatt kirugtak a kastélyból, azóta nem irhattam neki; aztán azt hallottam, hogy meghalt, majd ujra feltaláltam, de ismét elvesztettem s azóta kétezerötszáz mértföldnyire küldtem neki üzenetet, melyre még a választ várom.«Nunca me ha escrito, dixo Candido, porque se ha de figurar vm. que quando me echáron de la granja por amor de ella, no le pude escribir; que poco después supe que era muerta, que despues me la encontré, y la volví á perder, y que le he despachado un mensagero á dos mil y quinientas leguas de aquí, que aguardo con su respuesta.— Ποτές δεν έλαβα επιστολή της, είπε ο Αγαθούλης: γιατί, φαντασθήτε, επειδή με διώξαν από τον πύργο για τον έρωτά της, δε μπόρεσα να της γράψω· λίγο κατόπι έμαθα, πως είχε πεθάνει, αργότερα την ξαναβρήκα και την ξανάχασα και της έστειλα από δυόμιση χιλιάδες λεύγες έναν αγγελιοφόρο, από τον οποίον περιμένω απάντηση.
L'abbé écoutait attentivement, et paraissait un peu rêveur. Il prit bientôt congé des deux étrangers, après les avoir tendrement embrassés.The artful abbe let not a word of all this escape him, though he seemed to be musing upon something else. He soon took his leave of the two adventurers, after having embraced them with the greatest cordiality.Az apát figyelmesen hallgatta őt és elgondolkozni látszott; csakhamar bucsut vett az idegenektől, gyengéden átölelve őket.Escuchóle con mucha atención el abate, se paró algo pensativo, y se despidió luego de ámbos extrangeros, abrazándolos tiernamente.Ο αββάς άκουε προσεχτικά και φαινότανε λιγάκι ρεμβώδης. Αποχαιρέτησε σε λίγο τους δυο ξένους, αφού πρώτα τους φίλησε τρυφερά.
Le lendemain Candide reçut à son réveil une lettre conçue en ces termes:The next morning, almost as soon as his eyes were open, Candide received the following billet:Másnap Candide, mikor felébredt, a következő levelet kapta:Al otro dia, ántes de levantarse de la cama, diéron á Candido la esquela siguiente:Την επομένη ο Αγαθούλης έλαβε, μόλις ξύπνησε, μιαν επιστολή, που έλεγε τα εξής!
«Monsieur mon très cher amant, il y a huit jours que je suis malade en cette ville; j'apprends que vous y êtes. Je volerais dans vos bras si je pouvais remuer. J'ai su votre passage à Bordeaux; j'y ai laissé le fidèle Cacambo et la vieille, qui doivent bientôt me suivre."My Dearest Lover- I have been ill in this city these eight days. I have heard of your arrival, and should fly to your arms were I able to stir. I was informed of your being on the way hither at Bordeaux, where I left the faithful Cacambo, and the old woman, who will soon follow me.»Drága kedvesem, már nyolcadik napja fekszem betegen a városban; értesültem róla, hogy te is itt vagy; ha meg tudnék moccanni, a karjaidba repülnék, Bordeauxi utadról hallottam, ott hagytam a hűséges Cacambot és az öreget, kiknek nem sokára utánam kell jönniök."Muy Señor mió, y mi querido amante: ocho días hace que estoy mala en esta ciudad, y acabo de saber que se encuentra vm. en ella. Hubiera ido volando á echarme en sus brazos, si me pudiera menear. He sabido que habia vm. pasado por Burdeos, donde se ha quedado el fiel Cacambo y la vieja, que llegarán muy en breve.« Κύριε πολυαγαπημένε μου. Δω κι' οχτώ μέρες είμαι άρρωστη σ' αυτήν εδώ την πόλη· μαθαίνω, πως είστε και σεις εδώ· θα πετούσα στην αγκαλιά σας, αν μπορούσα να κινηθώ.
Le gouverneur de Buénos-Ayres a tout pris, mais il me reste votre coeur.The Governor of Buenos Ayres has taken everything from me but your heart, which I still retain.A buenos-ayresi kormányzó mindent elrabolt tőlem, csak a te szived maradt meg nekem!El gobernador de Buenos-Ayres se ha quedado con todo quanto Cacambo llevaba; pero el corazón de vm. me queda.Έμαθα, πως περάσατε από το Μπορντώ· άφησα εκεί τον πιστό το Κακαμπό και τη γριά, που σε λίγο θάρτουνε να με βρούνε.
Venez; votre présence me rendra la vie ou me fera mourir de plaisir.»Come to me immediately on the receipt of this. Your presence will either give me new life, or kill me with the pleasure."Jöjj! Jelenléted visszaadja az életemet vagy belehalok a boldogságomba.«Venga vm. á verme; su presencia me dará la vida, ó hará que me muera de alegría."Ο κυβερνήτης του Μπουένος Άυρες μου τα πήρε όλα, αλλά μου μένει η καρδιά σας.
Cette lettre charmante, cette lettre inespérée, transporta Candide d'une joie inexprimable; et la maladie de sa chère Cunégonde l'accabla de douleur.At the receipt of this charming, this unexpected letter, Candide felt the utmost transports of joy; though, on the other hand, the indisposition of his beloved Miss Cunegund overwhelmed him with grief.Ez a bájos, váratlanul jött levél kimondhatatlan boldogsággal árasztotta el Candide-ot, habár kedves Kunigundájának betegsége fájdalommal gyötörte is lelkét.Una carta tan tierna, y tan poco esperada, puso á Candido en una imponderable alegría, pero la enfermedad de su amada Cunegunda le traspasaba de dolor.Ελάτε, η παρουσία σας θα μου ξαναδώση τη ζωή ή θα με σκοτώση από χαρά. » Αυτή η χαριτωμένη επιστολή, αυτή η ανέλπιστη επιστολή, γέμισε ανέκφραστη χαρά τον Αγαθούλη· η αρρώστια της αγαπημένης του Κυνεγόνδης τόνε βύθισε στη λύπη.
Partagé entre ces deux sentiments, il prend son or et ses diamants, et se fait conduire avec Martin à l'hôtel où mademoiselle Cunégonde demeurait. Il entre en tremblant d'émotion, son coeur palpite, sa voix sanglote; il veut ouvrir les rideaux du lit; il veut faire apporter de la lumière.Distracted between these two passions he took his gold and his diamonds, and procured a person to conduct him and Martin to the house where Miss Cunegund lodged. Upon entering the room he felt his limbs tremble, his heart flutter, his tongue falter; he attempted to undraw the curtain, and called for a light to the bedside.Ily ellentétes érzelmek hatása alatt magához veszi aranyait és gyémántjait s Martinnal együtt elvezetteti magát Kunigunda kisasszony szállására; a meghatottságtól remegve lép be, szive dobog, hangja zokogásba fullad; szét akarja bontani az ágy függönyeit, ki akarja a szobát világittatni.Fluctuante entre estos dos afectos, agarra á puñados el oro y los diamantes, y hace que le lleven con Martin á la posada donde estaba Cunegunda alojada: entra temblando con la ternura, latiéndole el corazon, y el habla interrumpida con sollozos; quiere descorrer las coitinas de la cama, y manda que traygan luz.Μ' αυτά τα δυο αντίθετα συναισθήματα, παίρνει το χρυσάφι του και τα διαμάντια του, βάζει να τον οδηγήσουνε με το Μαρτίνο στο ξενοδοχείο, που έμενε η δεσποινίς Κυνεγόνδη. Μπαίνει τρέμοντας από τη συγκίνηση, η καρδιά του χτυπά, η φωνή του πιάνεται· θέλει ν' ανοίξη τους μπερντέδες του κρεββατιού, ζητά να φέρουνε φως.
Gardez-vous-en bien, lui dit la suivante; la lumière la tue; et soudain elle referme le rideau."Lord sir," cried a maidservant, who was waiting in the room, "take care what you do, Miss cannot bear the least light," and so saying she pulled the curtain close again.»Óvatosság! kiáltja a szolgáló a függönyöket összehuzva, mert a világosság megöli őt.No haga vm. tal, le dixo la criada, la luz le hace mal; y volvió á correr la cortina.Μη για το Θεό, λέγει η υπηρέτρια, το φως θα τη σκοτώση! Και ξαφνικά κλείνει τους μπερντέδες.
Ma chère Cunégonde, dit Candide en pleurant, comment vous portez-vous? si vous ne pouvez me voir, parlez-moi du moins."Cunegund! my dear cried Candide, bathed in tears, "how do you do? If you cannot bear the light, speak to me at least."Drága Kunigundám, mondá Candide siránkozva, hogyan érzed magad?Amada Cunegunda, dixo llorando Candido: ¿cómo te hallas? No puede hablar, dixo la criada.— Αγαπημένη μου Κυνεγόνδη, λέγει ο Αγαθούλης κλαίοντας, πώς είστε; Αν δε μπορείτε να με ιδήτε, μιλήστε μου τουλάχιστο.
Elle ne peut parler, dit la suivante, la dame alors tire du lit une main potelée que Candide arrose long-temps de ses larmes, et qu'il remplit ensuite de diamants, en laissant un sac plein d'or sur le fauteuil."Alas! she cannot speak," said the maid. The sick lady then put a plump hand out of the bed and Candide first bathed it with tears, then filled it with diamonds, leaving a purse of gold upon the easy chair.Ha már nem láthatsz, legalább szólj hozzám! - Nem tud beszélni, vágott közbe a szolgáló.« Ekkor a beteg nő kihuzván kövér kezét az ágyból, Candide-nak nyujtá, ki hosszu ideig könnyeivel öntözte azt, majd gyémántokkal rakta tele; az arannyal telt zsákja pedig a pamlagon hevert.Entónces la enferma sacó fuera de la cama una mano muy suave que bañó Candido un largo rato con lágrimas, y que llenó lurgo de diamantes, desando un saco de oro encima del taburete.Δε μπορεί να μιλήση, λέγει η υπηρέτρια. Τραβάει ένα χέρι καλοθρεμμένο από το κρεββάτι, που ο Άγάθούλης το πότιζε πολύν καιρό με δάκρυα, το γεμίζει διαμάντια, αφήνοντας ένα σακκί γεμάτο χρυσάφι απάνου στο κάθισμα.
Au milieu de ses transports arrive un exempt suivi de l'abbé périgourdin et d'une escouade.In the midst of his transports came an officer into the room, followed by the abbe, and a file of musketeers.Lelki háborgásai közepette egyszer csak megérkezik egy rendőr, a perigordi apát és néhány porkoláb kiséretében.En medio de sus arrebatos se aparece un alguacil acompañado del abate y de seis corchetes.Απάνω στους ενθουσιασμούς του φτάνει ένας αστυνόμος ακολουθημένος από τον Περιγουρδίνο αββά κι' από ένα απόσπασμα.
Voilà donc, dit-il, ces deux étrangers suspects? Il les fait incontinent saisir, et ordonne à ses braves de les traîner en prison."There," said he, "are the two suspected foreigners." At the same time he ordered them to be seized and carried to prison.»Ime, mondá az apát, itt vannak a gyanus idegenek.« Azonnal parancsot ad, hogy ragadják meg őket a pribékek és hurcolják tömlöcbe.¿Con que estos son, dixo, los dos extrangeros sospechosos? y mandó incontinenti que los ataran y los llevaran á la cárcel.— Να τους, λέγει, οι δυο ύποπτοι ξένοι! Τους πιάνει αμέσως και διατάζει τους γενναίους του να τους πάνε στη φυλακή.
Ce n'est pas ainsi qu'on traite les voyageurs dans Eldorado, dit Candide."Travelers are not treated in this manner in the country of El Dorado," said Candide.»Eldorádóban nem igy bánnak az utasokkal, jegyezte meg Candide.No tratan de esta manera en el Dorado á los forasteros, dixo Candido.— Δε μεταχειρίζονται έτσι τους ξένους στο Ελδοράδο, είπε ο Αγαθούλης.
Je suis plus manichéen que jamais, dit Martin."I am more of a Manichaean now than ever," said Martin.Most már sokkal határozottabban manicheus vagyok, mint eddig, mondá Martin.Mas maniquéo soy que nunca, replicó Martin.— Είμαι περισσότερο από κάθε άλλη φορά μανιχαίος, είπε ο Μαρτίνος.
Mais, monsieur, où nous menez-vous? dit Candide."But pray, good sir, where are you going to carry us?" said Candide.Hová vitetsz bennünket? kérdé Candide.Pero, señor, ¿adonde nos lleva vm.? dixo Candido.— Αλλά, κύριε, πού μας πάτε; ρώτησε ο Αγαθούλης.
Dans un cul de basse-fosse, dit l'exempt."To a dungeon, my dear sir," replied the officer.Egy földalatti tömlöcbe, nyugtatta meg a rendőr.«A un calabozo, respondió el alguacil.— Στο μπουδρούμι, απάντησε ο αστυνόμος.
Martin, ayant repris son sang froid, jugea que la dame qui se prétendait Cunégonde était une friponne, monsieur l'abbé périgourdin un fripon, qui avait abusé au plus vite de l'innocence de Candide, et l'exempt un autre fripon dont on pouvait aisément se débarrasser.When Martin had a little recovered himself, so as to form a cool judgment of what had passed, he plainly perceived that the person who had acted the part of Miss Cunegund was a cheat; that the abbe of Perigord was a sharper who had imposed upon the honest simplicity of Candide, and that the officer was a knave, whom they might easily get rid of.Martin összeszedve hidegvérét, rögtön belátta, hogy az a hölgy, aki Kunigundának adta ki magát, közönséges szélhámosnő s a perigordi apát viszont egy szélhámos, aki visszaélt Candide hiszékenységével s a rendőr egy harmadik szélhámos, akitől könnyü volna megszabadulni.Martin, que se habia recobrado del primer sobresalto, sospechó que la señora que se decia Cnnegunda era una buscona, el señor abate un tunante que habia abusado del candor de Candido, y el alguacil otro tuno de quien no era difícil desprenderse.Ο Μαρτίνος ξανάβρε την ψυχραιμία του και σκέφτηκε, πως η κυρία, που έκαμνε την Κυνεγόνδη, ήτανε μια λωποδύτισσα, ο κύριος Περιγουρδίνος αββάς ένας λωποδύτης, κι' ο αστυνόμος ένας άλλος λωποδύτης, από τον οποίον θα μπορούσαν εύκολα να γλυτώσουνε.
Plutôt que de s'exposer aux procédures de la justice, Candide, éclairé par son conseil, et d'ailleurs toujours impatient de revoir la véritable Cunégonde, propose à l'exempt trois petits diamants d'environ trois mille pistoles chacun.Candide following the advice of his friend Martin, and burning with impatience to see the real Miss Cunegund, rather than be obliged to appear at a court of justice, proposed to the officer to make him a present of three small diamonds, each of them worth three thousand pistoles.Candide nem akarván kitenni magát a vizsgálati eljárással járó bosszuságoknak s hallgatva lakájának tanácsára s egyébként is égve a vágytól, hogy megláthassa az igazi Kunigundát, felajánlott a rendőrtisztnek három kis darab gyémántot, melynek mindegyike háromezer frankot ért.Por no exponerse á tener que lidiar con la justicia, y con el hipo que tenia de ver á la verdadera Cunegunda, Candido, por consejo de Maitin, ofreció al alguacil tres diamantillos de tres mil duros cada uno.Αντί να υποβληθη στις διατυπώσεις της δικαιοσύνης, ο Αγαθούλης, φωτισμένος από τη συμβουλή του Μαρτίνου, κ' εξ άλλου πάντα ανυπόμονος να ιδή την αληθινή Κυνεγόνδη, προτείνει στον αστυνόμο τρία μικρά διαμάντια, που καθένα θα κόστιζε τρεις χιλιάδες πιστόλες πάνου-κάτου.
Ah! monsieur, lui dit l'homme au bâton d'ivoire, eussiez-vous commis tous les crimes imaginables, vous êtes le plus honnête homme du monde; trois diamants! chacun de trois mille pistoles! Monsieur! je me ferais tuer pour vous, au lieu de vous mener dans un cachot. On arrête tous les étrangers, mais laissez-moi faire; j'ai un frère à Dieppe en Normandie; je vais vous y mener; et si vous avez quelque diamant à lui donner, il aura soin de vous comme moi-même."Ah, sir," said the understrapper of justice, "had you commited ever so much villainy, this would render you the honestest man living, in my eyes. Three diamonds worth three thousand pistoles! Why, my dear sir, so far from carrying you to jail, I would lose my life to serve you. There are orders for stopping all strangers; but leave it to me, I have a brother at Dieppe, in Normandy. I myself will conduct you thither, and if you have a diamond left to give him he will take as much care of you as I myself should."»Ó, uram, mondá az elefántcsont-botos ember, ha minden elgondolható bünt is követtél volna el, mégis te volnál a világ legtisztességesebb embere; három gyémánt s mindegyike háromezer frank, uram, meghalnék érted inkább, mintsem hogy téged tömlöcbe dobjalak, minden idegent elfognak mostanában, de bizd csak rám a dolgot; fivérem Normandiában van, Dieppe városában, oda vezetlek téged; és ha van még az ő számára is néhány darab gyémántod, ő is éppen ugy kegyeibe vesz, mint én.Ha, señor, le dixo el hombre de vara de justicia, aunque hubiera vm. cometido todos los delitos imaginables, seria el mas hombre de bien de este mundo. ¡Tres diamantes de tres mil duros cada uno! La vida perderia yo por vm., para lue le lleve á un calabozo. Todos los extrangeros son arrestados, pero déxelo por mi cuenta, que yo tengo mi hermano en Diepe en la Normandía, y le llevaré alla; y si tiene vm. algunos diamantes que darle, le tratará como yo propio.Α! κύριε, είπε ο άνθρωπος με το φιλντισένιο μπαστούνι, κι' αν είχετε κάνει όλα τα εγκλήματα, που μπορεί να φανταστή κανείς, είστε ο πιο έντιμος άνθρωπος του κόσμου! Το καθένα τρείς χιλιάδες πιστόλες! Κύριε, μπορώ να σκοτωθώ για σας, αντί να σας οδηγήσω στη φυλακή. Πιάνουν όλους τους ξένους, αλλ' αφήστε σε μένα την υπόθεση· έχω έναν αδερφό στη Λιέππη της Νορμανδίας, θα σας στείλω εκεί, κι' αν έχετε κανένα διαμάντι να του δώσετε, θα σας φροντίση, όπως κ' εγώ.
Et pourquoi arrête-t-on tous les étrangers? dit Candide."But why," said Candide, "do they stop all strangers?"És miért fogják el az idegeneket? kérdé Candide.«¿Y porqué arrestan á todos los extranjeros? dixo Candido.— Και γιατί πιάνουν όλους τους ξένους; ρώτησε ο Αγαθούλης.
L'abbé périgourdin prit alors la parole, et dit: C'est parcequ'un gueux du pays d'Atrébatie a entendu dire des sottises; cela seul lui a fait commettre un parricide, non pas tel que celui de 1610 au mois de mai, mais tel que celui de 1594 au mois de décembre, et tel que plusieurs autres commis dans d'autres années et dans d'autres mois par d'autres gueux qui avaient entendu dire des sottises.The abbe of Perigord made answer that it was because a poor devil of the country of Atrebata heard somebody tell foolish stories, and this induced him to commit a parricide; not such a one as that in the month of May, 1610, but such as that in the month of December in the year 1594, and such as many that have been perpetrated in other months and years, by other poor devils who had heard foolish stories.Ekkor a perigordi apát szólalt meg: »Azért, mert egy atrébatiai semmirekellő valami bolondságot hallott beszélni; ennek hatása alatt király-gyilkosságot követett el, nem olyant, mint 1610 májusában történt, hanem olyant, mely 1594 december havában, olyasfélét, amilyeneket más években s más hónapokban gyakran követtek el más semmirekellők, kik valami bolondságot hallottak mesélni.«El abate tomando entónces el hilo, respondió: Porque un miserable andrajoso del país de Atrebácia [Footnote: Artois. Daiuieu, el que hirió á Luis XV, era natural de Arras, capital del Artois.], que había oido decir disparates, ha cometido un parricidio, no como el del mes de Mayo de 1610, [Footnote: Francisco Kavaillac mató á Henrique IV de una puñalada en Mayo de 1610.] sino como el del mes de Diciembre de 1594, [Footnote: Juan Clialel, en Diciembre de 1594, hirió á Henrique quarto; pero la herida no fué de peligro.] y como otros muchos cometidos otros años y otros meses por andrajosos que habian oido decir disparates. Entónces explicó el alguacil lo que habia apuntado el abate.Ο Περιγουρδίνος αββάς, έλαβε τότε το λόγο, και είπε: — Γιατί ένας ζητιάνος από τη χώρα της Ατρεβατίας άκουσε να λέμε ανοησίες· αυτό μονάχα τον ώθησε σε πατροχτονία, όχι όπως εκείνη του 1610, το Μάη το μήνα, αλλά σαν εκείνη του 1594 το μήνα Δεκέμβρη, και σαν εκείνες άλλων χρόνων κι' άλλων μηνών από άλλους αλήτες, που είχαν ακούσει ανοησίες.
L'exempt alors expliqua de quoi il s'agissait.The officer then explained to them what the abbe meant.A rendőrtiszt ekkor megmagyarázta, miről van szó.Ο αστυνόμος τότες εξήγησε τι συνέβαινε.
Ah! les monstres! s'écria Candide; quoi! de telles horreurs chez un peuple qui danse et qui chante!"Horrid monsters," exclaimed Candide, "is it possible that such scenes should pass among a people who are perpetually singing and dancing?»Ó, a szörnyetegek, kiáltott fel Candide; hát ily iszonyatosságok történhetnek egy népnél, mely kedveli a táncot és éneket.¡Qué monstruos! exclamó Candido. ¿Cómo se cometen tamañas atrocidades en un pueblo que canta y bayla?— Α! τα τέρατα! φώναξε ο Αγαθούλης. Τέτοιες φρικαλεότητες σ' ένα λαό, που χορεύει και τραγουδεί!
Ne pourrai-je sortir au plus vite de ce pays où des singes agacent des tigres?Is there no flying this abominable country immediately, this execrable kingdom where monkeys provoke tigers?Bár mielőbb kiszabadulhatnék ebből az országból, hol majmok bosszantják a tigriseket.¿Quando saldré yo de este pais donde azuzan ximios á tigres?Δε θα μπορέσω να φύγω, όσο το γρηγορώτερο απ' αυτό τον τόπο, όπου μαϊμούδες και τίγρεις παίζουνε μαζί.
J'ai vu des ours dans mon pays; je n'ai vu des hommes que dans le Dorado.I have seen bears in my country, but men I have beheld nowhere but in El Dorado.Az országomban medvéket láttam, csak Eldorádóban láttam embereket...En mi pais he visto osos; solo en el Dorado he visto hombres.Είδα αρκούδες στον τόπο μου· ανθρώπους είδα μόνο στο Ελδοράδο.
Au nom de Dieu, monsieur l'exempt, menez-moi à Venise, où je dois attendre mademoiselle Cunégonde.In the name of God, sir," said he to the officer, "do me the kindness to conduct me to Venice, where I am to wait for Miss Cunegund."Az Isten szerelmére kérlek, vezess engem Velencébe, hogy találkozhassam Kunigundával.En nombre de Dios, señor alguacil, lléveme vm. á Venecia, donde aguardo á mi Cunegunda.— Για τόνομα του Θεού, κύριε αστυνόμε, στείλε με στη Βενετία, όπου πρέπει να περιμένω τη δεσποινίδα Κυνεγόνδη.
Je ne peux vous mener qu'en Basse-Normandie, dit le barigel."Really, sir," replied the officer, "I cannot possibly wait on you farther than Lower Normandy."Csak Alsó-Normandiába vezethetlek,« mondá a rendőrtiszt.Donde yo puedo llevar á vm., es á la Normandía baxa, dixo el cabo de ronda.— Δε μπορώ να σας στείλω αλλού παρά στην Κάτω Νορμανδία, είπε ο σακαράκας.
Aussitôt il lui fait ôter ses fers, dit qu'il s'est mépris, renvoie ses gens, emmène à Dieppe Candide et Martin, et les laisse entre les mains de son frère.So saying, he ordered Candide's irons to be struck off, acknowledged himself mistaken, and sent his followers about their business, after which he conducted Candide and Martin to Dieppe, and left them to the care of his brother.És tüstént levéteti kezéről a bilincseket, elmondja, hogy félreértette a dolgot, elküldi a poroszlókat, Dieppe városába viteti Candide-ot meg Martint és bátyja oltalmába helyezi őket.Hízole luego quitar los grillos, dixo que se habia equivocado, despidió á sus corchetes, y se llevó á Candido y Martin á Diepe, entregándolos á su hermano.Αμέσως λέγει να του βγάλουνε τα σίδερα, λέγει πως έκανε λάθος, διώχνει τους ανθρώπους του κι' οδηγεί στη Διέππη τον Αγαθούλη και το Μαρτίνο και τους αφήνει στα χέρια του αδερφού του.
Il y avait un petit vaisseau hollandais à la rade. Le Normand, à l'aide de trois autres diamants, devenu le plus serviable des hommes, embarque Candide et ses gens dans le vaisseau qui allait faire voile pour Portsmouth en Angleterre.There happened just then to be a small Dutch ship in the harbor. The Norman, whom the other three diamonds had converted into the most obliging, serviceable being that ever breathed, took care to see Candide and his attendants safe on board this vessel, that was just ready to sail for Portsmouth in England.Éppen egy kis hollandi hajó horgonyozott a kikötőben. A normandiai, ki másik három darab gyémánt segitségével fölöttébb szolgálatrakész emberré vált, feltette Candide-ot és embereit az angolországi Portsmouth-ba induló hajóra.Había un buque holandés pequeño al ancla; y el Normando, que con el cebo de otros tres diamantes era el mas servicial de los mortales, embarcó á Candido y á su familia en el tal navío que iba á dar á la vela para Portsmúa en Inglaterra.Υπήρχε στο λιμάνι ένα μικρό καΐκι ολλανδικό. Ο Νορμανδός, χάρη σε άλλα τρία μικρά διαμάντια έγινε ο πιο φιλοφρονητικός άνθρωπος του κόσμου, μπαρκαρίζει τον Αγαθούλη και τους ανθρώπους του στο καΐκι, που επρόκειτο να κάνη πανιά για το Πόρτσμουθ της Αγγλίας.
Ce n'était pas le chemin de Venise; mais Candide croyait être délivré de l'enfer; et il comptait bien reprendre la route de Venise à la première occasion.This was not the nearest way to Venice, indeed, but Candide thought himself escaped out of Hell, and did not, in the least, doubt but he should quickly find an opportunity of resuming his voyage to Venice.Igaz, hogy ez az ut nem Velencébe vitt, de Candide ugy érezte, hogy a pokol kinjából szabadul meg, és arra számitott, hogy az első kinálkozó alkalommal Velencébe hajózik.No era camino para Venecia; pero Candido creyó que salía del infierno, y estaba resuelto a dirigirse á Venecia luego que se le presentase ocasion.Δεν ήτανε βέβαια ο δρόμος της Βενετίας· αλλ' ο Αγαθούλης πίστευε, πως θα γλύτωνε από την κόλαση· κ' ελογάριαζε να ξαναπάρη το δρόμο για τη Βενετία σε πρώτη ευκαιρία.
CHAPITRE XXIII. Candide et Martin vont sur les côtes d'Angleterre; ce qu'ils y voient. Ah!CHAPTER 23 Candide and Martin Touch upon the English Coast-What They See ThereHUSZONHARMADIK FEJEZET. Candide és Martin angol partokhoz érkeznek; mit látnak ott?CAPITULO XXIII. Del arribo de Candido y Martin á la costa de Inglaterra, y de lo que allí viéron.ΚΕΦΑΛΑΙΟ XXIII. &Ο Αγαθούλης κι' ο Μαρτίνος τραβάνε για τις αχτές της Αγγλίας. Τι βλέπουν εκεί.&
Pangloss! Pangloss! Ah!Ah Pangloss! Pangloss!»Ó, Pangloss, drága Panglossom!¡Ay Panglós amigo!— Αχ! Παγγλώσση!
Martin! Martin!ah Martin!Ó, Martin, Martin!¡ay amigo Martin!Παγγλώσση!
Ah! ma chère Cunégonde! qu'est-ce que ce monde-ci? disait Candide sur le vaisseau hollandais.ah my dear Miss Cunegund! What sort of a world is this?" Thus exclaimed Candide as soon as he got on board the Dutch ship.Ó, én kedves Kunigundám, milyen is ez a világ?« sóhajtozott Candide a holland hajón.¡ay amada Cunegunda! ¡lo que es este mundo! decia Candido en el navío holandés.Αχ! Μαρτίνιε, Μαρτίνε!
Quelque chose de bien fou et de bien abominable, répondait Martin."Why something very foolish, and very abominable," said Martin.»Valami nagyon ostoba és utálatos dolog, mondá Martin. - Ismered Angliát?Cosa muy desatinada y muy abominable, respondió Martin.Αχ! αγαπημένη μου Κυνεγόνδη!
--Vous connaissez l'Angleterre; y est-on aussi fou qu'en France?"You are acquainted with England," said Candide; "are they as great fools in that country as in France?"Ott is olyan bolondok az emberek, mint Franciaországban?--Vm. ha estado en Inglaterra: ¿son tan locos como en Francia?Τι είναι αυτός ο κόσμος; λέγει ο Αγαθούλης απάνου στο ολλανδικό καράβι.
C'est une autre espèce de folie, dit Martin. Vous savez que ces deux nations sont en guerre pour quelques arpents de neige vers le Canada, et qu'elles dépensent pour cette belle guerre beaucoup plus que tout le Canada ne vaut."Yes, but in a different manner," answered Martin. "You know that these two nations are at war about a few acres of barren land in the neighborhood of Canada, and that they have expended much greater sums in the contest than all Canada is worth.Ez valami másfajta bolondság, mondá Martin; tudod, hogy e két nemzet örökös harcban van egymással Canada nehány holdnyi hóboritotta földjéért s e háborura több pénzt elfecsérelnek, mint amennyit egész Canada ér.--Es locura de otra especie, dixo Martin; ya sabe vm. que ámbas naciones estan en guerra por algunas aranzadas de nieve en el Canadá, y por tan discreta guerra gastan mucho mas que lo que todo el Canadá vale.— Κάτι τρελό κι' απαίσιο, απαντούσε ο Μαρτίνος. — Γνωρίζετε την Αγγλία; Είναι κ' εκεί έτσι τρελοί, όπως στη Γαλλία; — Άλλου είδους τρελοί, είπε ο Μαρτίνος.
De vous dire précisément s'il y a plus de gens à lier dans un pays que dans un autre, c'est ce que mes faibles lumières ne me permettent pas; je sais seulement qu'en général les gens que nous allons voir sont fort atrabilaires.To say exactly whether there are a greater number fit to be inhabitants of a madhouse in the one country than the other, exceeds the limits of my imperfect capacity; I know in general that the people we are going to visit are of a very dark and gloomy disposition."Szerény képességemmel nem tudom pontosan megállapitani, hogy egyik vagy másik országban lehet-e több kötözni való bolondra bukkanni, csak annyit tudok, hogy azok az emberek, akiket meglátogatunk, nagyon epések.«Decir á vm. á punto fixo en qual de los dos paises hay mas locos de atar, mis cortas luces no alcanzan á tanto; lo que sí sé, es que en el pais que vamos á ver son locos atrabiliosos.Ξέρετε, πως αυτά τα δύο έθνη βρίσκονται σε πόλεμο για λίγα στρέμματα χιόνια προς το μέρος του Καναδά, και πως ξοδεύουνε γι' αυτό τον πόλεμο πολύ περισσότερα απ' όσο κοστίζει ολόκληρος ο Καναδάς; Το να σας πω ακριβώς σε ποιόν τόπο υπάρχουνε περισσότεροι για δέσιμο, η ασθενής μου μόρφωση δε μου το επιτρέπει· ξέρω μονάχα, πως γενικά οι άνθρωποι, που θα ιδούμε, είναι υπερβολικά χολερικοί.
En causant ainsi ils abordèrent à Portsmouth; une multitude de peuple couvrait le rivage, et regardait attentivement un assez gros homme qui était à genoux, les yeux bandés, sur le tillac d'un des vaisseaux de la flotte; quatre soldats, postés vis-à-vis de cet homme, lui tirèrent chacun trois balles dans le crâne, le plus paisiblement du monde; et toute l'assemblée s'en retourna extrêmement satisfaite.As they were chatting thus together they arrived at Portsmouth. The shore on each side the harbor was lined with a multitude of people, whose eyes were steadfastly fixed on a lusty man who was kneeling down on the deck of one of the men-of-war, with something tied before his eyes. Opposite to this personage stood four soldiers, each of whom shot three bullets into his skull, with all the composure imaginable; and when it was done, the whole company went away perfectly well satisfied.Ily csevegés közben értek Portsmouth kikötőjébe: sürü néptömeg lepte el a partot és nagy izgalommal figyelt egy térdeplő helyzetben levő, tagbaszakadt emberre; szemei be voltak kötve és egy hajó fedélzetére volt elhelyezve; négy katona állt vele szemben és az elképzelhető legnagyobb nyugalommal irányzott mindegyik három golyót a koponyájába; ezután az egész tömeg a legnagyobb megelégedéssel vonult haza.Diciendo esto aportáron á Portsmúa: la orilla del mar estaba cubierta de gente que miraba con atencion á un hombre gordo [El almirante Byng], hincado de rodillas, y vendados los ojos, en el combes de uno de los navíos de la esquadra. Quatro soldados formados en frente le tiráron cada uno tres balas á la mollera con el mayor sosiego, y toda la asamblea se fué muy satisfecha.Μιλώντας έτσι ζυγώσανε στο Πόρτσμουθ· πλήθος κόσμου είχε γεμίσει την παραλία και παρατηρούσε με προσοχή έναν άνθρωπο πολύ χοντρό γονατισμένο, με τα μάτια δεμένα, πάνω στη γέφυρα ενός πλοίου του στόλου· τέσσερις στρατιώτες, τοποθετημένοι απέναντί του, του τραβήξανε καθένας τρεις σφαίρες στο κρανίο, με τον πιο γαλήνιο τρόπο του κόσμου· κι' όλος ο συναθροισμένος λαός γύρισε σπίτι του ικανοποιημένος.
Qu'est-ce donc que tout ceci? dit Candide; et quel démon exerce partout son empire?"What the devil is all this for?" said Candide, "and what demon, or foe of mankind, lords it thus tyrannically over the world?"»Mi történik itt? mondá Candide, micsoda gonosz szellem érezteti mindenütt hatalmát?«¿Qué quiere decir esto? dixo Candido: ¿qué perverso demonio reyna en todas partes?— Τι ναι λοιπόν όλ' αυτά; φώναξε ο Αγαθούλης· και ποιος δαίμονας εξουσιάζει παντού;
Il demanda qui était ce gros homme qu'on venait de tuer en cérémonie.He then asked who was that lusty man who had been sent out of the world with so much ceremony.Megkérdezte, ki volt az a hatalmas termetü ember, kit oly ünnepies szertartással küldtek a másvilágra.Preguntó quien era aquel hombre gordo que acababan de matar con tanta solemnidad.Ρώτησε ποιος ήτανε αυτός ο χοντρός άνθρωπος, που τον σκοτώσανε με τόση πομπή.
C'est un amiral, lui répondit-on.When he received for answer, that it was an admiral.»Egy tábornok, mondották.Un almirante, le dixéron.— Είν' ένας ναύαρχος, του απαντήσανε.
Et pourquoi tuer cet amiral?"And pray why do you put your admiral to death?"S miért ölnek meg egy tábornokot?--¿Y porqué han muerto á ese almirante?— Και γιατί τον σκοτώσανε αυτόν το ναύαρχο;
C'est, lui dit-on, parcequ'il n'a pas fait tuer assez de monde; il a livré un combat à un amiral français, et on a trouvé qu'il n'était pas assez près de lui."Because he did not put a sufficient number of his fellow creatures to death. You must know, he had an engagement with a French admiral, and it has been proved against him that he was not near enough to his antagonist."Mert nem öletett meg elég embert; háboruskodott egy francia generálissal és azt találták, hogy nem közelitette meg eléggé.--Porque no ha hecho matar bastante gente; ha dado una batalla á un almirante francés, y hemos fallado que no estaba bastante cerca del enemigo.— Γιατί δε σκότωσε πολύν κόσμο εναυμάχησε μ' ένα Γάλλο ναύαρχο κι' αποδείχθηκε, πως δεν τον επλησίασε αρκετά.
Mais, dit Candide, l'amiral français était aussi loin de l'amiral anglais que celui-ci l'était de l'autre!"But," replied Candide, "the French admiral must have been as far from him."De hiszen, jegyezte meg Candide, a francia generális ép oly közel volt az angol generálishoz, mint az utóbbi az előbbihez.Pues el almirante francés tan léjos estaba del inglés como este del francés, replicó Candido.— Αλλά, είπε ο Αγαθούλης, ο γάλλος ναύαρχος ήτανε τόσο μακρυά από τον άγγλο, όσο τούτος από τον άλλον!
Cela est incontestable, lui répliqua-t-on; mais dans ce pays-ci il est bon de tuer de temps en temps un amiral pour encourager les autres."There is no doubt of that; but in this country it is found requisite, now and then, to put an admiral to death, in order to encourage the others to fight."Ez kétségbevonhatatlan, válaszolták neki; de ebben az országban az a jó szokás kapott lábra, hogy időről-időre megölnek egy generálist, mert a többieket ezzel bátoritják.«Sin disputa, le dixéron; pero en esta tierra es conveniente matar de quando en quando algun almirante para dar mas ánimo á los otros.— Αυτό είναι αναμφισβήτητο, του αποκριθήκανε· μα σ' αυτόν τον τόπο θεωρείται καλό, από καιρό σε καιρό να σκοτώνουν ένα ναύαρχο για να κάνουνε γενναίους τους άλλους. Ο Αγαθούλης τόσο ταράχθηκε και τόσο αγανάχτησε απ' ό,τι έβλεπε, ώστε δε θέλησε ούτε να πατήση το πόδι του στη στεριά και συμφώνησε με τον ολλανδό πλοίαρχο (κι' ας τον έκλεβε κι' αυτός σαν τον άλλον του Σουρινάμ), για να τον φέρη χωρίς αναβολή στη Βενετία.
Candide fut si étourdi et si choqué de ce qu'il voyait et de ce qu'il entendait, qu'il ne voulut pas seulement mettre pied à terre, et qu'il fit son marché avec le patron hollandais (dût-il le voler comme celui de Surinam), pour le conduire sans délai à Venise.Candide was so shocked at what he saw and heard, that he would not set foot on shore, but made a bargain with the Dutch skipper (were he even to rob him like the captain of Surinam) to carry him directly to Venice.Candide ugy elkábult és megrendült attól, amit látott és hallott, hogy nem is akarta lábát a partra tenni és egyezséget kötött a holland hajóskapitánnyal, még ha meg is rabolja, mint a surinami, hogy vigye vissza Velencébe.Tanto se irritó y se pasmó Candido con lo que oía y lo que vía, que no quiso siquiera poner pié en tierra, y se ajustó con el patron holandés, á riesgo de que le robara como el de Surinam, para que le conduxera sin mas tardanza á Venecia.Ο πλοίαρχος ετοιμάστηκε σε δυο μέρες· περάσανε πλάι από τις ακτές της Γαλλίας· περάσαν αντίκρα από τη Λισσαβώνα κι' ο Αγαθούλης ανατρίχιασε.
Le patron fut prêt au bout de deux jours.The skipper was ready in two days.A kapitány hajlandó volt ezt két nap mulva megtenni.A cabo de dos dias estuvo listo el patrón.Μπήκανε στα στενά του Γιβραλτάρ και στη Μεσόγειο, και τέλος φτάσανε στη Βενετία.
On côtoya la France; on passa à la vue de Lisbonne, et Candide frémit. On entra dans le détroit et dans la Méditerranée, enfin on aborda à Venise.They sailed along the coast of France, and passed within sight of Lisbon, at which Candide trembled. From thence they proceeded to the Straits, entered the Mediterranean, and at length arrived at Venice.Ezután elhajóztak Franciaország mellett, Lissabon körvonalai is szemök elé tárultak és Candide remegett az emlékek hatása alatt; a Földközi tengerbe értek, végre kikötöttek Velencében.Costeáron la Francia, pasáron á vista de Lisboa, y se estremeció Candido; desembocáron por el estrecho en el Mediterráneo, y finalmente aportáron á Venecia.— Ευλογητός ο Θεός! είπε ο Αγαθούλης, αγκαλιάζοντας το Μαρτίνο.
Dieu soit loué! dit Candide, en embrassant Martin; c'est ici que je reverrai la belle Cunégonde."God be praised," said Candide, embracing Martin, "this is the place where I am to behold my beloved Cunegund once again.»Dicsértessék az ur neve! mondá Candide Martint átölelve; itt fogom meglátni a szép Kunigundát.Bendito sea Dios, dixo Candido dando un abrazo á Martin, que aquí veré á la hermosa Cunegunda.Εδώ θα ξαναϊδώ την ωραία Κυνεγόνδη.
Je compte sur Cacambo comme sur moi-même.I can confide in Cacambo, like another self.Cacambot is biztosan itt találom.Con Cacambo cuento lo mismo que conmigo propio.Έχω πεποίθηση στον Κακαμπό, και στον εαυτό μου.
Tout est bien, tout va bien, tout va le mieux qu'il soit possible.All is well, all is very well, all is well as possible."Minden nagyon jól van, pompásan folynak a dolgok, a lehető legjobban folynak a dolgok.«Todo está bien, todo va bien y lo mejor que es posible.Όλα είναι καλά, όλα πάνε καλά, όλα πάνε όσο το δυνατό καλύτερα!
CHAPITRE XXIV. De Paquette, et de frère Giroflée.CHAPTER 24 Of Pacquette and Friar GirofleeHUSZONNEGYEDIK FEJEZET. Raquette és Giroflée barát története.CAPITULO XXIV. Que trata de fray Hilarion y de Paquita.ΚΕΦΑΛΑΙΟ XXIV &Περί Πακέττας και του αδελφού Γαρουφάλη.&
Dès qu'il fut à Venise, il fit chercher Cacambo dans tous les cabarets, dans tous les cafés, chez toutes les filles de joie, et ne le trouva point. Il envoyait tous les jours à la découverte de tous les vaisseaux et de toutes les barques: nulles nouvelles de Cacambo.Upon their arrival at Venice Candide went in search of Cacambo at every inn and coffee-house, and among all the ladies of pleasure, but could hear nothing of him. He sent every day to inquire what ships were in, still no news of Cacambo.Mikor Velencébe ért, azonnal Cacambot kerestette; minden csapszékben, kávéházban; az örömleányok tanyáján is kerestette őt, de nem tudta feltalálni; minden nap kinyomoztatta az érkező hajókat és csónakokat: s mégsem kapott hirt Cacambóról.Luego que llegó á Venecia, se echó á buscar á Cacambo en todas las posadas, en todos los cafés, y en casa de todas las mozas de vida alegre; pero no le fué posible dar con él. Todos los dias iba á informarse de todos los navíos y barcos, y nadie sabia de Cacambo.Μόλις ήρθε στη Βενετία, ζήτησε τον Κακαμπό σ' όλες τις ταβέρνες, σ' όλα τα καφενεία, σ' όλα τα πορνεία, και δεν τον βρήκε πουθενά. Έστελνε κάθε μέρα να ψάχνουν όλα τα καράβια κι' όλες τις βάρκες· καμιά είδηση από τον Κακαμπό!
Quoi! disait-il à Martin, j'ai eu le temps de passer de Surinam à Bordeaux, d'aller de Bordeaux à Paris, de Paris à Dieppe, de Dieppe à Portsmouth, de côtoyer le Portugal et l'Espagne, de traverser toute la Méditerranée, de passer quelques mois à Venise; et la belle Cunégonde n'est point venue! Je n'ai rencontré au lieu d'elle qu'une drôlesse et un abbé périgourdin!"It is strange," said he to Martin, "very strange that I should have time to sail from Surinam to Bordeaux; to travel thence to Paris, to Dieppe, to Portsmouth; to sail along the coast of Portugal and Spain, and up the Mediterranean to spend some months at Venice; and that my lovely Cunegund should not have arrived. Instead of her, I only met with a Parisian impostor, and a rascally abbe of Perigord.»Most már mit tegyek, mondá Martinnak, nekem elég időm volt rá, hogy Surinamból Bordeauxba, innen Párisba, Párisból Dieppebe, Dieppeből Portsmouthba hajózzam, hogy elevezzem Portugália és Spanyolország partjai mellett, átkeljek a földközi tengeren és nehány hónapot Velencében töltsek és a szép Kunigunda még mindig nem érkezett ide s helyette egy vén boszorkánnyal és egy perigordi apáttal találkoztam.¡Con que he tenido yo lugar, le decía á Martin, para pasar de Surinam á Burdeos, para ir de Burdeos á Paris, de Paris á Diepe, de Diepeá Portsmúa, para costear á Portugal y á España, para atravesar todo el Mediterráneo, y pasar algunos meses en Venecia, y aun no ha llegado la hermosa Cunegunda, y en su lugar he topado una buscona y un abate!— Πώς! έλεγε στο Μαρτίνο, είχα τον καιρό να περάσω από το Σουρινάμ στο Μπορντώ, να πάω από το Μπορντώ στο Παρίσι, από το Παρίσι στη Διέππη, από τη Διέππη στο Πόρτσμουθ, να παραπλεύσω την Πορτογαλία και την Ισπανία, να διασχίσω όλη τη Μεσόγειο, να μείνω μερικούς μήνες στη Βενετία, κ' η ωραία Κυνεγόνδη δεν ήρθε ακόμα! Συνάντησα, αντίς αυτήν, μιαν τιποτένια, κι' έναν περιγουρδίνο αββά!
Cunégonde est morte, sans doute; je n'ai plus qu'à mourir.Cunegund is actually dead, and I have nothing to do but follow her.Kunigunda biztosan meghalt; most már nekem sincs más hátra, mint elpusztulnom.Sin duda es muerta Cunegunda, y á mi no me queda mas remedio que morir.Η Κυνεγόνδη πέθανε χωρίς άλλο! Δε μου μένει παρά να πεθάνω.
Ah! il valait mieux rester dans le paradis du Dorado que de revenir dans cette maudite Europe.Alas! how much better would it have been for me to have remained in the paradise of El Dorado than to have returned to this cursed Europe!Ó, mennyivel jobb lett volna az eldoradói paradicsomban maradni, ahelyett hogy visszatérjek ebbe az átkozott Európába.¡Ha, quanto mas hubiera valido quedarme en aquel paraiso terrenal del Dorado, que volver á esta maldita Europa!Αχ πόσο θάτανε καλύτερα νάμενα στον παράδεισο του Ελδοράδο παρά να γυρίσω σ' αυτήν την καταραμένη Ευρώπη.
Que vous avez raison, mon cher Martin! tout n'est qu'illusion et calamité.You are in the right, my dear Martin; you are certainly in the right; all is misery and deceit."Igazad van, kedves Martinom, hogy minden csak illuzió és nyomoruság.«Razon tiene vm., amado Martin; todo es mera ilusion y calamidad.Πόσο έχετε δίκιο, καλέ μου Μαρτίνε! Όλα είναι πλάνη και συφορά!
Il tomba dans une mélancolie noire, et ne prit aucune part à l'opéra _alla moda_, ni aux autres divertissements du carnaval; pas une dame ne lui donna la moindre tentation.He fell into a deep melancholy, and neither went to the opera then in vogue, nor partook of any of the diversions of the Carnival; nay, he even slighted the fair sex.Sötét melankólia vett erőt rajta és se a divatos szinházakba nem járt, sem a farsang egyéb mulatságaiban nem vett részt, még a nők sem tudták őt kisértésbe hozni.Acometióle una negra melancolía, y no fué ni á la ópera á la moda, ni á las demas diversiones del carnaval, ni hubo dama que le causara la mas leve tentacion.Τον έπιασε μαύρη μελαγχολία και δεν έλαβε μέρος στην όπερα alla moda ούτε στις άλλες διασκεδάσεις του καρναβαλιού· ούτε μια γυναίκα δεν τούδωσε τον παραμικρότερο πειρασμό.
Martin lui dit: Vous êtes bien simple, en vérité, de vous figurer qu'un valet métis, qui a cinq ou six millions dans ses poches, ira chercher votre maîtresse au bout du monde, et vous l'amènera à Venise. Il la prendra pour lui, s'il la trouve; s'il ne la trouve pas, il en prendra une autre: je vous conseille d'oublier votre valet Cacambo et votre maîtresse Cunégonde.Martin said to him, "Upon my word, I think you are very simple to imagine that a rascally valet, with five or six millions in his pocket, would go in search of your mistress to the further of the world, and bring her to Venice to meet you. If he finds her he will take her for himself; if he does not, he will take another. Let me advise you to forget your valet Cacambo, and your mistress Cunegund."Martin igy szólt hozzá: »Valóban igen együgyü vagy, ha azt képzeled, hogy egy metis szolga, kinek öt vagy hat millió nyomja a zsebét, elmegy a világ végéig, hogy szeretődet megkeresse s elhozza neked Velencébe; ha megtalálja, megtartja magának; ha nem bukkan rá, keres magának más szeretőt; azt tanácsolom neked, hogy feledd el Cacambo lakájodat és Kunigunda kedvesedet.«Díxole Martin: ¡Qué sencillo es vm., si se figura que un criado mestizo, que lleva un millon de duros en la faltriquera, irá á buscar á su amada al fin del mundo, y á traérsela á Venecia; la guardará para sí, si la encuentra, y si no, tomará otra: aconsejo á vm. que se olvide de Cacambo y de su Cunegunda.Ο Μαρτίνος του είπε: — Είστε πολύ απλοϊκός, αλήθεια, να φαντάζεστε πως ένας υπηρέτης μιγάς, πόχει πέντε ως έξι εκατομμύρια στις τσέπες του, θα πάη να ζητήση την ερωμένην σας στην άκρη του κόσμου, για να σας τήνε φέρη στη Βενετία. Θα την πάρη για τον εαυτό του, αν την εύρη: αν δεν την εύρη, θα πάρη μιαν άλλη: σας συμβουλεύω να ξεχάστε τον υπηρέτη σας τον Κακαμπό και την ερωμένη σας την Κυνεγόνδη.
Martin n'était pas consolant.Martin's speech was not the most consolatory to the dejected Candide.Martin szavai nem nagyon bátoritók voltak.Martin no era hombre que daba consuelos.Αλλά τα λόγια αυτά δεν παρηγορήσανε τον Αγαθούλη.
La mélancolie de Candide augmenta, et Martin ne cessait de lui prouver qu'il y avait peu de vertu et peu de bonheur sur la terre; excepté peut-être dans Eldorado, où personne ne pouvait aller.His melancholy increased, and Martin never ceased trying to prove to him that there is very little virtue or happiness in this world; except, perhaps, in El Dorado, where hardly anybody can gain admittance.Candide búskomorsága egyre növekedett, Martin pedig fáradhatlanul bizonyitgatta neki, hogy nincs a földön erény és boldogság, kivéve talán Eldorádót, de oda viszont senki sem tud eljutni.Crecia la melancolía de Candido, y Martin no se hartaba de probarle que eran muy raras la virtud y la felicidad sobre la tierra, excepto acaso en el Dorado, donde ninguno podia entrar.Η μελαγχολία του μεγάλωσε κι' ο Μαρτίνος δεν έπαυε να του αποδείχνη, πως υπήρχε πολύ λίγη αρετή και πολύ λίγη ευτυχία πάνω στη γη, εξόν από το Ελδοράδο, όπου όμως κανείς δε μπορούσε να πάη.
En disputant sur cette matière importante, et en attendant Cunégonde, Candide aperçut un jeune théatin dans la place Saint-Marc, qui tenait sous le bras une fille. Le théatin paraissait frais, potelé, vigoureux; ses yeux étaient brillants, son air assuré, sa mine haute, sa démarche fière. La fille était très jolie, et chantait; elle regardait amoureusement son théatin, et de temps en temps lui pinçait ses grosses joues.While they were disputing on this important subject, and still expecting Miss Cunegund, Candide perceived a young Theatin friar in the Piazza San Marco, with a girl under his arm. The Theatin looked fresh-colored, plump, and vigorous; his eyes sparkled; his air and gait were bold and lofty. The girl was pretty, and was singing a song; and every now and then gave her Theatin an amorous ogle and wantonly pinched his ruddy cheeks.Amig e fontos tárgyról beszélgetnek és várják Kunigunda megjelenését, Candide a Szent-Márk téren egy fiatal theatinus barátot pillantott meg, ki karonfogva vezetett egy fiatal leányt; a barát üdének és erőteljesnek látszott; szeme csillogott, fejét magasan hordta, arckifejezése önérzetességet árult el, járása büszke volt; a leány szép volt és egyre énekelt; szerelmesen pillantott a barátra s időnként megcsipkedte kövér orcáit.Sobre esta importante materia disputaban, miéntras venia Cunegunda, quando reparó Candido en un frayle Francisco mozo, que se paseaba por la plaza de San Marcos, llevando del brazo á una moza. El Franciscano era robusto, fuerte, y de buenos colores, los ojos brillantes, la cabeza erguida, el continente reposado, y el paso sereno; la moza, que era muy linda, iba cantando, y miraba con enamorados ojos á su diaguino, el qual de quando en quando le pasaba la mano por la cara.Ενώ συζητούσανε γι' αυτό το σπουδαίο θέμα, περιμένοντας πάντα την Κυνεγόνδη, ο Αγαθούλης παρατήρησε ένα νεαρό θεατίνο (5) στην πλατεία του Αγίου Μάρκου, που κρατούσε στο μπράτσο του μια κοπέλλα. Ο θεατίνος φαινότανε πολύ δροσερός, παχουλός, δυνατός. Τα μάτια του λάμπανε, το ύφος του ήτανε όλο πεποίθηση, το ανάστημά του ψηλό, το βάδισμά του περήφανο. Η κοπέλλα ήτανε πολύ όμορφη και τραγουδούσε· κύτταζεν ερωτικά το θεατίνο της και από καιρό σε καιρό του τσιμπούσε τα παχυά του μάγουλα.
Vous m'avouerez du moins, dit Candide à Martin, que ces gens-ci sont heureux."You will at least allow," said Candide to Martin, "that these two are happy.»De azt már csak elismered, mondá Candide Martinnak, hogy ezek boldog emberek.Me confesará vm. á lo ménos, dixo Candido á Martin, que estos dos son dichosos.— Θα παραδεχτήτε, τουλάχιστο, είπε ο Αγαθούλης στο Μαρτίνο, πως αυτοί εδώ οι άνθρωποι είναι ευτυχισμένοι.
Je n'ai trouvé jusqu'à présent dans toute la terre habitable, excepté dans Eldorado, que des infortunés; mais pour cette fille et ce théatin, je gage que ce sont des créatures très heureuses.Hitherto I have met with none but unfortunate people in the whole habitable globe, except in El Dorado; but as to this couple, I would venture to lay a wager they are happy."Igaz, hogy e pillanatig, Eldorádót kivéve, az egész emberlakta földön csak szerencsétlen embereket találtam, de fogadni mernék, hogy ez a lány meg ez a szerzetes boldog teremtmények.Ménos en el Dorado, no he encontrado hasta ahora en el mundo habitable mas que desventurados; pero apuesto á que esa moza y ese frayle son felicísimas criaturas.Έως τώρα σ' όλη την οικουμένη βρήκα, εξόν από το Ελδοράδο, μονάχα δυστυχισμένους, μα γι' αυτή την κοπέλα και για τούτο τον θεατίνο στοιχηματίζω, πως είναι πολύ ευτυχισμένα πλάσματα.
Je gage que non, dit Martin."Done!" said Martin, "they are not what you imagine."És fogadni mernék, hogy nem azok, mondta Martin.Yo apuesto á que no, dixo Martin.— Στοιχηματίζω, πως όχι! είπε ο Μαρτίνος.
Il n'y a qu'à les prier à dîner, dit Candide, et vous verrez si je me trompe."Well, we have only to ask them to dine with us," said Candide, "and you will see whether I am mistaken or not."Meghivjuk őket ebédre és meglátod, hogy nem csalatkozom, szólt Candide.«Convidémoslos á comer, dixo Candido, y verémos si me equivoco.— Παρακάλεσέ τους, αν θέλης, είπε ο Αγαθούλης, να δειπνήσουνε μαζί μας και θα ιδής, αν γελιέμαι.
Aussitôt il les aborde, il leur fait son compliment, et les invite à venir à son hôtellerie manger des macaronis, des perdrix de Lombardie, des oeufs d'esturgeon, et à boire du vin de Montepulciano, du lacryma-christi, du chypre, et du samos.Thereupon he accosted them, and with great politeness invited them to his inn to eat some macaroni, with Lombard partridges and caviar, and to drink a bottle of Montepulciano, Lacryma Christi, Cyprus, and Samos wine.Azonnal hozzájuk lép, meghajlik előttük és barátságosan meghivja őket szállására egy kis makarónira, lombardiai fogolyra, tokhal ikrájára, monte-pulcianoi borra, lacrymae-christi, cyprusi és számoszi borocskára.Acercóse á ellos, hízoles una reverencia, y los convidó á su posada á comer macarrones, perdices de Lombardía, huevos de sollo, y á teber vino de Montepulciano y lácrima-cristi, Chipre y Samos.Ευθύς τους πλησιάζει, τους χαιρετά και τους προσκαλεί νάρθουνε στο ξενοδοχείο του να φάνε μακαρόγια, πέρδικες της Λομβαρδίας, χαβιάρι μαύρο, και να πιούνε κρασί του Μοντεπουλστιάνο, δάκρυα του Χριστού, κυπριώτικο και σαμιώτικο.
La demoiselle rougit, le théatin accepta la partie, et la fille le suivit en regardant Candide avec des yeux de surprise et de confusion, qui furent obscurcis de quelques larmes.The girl blushed; the Theatin accepted the invitation and she followed him, eyeing Candide every now and then with a mixture of surprise and confusion, while the tears stole down her cheeks.A leány elpirul, a szerzetes kapva-kap a meghiváson s a leány, szemében a meglepetés és zavar kifejezésével, követi Candide-ot; néhány könnycsepp is csillogott a szemében.Sonrojóse la mozuela; admitió el Franciscano el convite, y le siguió la muchacha mirando á Candido pasmada y confusa, y vertiendo algunas lágrimas.Η δεσποινίς κοκκίνησε, ο θεατίνος δέχτηκε κ' εκείνη τον ακολούθησε κοιτάζοντας τον Αγαθούλη μ' έκπληξη και ταραχή, ενώ δάκρυα θαμπώνανε τα μάτια της. Μόλις μπήκε στο δωμάτιο του Αγαθούλη, τούπε:
A peine fut-elle entrée dans la chambre de Candide, qu'elle lui dit: Eh quoi! monsieur Candide ne reconnaît plus Paquette!No sooner did she enter his apartment than she cried out, "How, Monsieur Candide, have you quite forgot your Pacquette? do you not know her again?"Alighogy belépett Candide szobájába, igy szólt hozzá: »Nos, Candide uram, nem ismersz rá Paquette-re?«Apénas entró la mozuela en el aposento de Candido, le dixo: ¿Pues que, ya no conoce el señor Candido á Paquita?— Πώς λοιπόν, κύριε Αγαθούλη, δεν αναγνωρίζετε πια την Πακέττα;
A ces mots Candide, qui ne l'avait pas considérée jusque-là avec attention, parccqu'il n'était occupé que de Cunégonde, lui dit: Hélas! ma pauvre enfant, c'est donc vous qui avez mis le docteur Pangloss dans le bel état où je l'ai vu?Candide had not regarded her with any degree of attention before, being wholly occupied with the thoughts of his dear Cunegund. "Ah! is it you, child? was it you that reduced Dr. Pangloss to that fine condition I saw him in?"E szavakra Candide, ki eddig nem méltatta figyelemre a leányt, mert folyton Kunigunda járt az eszében, igy kiáltott fel: »Ó, szegény leánykám, hát te juttattad Pangloss doktort abba a gyönyörü állapotba, melyben rábukkantam?Candido que oyó estas palabras, y que hasta entónces no la habia mirado con atencion, porque solo en Cunegunda pensaba, le dixo: ¡Ha, pobre chica! ¿con que tú eres la que puso al doctor Panglós en el lindo estado en que le vi?Σ' αυτά τα λόγια ο Αγαθούλης, που δεν την είχε έως τώρα προσέξει, απάντησε: — Αλίμονο, δυστυχισμένο μου παιδί, σεις λοιπόν εφέρατε τον δόχτορα Παγγλώσση στα όμορφα χάλια, που τον είδα;
Hélas! monsieur, c'est moi-même, dit Paquette; je vois que vous êtes instruit de tout. J'ai su les malheurs épouvantables arrivés à toute la maison de madame la baronne et à la belle Cunégonde. Je vous jure que ma destinée n'a guère été moins triste. J'étais fort innocente quand vous m'avez vue. Un cordelier, qui était mon confesseur, me séduisit aisément. Les suites en furent affreuses; je fus obligée de sortir du château quelque temps après que M. le baron vous eut renvoyé à grands coups de pied dans le derrière."Alas! sir," answered Pacquette, "it was I, indeed. I find you are acquainted with everything; and I have been informed of all the misfortunes that happened to the whole family of My Lady Baroness and the fair Cunegund. But I can safely swear to you that my lot was no less deplorable; I was innocence itself when you saw me last. A Franciscan, who was my confessor, easily seduced me; the consequences proved terrible.Fájdalom, én voltam az, mondá Paquette, és ugy látom, hogy már mindenről értesültél; hallottam azt is, mily rettentő csapások zúdultak a báróné ő méltósága házára és a bájos Kunigundára; esküszöm, hogy az én sorsom sem volt rózsásabb. Mikor te engem megismertél, akkor még ártatlan leányka voltam; egy ferencrendi barát, ki gyóntatóm volt, könnyü szerrel elcsábitott; ennek borzasztó következményei lettek és kénytelen voltam otthagyni a kastélyt, nem sokkal azután, hogy a báró ur szapora farbarugásokkal elkergetett téged.¡Ay, señor! yo propia soy, dixo Paquita; ya veo que está vm. informado de todo. Supe las desgracias horrorosas que sucediéron á la señora baronesa y á la hermosa Cunegunda, y júrole á vm. que no ha sido ménos adversa mi estrella. Quando vm. me vió era yo una inocente; y un capuchino, que era mi confesor, me engañó con mucha facilidad: las resultas fuéron horribles, y me vi precisada á salir de la quinta, poco después que le echó á vm. el señor baron á patadas en el trasero.— Αλίμονο, κύριε, είμ' εγώ, είπε η Πακέττα. Βλέπω, πως τάχετε πληροφορηθή όλα. Έμαθα όλα τα τρομερά δυστυχήματα, που πέσανε σ' το σπίτι της κυρίας Βαρωνέσσας και στη δεσποινίδα Κυνεγόνδη. Σας ορκίζομαι, πως η μοίρα μου δεν υπήρξε λιγώτερο θλιβερή. Ήμουνε πολύ αθώα, όταν με γνωρίσατε. Ένας κορδελιέρος, που ήτανε ο εξομολογητής μου, με πλάνεψε.
Si un fameux médecin n'avait pas pris pitié de moi, j'étais morte. Je fus quelque temps par reconnaissance la maîtresse de ce médecin.I was obliged to leave the castle some time after the Baron kicked you out by the backside from there; and if a famous surgeon had not taken compassion on me, I had been a dead woman.Ha egy hires orvos nem vett volna gondjaiba, nem kerülhettem volna el a halált.Si no hubiera tenido lástima de mi un, médico famoso, me hubiera muerto;Οι συνέπειες υπήρξανε φριχτές· βρέθηκα στην ανάγκη να φύγω από τον πύργο λίγο αργότερα από τότε, που ο κύριος βαρώνος σας είχε διώξει με δυνατές κλωτσιές στον πισινό.
Sa femme, qui était jalouse à la rage, me battait tous les jours impitoyablement; c'était une furie. Ce médecin était le plus laid de tous les hommes, et moi la plus malheureuse de toutes les créatures d'être battue continuellement pour un homme que je n'aimais pas.Gratitude obliged me to live with him some time as his mistress; his wife, who was a very devil for jealousy, beat me unmercifully every day. Oh! she was a perfect fury. The doctor himself was the most ugly of all mortals, and I the most wretched creature existing, to be continually beaten for a man whom I did not love.Egy időre, hálából, szeretőjévé lettem ennek az orvosnak; felesége, ki a bolondulásig féltékeny volt, napról napra kegyetlenül elvert; valóságos fúria volt ez a nő; az orvos a legcsúfabb ember volt, én a legszerencsétlenebb teremtés az egész világon, akinek napról napra ütlegeket kellett elszenvednem egy emberért, akit nem szerettem...por agradecérselo, fui un poco de tiempo la querida del tal médico: y su muger, que estaba endiablada de zelos, me aporreaba sin misericordia todos los días. Era ella una furia, el mas feo el de los hombres, y yo la mas sin ventura de las mugeres, aporreada sin cesar por un hombre á quien no podía ver.Αν ένας περίφημος γιατρός δε με λυπότανε, θα πέθαινα. Έκανα λίγον καιρό, από ευγνωμοσύνη, μαιτρέσσα αυτού του γιατρού. Η γυναίκα του, που λύσσαε από ζήλεια, μ' έδερνε κάθε μέρα ανελέητα· ήτανε μανιακή. Αυτός ο γιατρός ήτανε ο πιο άσχημος απ' όλους τους άντρες κ' εγώ η πιο δυστυχισμένη απ' όλα τα πλάσματα, αφού έτρωγα ξύλο για έναν άντρα, που δεν τον αγαπούσα.
Vous savez, monsieur, combien il est dangereux pour une femme acariâtre d'être l'épouse d'un médecin. Celui-ci, outré des procédés de sa femme, lui donna un jour, pour la guérir d'un petit rhume, une médecine si efficace, qu'elle en mourut en deux heures de temps dans des convulsions horribles. Les parents de madame intentèrent à monsieur un procès criminel; il prit la fuite, et moi je fus mise en prison.You are sensible, sir, how dangerous it was for an ill-natured woman to be married to a physician. Incensed at the behavior of his wife, he one day gave her so affectionate a remedy for a slight cold she had caught that she died in less than two hours in most dreadful convulsions. Her relations prosecuted the husband, who was obliged to fly, and I was sent to prison.Jól tudhatod uram, milyen veszedelmes dolog egy szeszélyes asszonyra nézve, ha egy orvosnak a felesége; az orvos, mivel felesége eljárása felmérgesitette, egy napon, hogy jelentéktelen kis nátháját kigyógyitsa, olyan hathatós orvosságot talált neki adni, hogy két óra mulva iszonyu görcsök közt kiszenvedett; az asszony szülei bünvádi eljárást inditottak gazdám ellen; ő kereket oldott, én fogságba jutottam.Bien sabe vm., señor, los peligros que corre una muger vinagre que lo es de un médico: aburrido el mío de los rompimientos de cabeza de su muger, un dia para curarla de un resfriado le administró un remedio tan eficaz, que en menos de dos horas se murió en horrendas convulsiones. Los parientes de la difunta formáron causa criminal al doctor, el qual se escapó, y á mi me metiéron en la cárcel;Ξέρετε, κύριε, πόσο είναι επικίνδυνο, για μια ζηλιάρα νάναι γυναίκα γιατρού. Αυτός, μην υποφέροντας τις γκρίνιες της, της έδωσε μια μέρα, για να τη γιατρέψη από κάποιο μικρό συνάχι, ένα γιατρικό τόσο αποτελεσματικό, που πέθανε σε δυο ώρες με φριχτούς σπασμούς. Οι γονείς της κυρίας καταγγείλανε το γιατρό για φόνο κ' εκείνος τόσκασε κρυφά, μα βάλανε μένα στη φυλακή.
Mon innocence ne m'aurait pas sauvée, si je n'avais été un peu jolie.My innocence would not have saved me, if I had not been tolerably handsome.Ártatlanságom nem mentett volna meg, ha nem találtak volna szépnek.y si no hubiera sido algo bonita, DO me hubiera sacado á salvamento mi inocencia.Η αθωότητά μου δε θα μ' έσωζε, αν δεν ήμουνα λιγάκι όμορφη.
Le juge m'élargit à condition qu'il succéderait au médecin. Je fus bientôt supplantée par une rivale, chassée sans récompense, et obligée de continuer ce métier abominable qui vous paraît si plaisant à vous autres hommes, et qui n'est pour nous qu'un abîme de misère.The judge gave me my liberty on condition he should succeed the doctor. However, I was soon supplanted by a rival, turned off without a farthing, and obliged to continue the abominable trade which you men think so pleasing, but which to us unhappy creatures is the most dreadful of all sufferings.A biró oly feltétellel szabaditott ki, hogy az orvos után ő lesz a szeretőm; ámde nemsokára vetélytársnőm akadt, minden kárpótlás nélkül kidobott s én kénytelen voltam ezt az utálatos mesterséget folytatni, mely annyira tetszik nektek férfiaknak, és ami reánk nézve nem egyéb, mint a nyomor átkozott forrása.El juez me declaró libre, con la condicion de ser el sucesor del médico; y muy en breve me sustituyó otra, y fuí despedida sin darme un quarto, y forzada á emprender este abominable oficio, que á vosotros los hombres os parece tan gustoso, y que para nosotras es un piélago de desventuras.Ο δικαστής μ' απάλλαξε με τον όρο να διαδεχτή το γιατρό. Σε λίγο με υποσκέλισε μια άλλη, με διώξανε χωρίς να με πλερώσουνε κι' αναγκάστηκα να εξακολουθήσω αυτό το απαίσιο επάγγελμα, που σας αρέσει τόσο εσάς των αντρών και που είναι για μας άβυσσο αθλιότητας.
J'allai exercer la profession à Venise.At length I came to follow the business at Venice.Velencébe mentem ezt a mesterséget gyakorolni.Víneme á exercitar mi profesion á Venecia.Ήρθα να εξασκήσω την εργασία μου στη Βενετία.
Ah! monsieur, si vous pouviez vous imaginer ce que c'est que d'être obligée de caresser indifféremment un vieux marchand, un avocat, un moine, un gondolier, un abbé; d'être exposée à toutes les insultes, à toutes les avanies; d'être souvent réduite à emprunter une jupe pour aller se la faire lever par un homme dégoûtant; d'être volée par l'un de ce qu'on a gagné avec l'autre; d'être rançonnée par les officiers de justice, et de n'avoir en perspective qu'une vieillesse affreuse, un hôpital, et un fumier, vous concluriez que je suis une des plus malheureuses créatures du monde.Ah! sir, did you but know what it is to be obliged to receive every visitor; old tradesmen, counselors, monks, watermen, and abbes; to be exposed to all their insolence and abuse; to be often necessitated to borrow a petticoat, only that it may be taken up by some disagreeable wretch; to be robbed by one gallant of what we get from another; to be subject to the extortions of civil magistrates; and to have forever before one's eyes the prospect of old age, a hospital, or a dunghill, you would conclude that I am one of the most unhappy wretches breathing."Ó uram, ha el tudnád képzelni, mit jelent az, mikor kénytelenek vagyunk egyformán becézni egy vén kufárt, egy ügyvédet, egy barátot, egy sajkást vagy egy apátot; kitéve lenni mindenfajta bántalomnak és gyalázatnak, gyakran jutni abba a kényszerhelyzetbe, hogy egy szoknyát kérjünk kölcsön, melyet az első jött-ment gazember leszaggat rólunk, hogy az egyik elrabolja azt, amit a másiktól nyertünk, folyton utjában lenni az igazságszolgáltatás embereinek és az egyetlen kilátás, mi előttünk van: rettentő öregség, kórház vagy szemétdomb - elgondolhatod, hogy én vagyok a világ legboldogtalanabb teremtménye.«Ha, señor, si se figurara vm. qué cosa tan inaguantable es halagar sin diferencia al negociante viejo, al letrado, al frayle, al gondolero, y al abate; estar expuesta á tanto insulto, á tantos malos tratamientos; verse á cada paso obligada á pedir prestado un guardapesillo para que se le remangue á una un hombre asqueroso; robada por este de lo que ha ganado con aquel, estafada por los alguaciles, y sin tener otra perspectiva que una horrible vejez, un hospital y un muladar, confesaria que soy la mas malbadada criatura de este mundo.Αχ! κύριε, δε μπορείτε να φανταστήτε, τι θα πη νάσαστε υποχρεωμένη να χαηδεύετε με την ίδια αδιαφορία ένα γέρο έμπορο, ένα δικηγόρο, έναν καλόγερο, ένα γονδολιέρο, έναν αββά· νάσαστε εκθεμένη σ' όλους τους εξευτελισμούς, σ' όλους τους διασυρμούς· να καταντάτε συχνά στο σημείο να δανείζεστε ένα πουκάμισο για να πηγαίνετε να σας το σηκώνη ένας άντρας συχαμερός: να σας κλέβη ο ένας, ό,τι κερδίσατε από τον άλλο· να σας φορολογούν οι αστυνόμοι και να σας περιμένουνε στο βάθος του μέλλοντός σας φριχτά γηρατειά, ένα νοσοκομείο και μια κοπριά, ε! τότε θα συμπεράνετε, πως είμαι ένα από τα πιο δυστυχισμένα πλάσματα του κόσμου.
Paquette ouvrait ainsi son coeur au bon Candide, dans un cabinet, en présence de Martin, qui disait à Candide: Vous voyez que j'ai déjà gagné la moitié de la gageure.Thus did Pacquette unbosom herself to honest Candide in his closet, in the presence of Martin, who took occasion to say to him, "You see I have half won the wager already."Igy önté ki Paquette szivének keserüségét a jóságos Candide előtt, egy kis szobácskában, Martin jelenlétében, ki ezek hallatára igy szólt Candide-hoz: »Látod, hogy már félig megnyertem a fogadást?«Así descubria Paquita su corazon al buen Candido, en su gabinete, á presencia de Martin, el qual dixo: Ya llevo ganada, como vm. ve, la mitad de la apuesta.Έτσι η Πακέττα άνοιγε την καρδιά της στον καλόν Αγαθούλη, μέσα σ' ένα δωμάτιο, μπροστά στο Μαρτίνο, ο οποίος έλεγε στον Αγαθούλη.
Frère Giroflée était resté dans la salle à manger, et buvait un coup en attendant le dîner. Mais, dit Candide à Paquette, vous aviez l'air si gai, si content, quand je vous ai rencontrée; vous chantiez, vous caressiez le théatin avec une complaisance naturelle; vous m'avez paru aussi heureuse que vous prétendez être infortunée.Friar Giroflee was all this time in the parlor refreshing himself with a glass or two of wine till dinner was ready. "But," said Candide to Pacquette, "you looked so gay and contented, when I met you, you sang and caressed the Theatin with so much fondness, that I absolutely thought you as happy as you say you are now miserable."Giroflée barát az étteremben maradt és iddogált, várva az ebédre. »De hiszen, mondá Candide Paquette-nek, oly vidámnak, megelégedettnek látszottál, amikor megpillantottalak, énekeltél és jókedvüen simogattad a barátodat, épp oly boldognak látszottál, mint amilyen szerencsétlennek mondod magad.Habíase quedado fray Hilarion en la sala de comer, bebiendo un trago miéntras servian la comida. Candido le dixo á Paquita: Pues si parecias tan alegre y tan contenta quando te encontré; si cantabas y halagabas al diaguino con tanta naturalidad, que te tuve por tan feliz como dices que eres desdichada.— Βλέπετε, πως έχω κερδίσει έως τώρα το μισό στοίχημα. Ο αδελφός Γαρουφάλης είχε μείνει στην τραπεζαρία κ' έπινε από λίγο- λίγο προσμένοντας το δείπνο. — Αλλά, είπε ο Αγαθούλης στην Πακέττα, είχατε το ύφος τόσο εύθυμο, τόσο ευχαριστημένο, όταν σας συνάντησα, τραγουδούσατε, χαηδεύατε το θεατίνο με μια χάρη ολότελα φυσική· μου φανήκατε τόσο ευτυχισμένη, όσο τώρα λέτε, πως είσαστε δυστυχισμένη. — Αχ! κύριε, απάντησε η Πακκέττα, κι' αυτό ακόμα είναι μια από της αθλιότητες του επαγγέλματος.
Ah! monsieur, répondit Paquette, c'est encore là une des misères du métier. J'ai été hier volée et battue par un officier, et il faut aujourd'hui que je paraisse de bonne humeur pour plaire à un moine."Ah! dear sir," said Pacquette, "this is one of the miseries of the trade; yesterday I was stripped and beaten by an officer; yet today I must appear good humored and gay to please a friar."Ó, uram, felelte Paquette, ez is egyike a mi mesterségünkkel járó nyomoruságoknak. Tegnap meglopott és elvert egy katonatiszt s ma már jókedvünek kell látszanom, hogy megnyerjem a tetszését ennek a barátnak.«Ha, señor, respondió Paquita, esa es otra de las lacras de nuestro oficio. Ayer me robó y me aporreó un oficial, y hoy tengo que fingir que estoy alegre para agradar á un frayle.Χτες μ' έκλεψε και μ' έδειρε ένας αξιωματικός και πρέπει σήμερα να φαίνομαι, πως έχω κέφι, για ν' αρέσω σ' έναν καλόγερο.
Candide n'en voulut pas davantage; il avoua que Martin avait raison. On se mit à table avec Paquette et le théatin; le repas fut assez amusant, et sur la fin on se parla avec quelque confiance.Candide was convinced and acknowledged that Martin was in the right. They sat down to table with Pacquette and the Theatin; the entertainment was agreeable, and towards the end they began to converse together with some freedom.Candide nem akart többet hallani; be kellett vallania, hogy Martinnak igaza volt; asztalhoz ültek Paquette-tal és a szerzetessel; az ebéd elég kedélyesen folyt és később már kissé bizalmasabban beszélgettek.No quiso Candido oir mas, y confesó que Martin tenia razón. Sentáronse luego á la mesa con Paquita y el frayle Francisco; fué bastante alegre la comida, y de sobremesa habláron con alguna confianza.Ο Αγαθούλης δε ζήτησε περισσότερα· ωμολόγησε, πως ο Μαρτίνος είχε δίκιο. Καθήσανε στο τραπέζι με την Πακέττα και το θεατίνο· το δείπνο στάθηκε πολύ ευχάριστο και στο τέλος μιλήσανε με κάμποση εμπιστοσύνη.
Mon père, dit Candide au moine, vous me paraissez jouir d'une destinée que tout le monde doit envier; la fleur de la santé brille sur votre visage, votre physionomie annonce le bonheur; vous avez une très jolie fille pour votre récréation, et vous paraissez très content de votre état de théatin."Father," said Candide to the friar, "you seem to me to enjoy a state of happiness that even kings might envy; joy and health are painted in your countenance. You have a pretty wench to divert you; and you seem to be perfectly well contented with your condition as a Theatin."»Tisztelendő atyám, mondá Candide a szerzetesnek, ugy látszik, te oly helyzetben vagy melyet az egész világ irigyel tőled, arcod duzzad az egészségtől, arcvonásaid boldogságtól sugároznak, szép szeretőd van s ugy látom, hogy szerzetesi sorsoddal is nagyon meg vagy elégedve.Díxole Candido al frayle: Paréceme, padre, que disfruta Vuestra Reverencia de una suerte envidiable. En su semblante brilla la salud y la robustez, su fisonomía indica el bien-estar, tiene una muy linda moza para su recreo, y me parece muy satisfecho con su hábito de diaguino.— Πατέρα μου, είπε ο Αγαθούλης στον καλόγερο, μου φαίνεστε, πως η μοίρα σας έχει ευνοήσει σε βαθμό, που όλοι να σας ζηλεύουνε· Το άνθος της υγείας λάμπει στο πρόσωπό σας, η φυσιογνωμία σας δείχνει την ευδαιμονία· έχετε μια πολύ ωραία κοπέλλα για να σας διασκεδάζη, και μοιάζετε πολύ ευχαριστημένος, που είσαστε θεατίνος.
Ma foi, monsieur, dit frère Giroflée, je voudrais que tous les théatins fussent au fond de la mer. J'ai été tenté cent fois de mettre le feu au couvent, et d'aller me faire turc."Faith, sir," said Friar Giroflee, "I wish with all my soul the Theatins were every one of them at the bottom of the sea. I have been tempted a thousand times to set fire to the monastery and go and turn Turk.Esküszöm uram, hogy minden theatinust a tenger fenekére kivánnék, százszor is kisértésbe jöttem, hogy lángba boritom a zárdát és a törökökhöz pártolok.Por Dios santo, caballero, respondió fray Hilarion, que quisiera que todos los Franciscanos estuvieran en el quinto infierno, y que mil veces me han dado tentaciones de pegar fuego al convento, y de hacerme Turco.— Μα την πίστη μου, είπε ο αδελφός Γαρουφάλης θα πεθυμούσα όλ' οι θεατίνοι να πνιγούνε στο βάθος της θάλασσας. Εκατό φορές μου ήρθε ο πειρασμός να βάλω φωτιά στο μοναστήρι και να πάω να γίνω τούρκος.
Mes parents me forcèrent, à l'âge de quinze ans, d'endosser cette détestable robe, pour laisser plus de fortune à un maudit frère aîné, que Dieu confonde! La jalousie, la discorde, la rage, habitent dans le couvent.My parents obliged me, at the age of fifteen, to put on this detestable habit only to increase the fortune of an elder brother of mine, whom God confound! jealousy, discord, and fury, reside in our monastery.Szüleim kényszeritettek 15 éves koromban, hogy ezt az utálatos ruhát felöltsem, hogy idősebb fivéremnek több vagyon jusson, süllyessze el az Isten. Féltékenység, egyenetlenség, őrület uralkodnak a kolostorban.Quando tenia quince años, mis padres, por dexar mas caudal á un maldito hermano mayor (condenado el sea), me obligáron á tomar este exêcrable hábito. El convento es un nido de zelos, de rencillas y de desesperacion.Οι γονείς μου με αναγκάσανε στην ηλικία των δεκαπέντε μου χρόνων, να ζωστώ αυτό το απαίσιο ράσο, για ν' αφήσουνε περισσότερη περιουσία σ' έναν καταραμένο μεγαλύτερο αδερφό μου, που άμποτες ο Θεός να τον πνίξη!
Il est vrai que j'ai prêché quelques mauvais sermons qui m'ont valu un peu d'argent dont le prieur me vole la moitié; le reste me sert à entretenir des filles: mais quand je rentre le soir dans le monastère, je suis prêt à me casser la tête contre les murs du dortoir; et tous mes confrères sont dans le même cas.It is true I have preached often paltry sermons, by which I have got a little money, part of which the prior robs me of, and the remainder helps to pay my girls; but, not withstanding, at night, when I go hence to my monastery, I am ready to dash my brains against the walls of the dormitory; and this is the case with all the rest of our fraternity."Igaz, hogy elmondtam néhány hitvány beszédet, mely hozott valamit a konyhára s melynek felét a perjel vágja zsebre, ami megmarad, azt a lányokra költöm, de mikor este visszatérek a kolostorba, kedvem volna fejemet a hálóterem falába verni s valamennyi szerzetestársam igy gondolkozik.«Verdad es que por algunas malas misiones de quaresma que he predicado, me han dado algunos quartos, que la mitad me ha robado el guardian: lo restante me sirve para mantener mozas; pero quando por la noche entro en mi celda, me dan impulsos de romperme la cabeza contra las paredes, y lo mismo sucede á todos los demas religiosos.Η ζήλεια, η διχόνοια, η λύσσα, κατοικούνε στα μοναστήρια. Είναι αλήθεια, πως έβγαλα μερικούς κακούς λόγους, από τους οποίους κέρδισα λίγα χρήματα, αλλ' ο ηγούμενος μούκλεψε τα μισά· τα υπόλοιπα τα διαθέτω να διατηρώ γυναίκες· αλλ' όταν επιστρέφω το βράδυ στο μοναστήρι, είμ' έτοιμος να σπάσω το κεφάλι μου στους τοίχους του κοιτώνα· κι' όλοι οι συνάδερφοι μου έχουνε την ίδια επιθυμία.
Martin se tournant vers Candide avec son sang froid ordinaire: Eh bien! lui dit-il, n'ai-je pas gagné la gageure tout entière?Martin, turning towards Candide, with his usual indifference, said, "Well, what think you now? have I won the wager entirely?"Martin a megszokott hidegvérrel fordult Candide-hoz és ezt mondá neki: »Nos, ugye már egészen megnyertem a fogadást?«Volviéndose entónces Martin á Candido con su acostumbrado relente, le dixo: ¿Qué tal? ¿he ganado, ó no, la apuesta?Ο Μαρτίνος γυρίζοντας προς τον Αγαθούλη με τη συνειθισμένη του ψυχραιμία: — Ε! λοιπόν του λέγει, κέρδισα όλο το στοίχημα!
Candide donna deux mille piastres à Paquette, et mille piastres à frère Giroflée. Je vous réponds, dit-il, qu'avec cela ils seront heureux.Candide gave two thousand piastres to Pacquette, and a thousand to Friar Giroflee, saying, "I will answer that this will make them happy."Candide kétezer piasztert adott Paquette-nek és ezret Giroflée barátnak. »Jót állok érte, hogy ezzel a pénzzel boldogok lesznek.Candido regaló dos mil duros á Paquita, y mil á fray Hilarion. Yo fío, dixo, que con este dinero serán felices.Ο Αγαθούλης έδωσε δυο χιλιάδες πιάστρα στην Πακέττα και χίλια στον αδερφό Γαρουφάλη.
Je n'en crois rien du tout, dit Martin; vous les rendrez peut-être avec ces piastres beaucoup plus malheureux encore."I am not of your opinion," said Martin, "perhaps this money will only make them wretched."Én egyáltalában nem vagyok e nézeten, mondá Martin, ezzel a pénzzel talán még szerencsétlenebbekké teszed őket.Pues yo fío lo contrario, dixo Martin, que con esos miles los hará vm. más infelices todavía.— Σας απαντώ, είπε, πως μ' αυτά τα χρήματα τους έκανα ευτυχείς. — Δεν το πιστεύω καθόλου, είπε ο Μαρτίνος· θα τους κάνετε μ' αυτά τα χρήματα πολύ πιο δυστυχείς.
Il en sera ce qui pourra, dit Candide: mais une chose me console, je vois qu'on retrouve souvent les gens qu'on ne croyait jamais retrouver; il se pourra bien faire qu'ayant rencontré mon mouton rouge et Paquette, je rencontre aussi Cunégonde."Be that as it may," said Candide, "one thing comforts me; I see that one often meets with those whom one never expected to see again; so that, perhaps, as I have found my red sheep and Pacquette, I may be lucky enough to find Miss Cunegund also."Lesz, ami lesz, mondá Candide, de egy dolog mégis vigasztalásomra szolgál; látom, hogy sokszor találkozik az ember olyan személyekkel, akikkel már sohasem remélt találkozni; ha feltaláltam a vörös kost és Paquette-et, lehetséges, hogy még Kunigundát is feltalálom.Sea lo que fuere, dixo Candido, un consuelo tengo, y es que á veces encuentra uno gentes que creía no encontrar nunca; y muy bien, podrá suceder que después de haber topado á mi carnero encarnado y á Paquita, me halle un dia de manos á boca con Cunegunda.— Ας γίνη ό,τι θέλη· αλλ' ένα πράγμα με παρηγορεί: βλέπω, πως ξαναβρίσκει κανείς συχνά πρόσωπα που δεν έλπιζε ποτές να τα συναντήση. Είναι πολύ πιθανό, αφού ξαναβρήκα το κόκκινό μου πρόβατο και την Πακέττα, να ξανασυναντήσω επίσης την Κυνεγόνδη.
Je souhaite, dit Martin, qu'elle fasse un jour votre bonheur; mais c'est de quoi je doute fort."I wish," said Martin, "she one day may make you happy; but I doubt it much."Kivánom, hogy légy boldog vele, de erősen kételkedem benne.Mucho deseo, dixo Martin, que sea para la mayor felicidad de vm.; pero se me hace muy cuesta arriba.— Εύχομαι, είπε ο Μαρτίνος, να σας δώση μιαν ημέρα την ευτυχία· αλλά γι' αυτό αμφιβάλλω πολύ.
Vous êtes bien dur, dit Candide."You lack faith," said Candide.Nagyon durva vagy, mondá Candide.Malas creederas tiene vm., respondió Candido.— Είστε πολύ σκληρός, είπε ο Αγαθούλης.
C'est que j'ai vécu, dit Martin."It is because," said Martin, "I have seen the world."Mert vannak már tapasztalataim, felelé Martin.Consiste en que he vivido mucho, replicó Martin.— Γιατί έχω ζήσει πολύ, είπε ο Μαρτίνος.
Mais regardez ces gondoliers, dit Candide: ne chantent-ils pas sans cesse?"Observe those gondoliers," said Candide, "are they not perpetually singing?"De nézz csak e gondolásokra, szólt Candide; nem énekelnek-e szünet nélkül?¿Pues no ve vm. esos gondoleros, dixo Candido, que no cesan de cantar?— Αλλά παρατηρήστε αυτούς τους γονδολιέρους, είπε ο Αγαθούλης· τραγουδούν ακατάπαυτα.
Vous ne les voyez pas dans leur ménage, avec leurs femmes et leurs marmots d'enfants, dit Martin. Le doge a ses chagrins, les gondoliers ont les leurs."You do not see them," answered Martin, "at home with their wives and brats. The doge has his chagrin, gondoliers theirs.Még nem láttad őket családi körükben, feleségeikkel és piszkos porontyaikkal, viszonzá Martin; a dogenak is meg van a maga bánata, a gondolásoknak is.Pero no los ve vm. en su casa con sus mugeres y sus chiquillos, repuso Martin. Sus pesadumbres tiene el Dux, y los gondoleros las suyas.— Να τους ιδήτε σπίτι τους με τις γυναίκες τους και τα κουτσούβελά τους, είπε ο Μαρτίνος. Ο δόγης έχει τις πίκρες του, οι γονδολιέροι τις δικές τους.
Il est vrai qu'à tout prendre le sort d'un gondolier est préférable à celui d'un doge; mais je crois la différence si médiocre, que cela ne vaut pas la peine d'être examiné.Nevertheless, in the main, I look upon the gondolier's life as preferable to that of the doge; but the difference is so trifling that it is not worth the trouble of examining into."Igaz, hogy mindent össze vetve, egy gondolásnak a sorsa különb mint egy dogenak; de ugy hiszem: annyira jelentéktelen a különbség, hogy összehasonlitásra sem érdemes.Verdad es que pesándolo todo, mas feliz suerte que la del Dux es la del gondolero; pero es tan poca la diferencia, que no merece la pena de un detenido exâmen.Είναι αλήθεια, πως γενικά η τύχη ενός γονδολιέρου είναι προτιμότερη από του δόγη· αλλά βλέπω τη διαφορά τόσο ασήμαντη, ώστε δεν αξίζει τον κόπο να σημειωθή.
On parle, dit Candide, du sénateur Pococurante, qui demeure dans ce beau palais sur la Brenta, et qui reçoit assez bien les étrangers. On prétend que c'est un homme qui n'a jamais eu de chagrin."I have heard great talk," said Candide, "of the Senator Pococurante, who lives in that fine house at the Brenta, where, they say, he entertains foreigners in the most polite manner." "They pretend this man is a perfect stranger to uneasiness.Sokat beszélnek, mondá Candide, Pococuranté szenátorról, ki a Brenta mellett abban a szép palotában lakik s akinek házában sok idegen fordul meg; azt erősitgetik, hogy ennek az embernek még sohasem volt bánata.Me han hablado, dixo Candido, del senador Pococurante, que vive en ese suntuoso palacio situado sobre el Brenta, y que agasaja mucho á los forasteros; y dicen que es un hombre que nunca ha sabido qué cosa sea tener pesadumbre.— Μιλούνε, είπε ο Αγαθούλης, για κάποιον συγκλητικό Ποκοκουράντη, που κατοικεί σ' αυτό το ωραίο παλάτι στη Μπρέντα και που δέχεται αρκετά φιλόφρονα τους ξένους.
Ισχυρίζονται πως είναι ένας άνθρωπος, που δε γνώρισε ποτέ πίκρες.
Je voudrais voir une espèce si rare, dit Martin.I should be glad to see so extraordinary a being," said Martin.Szeretném látni ezt a ritka példányt,« mondá Martin.Mucho diera por ver un ente tan raro, dixo Martin.— Θάθελα να ιδώ ένα τόσο σπάνιο ον, είπε ο Μαρτίνος.
Candide aussitôt fit demander au seigneur Pococurante la permission de venir le voir le lendemain.Candide thereupon sent a messenger to Seignor Pococurante, desiring permission to wait on him the next day.Candide tüstént kérette Pococuranté őnagyméltóságát: engedje meg, hogy másnap tiszteletüket tegyék nála.Sin mas dilación mandó Candido á pedir licencia al señor Pococurante para hacerle una visita el dia siguiente.Ο Αγαθούλης αμέσως έστειλε να ζητήση την άδεια από τον εξοχώτατο Ποκοκουράντη να πάη την επομένη να τον επισκεφθή.
CHAPITRE XXV.CHAPTER 25HUSZONÖTÖDIK FEJEZET.CAPITULO XXV.ΚΕΦΑΛΑΙΟ XXV
Visite chez le seigneur Pococurante, noble vénitien.Candide and Martin Pay a Visit to Seignor Pococurante, a Noble VenetianLátogatás Pococuranté őnagyméltóságánál, a velencei nemesnél.Que da cuenta de la visita que hiciéron Martin y Candido al señor Pococurante, noble veneciano.&Επίσκεψη στου Άρχοντα Ποκοκουράντη Βενετσάνου άρχοντα.&
Candide et Martin allèrent en gondole sur la Brenta, et arrivèrent au palais du noble Pococurante.Candide and his friend Martin went in a gondola on the Brenta, and arrived at the palace of the noble Pococurante.Candide és Martin gondolára szálltak a Brentán és igy értek a nemes Pococuranté palotájához.Emarcaronse Candido y Martin en una gondola, y fuéron por el Brenta al palacio del noble Pococurante.Ο Αγαθούλης κι' ο Μαρτίνος πήγανε με γόνδολα στη Μπρέντα και φτάσανε στο παλάτι του άρχοντα Ποκοκουράντη.
Les jardins étaient bien entendus, et ornés de belles statues de marbre; le palais d'une belle architecture. Le maître du logis, homme de soixante ans, fort riche, reçut très poliment les deux curieux, mais avec très peu d'empressement, ce qui déconcerta Candide, et ne déplut point à Martin.The gardens were laid out in elegant taste, and adorned with fine marble statues; his palace was built after the most approved rules of architecture. The master of the house, who was a man of affairs, and very rich, received our two travelers with great politeness, but without much ceremony, which somewhat disconcerted Candide, but was not at all displeasing to Martin.A kertek gyönyörüen gondozottak voltak és szép márványszobrok ékesitették azokat; a palota pompásan volt megépitve; a ház ura, körülbelül hatvan éves, dusgazdag ember, nagyon udvariasan fogadta a két kiváncsi utast, de nem tulságos szivességgel, ami kissé lehangolta Candide-ot, de annál jobban inyére volt Martinnak.Los jardines eran amenos y ornados con hermosas estatuas de mármol, el palacio de magnífica fábrica, y el dueño un hombre como de sesenta años, y muy rico. Recibió á los dos curiosos forasteros con mucha urbanidad, pero sin mucho cumplimiento; cosa que intimidó á Candido, y no le pareció mal á Martin.Οι κήποι ήταν εξαίσιοι και στολισμένοι με ωραία μαρμάρινα αγάλματα· του παλατιού η αρχιτεχτονική κομψότατη. Ο οικοδεσπότης, ηλικίας εξήντα χρονών, υποδέχτηκε πολύ ευγενικά τους δύο περίεργους αλλά με πολύ ολίγη προθυμία, κι' αυτό σύγχισε τον Αγαθούλη και δεν άρεσε του Μαρτίνου.
D'abord deux filles jolies et proprement mises servirent du chocolat, qu'elles firent très bien mousser.As soon as they were seated, two very pretty girls, neatly dressed, brought in chocolate, which was extremely well prepared.Először két csinos és szépen öltözött lány szolgált fel csokoládét tejszinhabbal.Al instante dos muchachas bonitas y muy aseadas sirviéron el chocolate: Candido no pudo ménos de elogiar sus gracias y su hermosura.Και πρώτα-πρώτα δυο κορίτσια καθαροντυμένα σερβίρανε σοκολάτα καλά αφρισμένη.
Candide ne put s'empêcher de les louer sur leur beauté, sur leur bonne grâce, et sur leur adresse. Ce sont d'assez bonnes créatures, dit le sénateur Pococurante; je les fais quelquefois coucher dans mon lit; car je suis bien las des dames de la ville, de leurs coquetteries, de leurs jalousies, de leurs querelles, de leurs humeurs, de leurs petitesses, de leur orgueil, de leurs sottises, et des sonnets qu'il faut faire ou commander pour elles; mais, après tout, ces deux filles commencent fort à m'ennuyer.Candide could not help praising their beauty and graceful carriage. "The creatures are all right," said the senator; "I amuse myself with them sometimes, for I am heartily tired of the women of the town, their coquetry, their jealousy, their quarrels, their humors, their meannesses, their pride, and their folly; I am weary of making sonnets, or of paying for sonnets to be made on them; but after all, these two girls begin to grow very indifferent to me."Candide nem állta meg, hogy meg ne dicsérje szépségöket, bájos modorukat és ügyességöket. »Elég jó teremtések, mondá Pococuranté szenátor; néha-néha az ágyamba fektetem őket, mert már beleuntam a városi hölgyek kacérságába, féltékenységébe, panaszkodásába, szeszélyébe, alacsonyságába, gőgjébe és ostobaságába s beleuntam a szonettekbe, melyeket csinálni vagy rendelni kellett részökre; de ami azt illeti, már a leányok is kezdenek untatni.«No son malas chicas, dixo el senador; algunas veces mando que duerman conmigo, porque estoy aburrido de las señoras del pueblo, de su retrechería, sus zelos, sus contiendas, su mal genio, sus nimiedades, su vanidad, sus tonterías, y mas aun de los sonetos que tiene uno que hacer ó mandar hacer en elogio suyo: mas con todo ya empiezan á fastidiarme estas muchachas.Ο Αγαθούλης δεν κρατήθηκε από το να επαινέση την ομορφιά, τους καλούς τρόπους και την επιδεξιωσύνη τους. — Είναι πολύ καλά κορίτσια, είπε ο συγκλητικός Ποκοκουράντης: τις βάζω κάποτε να κοιμούνται στο κρεββάτι μου γιατί μαι πολύ αηδιασμένος από τις κυράδες της πολιτείας, από τις κοκκεταρίες τους, τις ζήλιες τους, τους καυγάδες τους, τα νεύρα τους, τις μικρολογιές τους, τις αλαζονείες τους, τις ανοησίες τους κι από τα σονέττα, που πρέπει να τις κάμνω ή να παραγγέλω να τις κάμνουν: αλλά μ' όλα αυτά, κι' αυτές η δυο κοπέλλες αρχίζουνε να μου γίνονται κουραστικές.
Candide, après le déjeuner, se promenant dans une longue galerie, fut surpris de la beauté des tableaux. Il demanda de quel maître étaient les deux premiers.After having refreshed himself, Candide walked into a large gallery, where he was struck with the sight of a fine collection of paintings. "Pray," said Candide, "by what master are the two first of these?"Candide-ot, amint reggeli után egy nagy képtárban sétált, nagyon meglepte a képek szépsége: megkérdezte, ki festette az első kettőt.Despues de almorzar, se fuéron á pasear á una espaciosa galería, y pasmado Candido de la hermosura de las pinturas, preguntó de qué maestro eran las dos primeras.Ο Αγαθούλης μετά το γεύμα περιδιαβάζοντας μέσα σε μια μακρυά γαλαρία, θαύμαζε την ομορφιά των ζωγραφικών πινάκων. Ρώτησε ποιανού μεγάλου τεχνίτη ήτανε οι δυο πρώτοι.
Ils sont de Raphaël, dit le sénateur; je les achetai fort cher par vanité, il y a quelques années; on dit que c'est ce qu'il y a de plus beau en Italie, mais ils ne me plaisent point du tout: la couleur en est très rembrunie, les figures ne sont pas assez arrondies, et ne sortent point assez; les draperies ne ressemblent en rien à une étoffe: en un mot, quoi qu'on en dise, je ne trouve point là une imitation vraie de la nature. Je n'aimerai un tableau que quand je croirai voir la nature elle-même: il n'y en a point de cette espèce. J'ai beaucoup de tableaux, mais je ne les regarde plus."They are by Raphael," answered the senator. "I gave a great deal of money for them seven years ago, purely out of curiosity, as they were said to be the finest pieces in Italy; but I cannot say they please me: the coloring is dark and heavy; the figures do not swell nor come out enough; and the drapery is bad. In short, notwithstanding the encomiums lavished upon them, they are not, in my opinion, a true representation of nature. I approve of no paintings save those wherein I think I behold nature itself; and there are few, if any, of that kind to be met with. I have what is called a fine collection, but I take no manner of delight in it."»Raphael, válaszolá a szenátor; hogy hiuságomat kielégitsem, jó drágán vettem meg néhány évvel ezelőtt; állitólag ezek a legszebbek egész Olaszországban; nekem azonban egyáltalában nem tetszenek, szinezésük tulságosan sötét, az alakok nem elég kerekdedek s nem érvényesülnek eléggé, ruházatuk semmiféle szövethez nem hasonlit; de száz szónak is egy a vége, bármit mondjanak róluk, nem utánozzák hiven a természetet; én csak akkor szeretek egy képet, ha az az illuzióm van, hogy magát a természetet látom, de ebből a fajtából egy sincs. Sok képem van, de már rájok se nézek.«Son de Rafael, dixo el senador, y las compré muy caras por vanidad, algunos años ha; dicen que son la cosa mas hermosa que tiene Italia, pero á mi no me gustan: los colores son muy denegridos, las figuras no están bien perfiladas, ni salen lo bastante del plano; los ropages no se parecen en nada á la ropa de vestir; y en una palabra, digan lo que quisieren, yo no alcanzo á ver aquí una feliz imitacion de la naturaleza, y no daré mi aprobacion á un quadro hasta que me retrate la propia naturaleza; pero no los hay de esta especie.— Είναι του Ραφαήλου, είπε ο συγκλητικός· τους αγόρασα πολύ ακριβά από ματαιότητα δω και λίγα χρόνια· λέγουν, πως είναι ό,τι ωραιότερο υπάρχει στην Ιταλία, αλλά μένα δε μου αρέσουνε καθόλου: το χρώμα είναι πολύ σκοτεινό, τα πρόσωπα δεν είναι αρκετά στρογγυλεμένα και δεν ξεκόβουν αρκετά· οι ενδυμασίες δε φαίνονται καθόλου νάναι από ύφασμα: με ένα λόγο, ό,τι κι' αν λένε, δε βρίσκω σ' αυτές μιαν αληθινή ομοιότητα με τη φύση: αλλά τέτοιου είδους δεν υπάρχουν.
Έχω πολλούς πίνακες, μα δεν τους προσέχω πια.
Yo tengo muchos, pero no miro á uno siquiera.Ενώ περιμένανε το δείπνο, ο Ποκοκουράντης έβαλε να παίξουνε ένα κοντσέρτο.
Pococurante, en attendant le dîner, se fit donner un concerto.While dinner was being prepared Pococurante ordered a concert.Ebéd előtt Pococuranté hangversenyt rendeztetett.Pococurante, ántes de comer, mandó que le dieran un concierto:
Candide trouva la musique délicieuse.Candide praised the music to the skies.Candide pompásnak találta a zenét.la música le pareció deliciosa á Candido.Ο Αγαθούλης βρήκε τη μουσική υπέροχη.
Ce bruit, dit Pococurante, peut amuser une demi-heure; mais s'il dure plus long-temps, il fatigue tout le monde, quoique personne n'ose l'avouer. La musique aujourd'hui n'est plus que l'art d'exécuter des choses difficiles, et ce qui n'est que difficile ne plaît point à la longue."This noise," said the noble Venetian, "may amuse one for a little time, but if it were to last above half an hour, it would grow tiresome to everybody, though perhaps no one would care to own it. Music has become the art of executing what is difficult; now, whatever is difficult cannot be long pleasing.»Ez a lárma, mondá Pococuranté, mulattat egy félóra hosszat; de ha tovább tart, mindenkit elfáraszt, bár senki sem meri azt bevallani. A zene ma nem egyéb, mint a nehézségek elháritásának müvészete és az, ami csupán nehéz, nem tetszhetik sokáig.Bien puede este estruendo, dixo Pococurante, divertir cosa de media hora; pero quando dura mas, á todo el mundo cansa, puesto que nadie se atreve á confesarlo. La música del dia no es otra cosa que el arte de executar cosas dificultosas, y lo que no es mas que difícil no gusta mucho tiempo.— Αυτός ο θόρυβος, είπε ο Ποκοκουράντης, ημπορεί να διασκεδάση για μισή ώρα· αλλ' αν βαστάξει περισσότερο, κουράζει όλους, αν και κανείς δεν τολμά να το ομολογήση. Η μουσική σήμερα είναι μονάχα η τέχνη, που εκτελεί πράγματα δύσκολα· ό,τι είναι δύσκολο, δε μπορεί ναρέση πολλή ώρα.
J'aimerais peut être mieux l'opéra, si on n'avait pas trouvé le secret d'en faire un monstre qui me révolte. Ira voir qui voudra de mauvaises tragédies en musique, où les scènes ne sont faites que pour amener très mal à propos deux ou trois chansons ridicules qui font valoir le gosier d'une actrice; se pâmera de plaisir qui voudra ou qui pourra, en voyant un châtré fredonner le rôle de César et de Caton, et se promener d'un air gauche sur des planches: pour moi, il y a long-temps que j'ai renoncé à ces pauvretés qui font aujourd'hui la gloire de l'Italie, et que des souverains paient si chèrement."I believe I might take more pleasure in an opera, if they had not made such a monster of that species of dramatic entertainment as perfectly shocks me; and I am amazed how people can bear to see wretched tragedies set to music; where the scenes are contrived for no other purpose than to lug in, as it were by the ears, three or four ridiculous songs, to give a favorite actress an opportunity of exhibiting her pipe. Let who will die away in raptures at the trills of a eunuch quavering the majestic part of Caesar or Cato, and strutting in a foolish manner upon the stage, but for my part I have long ago renounced these paltry entertainments, which constitute the glory of modern Italy, and are so dearly purchased by crowned heads."Sokkal jobban szeretném a dalmüvet, ha nem találták volna fel a titkát annak, hogy ebből is vérlázitó szörnyüségeket alakitsanak. Nézze meg, akinek kedve van, a zenés tragédiákat, hol a jelenetek csak azért vannak, hogy kénytelen-kelletlen két-három nevetséges dalt mutassanak be, melyekkel a szinésznő torka meg tud birkózni; ám ájuljon el az élvezettől, aki akar és aki képes rá, látván, hogyan trillázza egy herélt a Caesar és Cato szerepét s közben esetlenül sétál a szinpadon; én a magam részéről rég lemondtam ezekről a szegényes élvezetekről, melyek ma dicsőségét alkotják Olaszországnak s melyeket a fejedelmek drágán fizetnek meg.«Mas me agradaría la ópera, si no hubieran atinado con el arte de convertirla en un monstruo que me repugna. Vaya quien quisiere á ver malas tragedias en música, cuyas escenas no paran en mas que en traer al estricote dos ó tres ridiculas coplas donde lucen los gorgeos de una cantarina; saboréese otro en oir á un tiple tararear el papel de César ó Caton, y pasearse en afeminados pasos por las tablas: yo por mí, muchos años hace que no veo semejantes majaderías de que tanto se ufana hoy la Italia, y que tan caras pagan los soberanos extrangeros.Θα προτιμούσα ίσως την όπερα, αν δεν είχαν εύρει, το μυστικό να φτιάνουνε τερατουργήματα που μ' εξοργίζουν. Όποιος θέλει ας πηγαίνη να βλέπη κακές τραγωδίες βαλμένες σε μουσική, καμωμένες για ένα ή δυο γελοία τραγούδια, όπου δοκιμάζεται η αξία του λαρυγγιού μιας ηθοποιού· ας χλωμιαίνη από ηδονή όποιος θέλει ή οποίος μπορεί, βλέποντας ένα μουνούχο να τσαμπουνά το ρόλο του Καίσαρα ή του Κάτωνα και να περιφέρεται μ' ένα ύφος αδέξιο πάνου στα σανίδια: όσο για μένα έπαψα από πολύν καιρό να ενδιαφέρομαι γι' αυτές τις μιζέριες, που αποτελούνε σήμερα τη δόξα της Ιταλίας και που οι ηγεμόνες τις πληρώνουνε τόσο ακριβά.
Candide disputa un peu, mais avec discrétion. Martin fut entièrement de l'avis du sénateur.Candide opposed these sentiments; but he did it in a discreet manner; as for Martin, he was entirely of the old senator's opinion.Candide vitatkozott kissé, de csak bizonyos óvatossággal; Martin teljesen a szenátor véleményét osztotta.Candido contradixo un poco, pero con prudencia; y Martin fué en todo del dictámen del senador.Ο Αγαθούλης το αμφισβήτησε λιγάκι, αλλά με πολλή διάκριση.
On se mit à table; et, après un excellent dîner, on entra dans la bibliothèque.Dinner being served they sat down to table, and, after a hearty repast, returned to the library.Asztalhoz ültek; a pompás ebéd után könyvházba léptek.Sentáronse á la mesa, y después de una opípara comida entráron en la biblioteca.Ο Μαρτίνος ήτανε τέλεια σύμφωνος με το συγκλητικό.
Candide, en voyant un Homère magnifiquement relié, loua l'illustrissime sur son bon goût.Candide, observing Homer richly bound, commended the noble Venetian's taste.Candide megpillantván egy pompásan bekötött Homerost, dicsérte ő nagy méltóságát kiváló izléséért.Candido que vió un Homero magníficamente enquadernado, alabó mucho el fino gusto de Su Ilustrísima.Καθίσανε στο τραπέζι· και μετά ένα έξοχο δείπνο, περάσανε στη βιβλιοθήκη. Ο Αγαθούλης βλέποντας έναν Όμηρο μεγαλόπρεπα δεμένο, παίνεσε τον εκλαμπρότατο για την καλαισθησία του.
Voilà, dit-il, un livre qui fesait les délices du grand Pangloss, le meilleur philosophe de l'Allemagne."This," said he, "is a book that was once the delight of the great Pangloss, the best philosopher in Germany."»Lám, ez a könyv volt a nagy Panglossnak, Németország legkiválóbb filozófusának legnagyobb gyönyörüsége.Este es el libro, dixo, que era las delicias de Panglós, el mejor filósofo de Alemania.— Να! ένα βιβλίο, που ήταν η απόλαυση του δόχτορα Παγγλώσση, του καλύτερου φιλοσόφου της Γερμανίας.
Il ne fait pas les miennes, dit froidement Pococurante: on me fit accroire autrefois que j'avais du plaisir en le lisant; mais cette répétition continuelle de combats qui se ressemblent tous, ces dieux qui agissent toujours pour ne rien faire de décisif, cette Hélène qui est le sujet de la guerre, et qui à peine est une actrice de la pièce; cette Troie qu'on assiège et qu'on ne prend point; tout cela me causait le plus mortel ennui. J'ai demandé quelquefois à des savants s'ils s'ennuyaient autant que moi à cette lecture: tous les gens sincères m'ont avoué que le livre leur tombait des mains, mais qu'il fallait toujours l'avoir dans sa bibliothèque, comme un monument de l'antiquité, et comme ces médailles rouillées qui ne peuvent être de commerce."Homer is no favorite of mine," answered Pococurante, coolly, "I was made to believe once that I took a pleasure in reading him; but his continual repetitions of battles have all such a resemblance with each other; his gods that are forever in haste and bustle, without ever doing anything; his Helen, who is the cause of the war, and yet hardly acts in the whole performance; his Troy, that holds out so long, without being taken: in short, all these things together make the poem very insipid to me. I have asked some learned men, whether they are not in reality as much tired as myself with reading this poet: those who spoke ingenuously, assured me that he had made them fall asleep, and yet that they could not well avoid giving him a place in their libraries; but that it was merely as they would do an antique, or those rusty medals which are kept only for curiosity, and are of no manner of use in commerce."Nekem nem sok örömet okoz, mondá hidegen Pococuranté; valamikor elhitették velem, hogy nagy gyönyörüség Homerost olvasni; de az egymáshoz hasonló harcok szakadatlan sorozata, az istenek, kik mindenbe beleavatkoznak, de semmi határozottat nem tesznek, Helena, ki a háboru okozója, de alig játszik szerepet a költeményben, Trója, melyet folyton ostromolnak, de sohasem vesznek be - mindez halálosan untat; nehányszor megkérdeztem a tudósokat, vajjon ők is ugy unatkoznak-e, mint én, ezek olvasásakor; az őszintébbek mind bevallották, hogy a könyv az unalom folytán ki szokott esni a kezökből, de mindég be kell szerezni könyvtáruk számára, mint az ókornak egyik emlékét, mint a rozsdás érmeket, melyeknek nem lehet hasznukat venni.Pues no es las mias, dixo con mucha frialdad Pococurante: en otro tiempo me habían hecho creer que tenia mucho gusto en leerle; pero la repeticion no interrumpida de batallas que todas son parecidas, aquellos Dioses siempre en accion, y que nunca hacen cosa ninguna decisiva; aquella Helena, causa de la guerra, y que apénas tiene accion en el poema; aquella Troya siempre sitiada, y nunca tomada: todo esto me causaba un fastidio mortal. Algunas veces he preguntado á varios hombres doctos si los aburria esta lectura tanto como á mí; y todos los que hablaban sinceramente me han confesado que se les caía el libro de las manos, pero que era indispensable tenerle en su biblioteca, como un monumento de la antigüedad, ó como una medalla enmohecida que no es ya materia de comercio.— Δεν είναι και δική μου, είπε ψυχρά ο Ποκοκουράντης: με κάνανε άλλοτες να πιστεύω, πως ευχαριστιόμουνα διαβάζοντάς τον· αλλ' αυτή η συνεχής επανάληψη μαχών, που όλες μοιάζουν αναμεταξύ τους, αυτοί οι θεοί που ενεργούνε πάντα, χωρίς να κάμνουνε τίποτε το οριστικό, αυτή η Ελένη, που είναι η αιτία του πολέμου και που μόλις εμφανίζεται στο έργο· αυτή η Τροία, που την πολιορκούνε και δεν την κυριεύουνε ποτέ· όλ' αυτά μου προξενούσανε την πιο θανάσιμη πλήξη. Ρώτησα μερικούς σοφούς, αν έπλητταν όσο κι' εγώ σ' αυτό το διάβασμα: όλοι οι ειλικρινείς άνθρωποι μου ομολογήσανε, πως το βιβλίο τους έπεφτε απ' τα χέρια, αλλ' έπρεπε πάντα να το έχουνε στη βιβλιοθήκη, σαν ένα μνηνείο της αρχαιότητας, όπως αυτά τα σκουριασμένα νομίσματα, που δεν περνούνε πια.
Votre excellence ne pense pas ainsi de Virgile? dit Candide."But your excellency does not surely form the same opinion of Virgil?" said Candide.De Vergiliusról máskép gondolkozik Nagyméltóságod? kérdé Candide.No piensa así Vueselencia de Virgilio, dixo Candido.— Η εξοχότητά σας σκέπτεται τα ίδια και για το Βιργίλιο; ρώτησε ο Αγαθούλης,
Je conviens, dit Pococurante, que le second, le quatrième, et le sixième livre de son Énéide, sont excellents; mais pour son pieux Énée, et le fort Cloanthe, et l'ami Achates, et le petit Ascanius, et l'imbécile roi Latinus, et la bourgeoise Amata, et l'insipide Lavinia, je ne crois pas qu'il y ait rien de si froid et de plus désagréable."Why, I grant," replied Pococurante, "that the second, third, fourth, and sixth books of his Aeneid, are excellent; but as for his pious Aeneas, his strong Cloanthus, his friendly Achates, his boy Ascanius, his silly king Latinus, his ill-bred Amata, his insipid Lavinia, and some other characters much in the same strain, I think there cannot in nature be anything more flat and disagreeable.Megengedem, mondá Pococuranté, hogy az Aeneis második, negyedik és hatodik könyve kitünő, de ami a jámbor Aeneast, az erős Cloanthest, a hüséges Achatest, a kis Ascaniust, a hülye Latinust, az együgyü Arnatát, a buta Laviniát illeti, nem hiszem, hogy valaki ridegebb és kellemetlenebb részleteket olvasott volna.Convengo, dixo Pococurante, en que el segundo, el quarto y el sexto libro de su Eneyda son excelentes; mas por lo que hace á su pío Eneas, al fuerte Cloanto, al amigo Acates, al niño Ascanio, al tonto del rey Latino, á la zafia Amata, y á la insulsa Lavinia, creo que no hay cosa mas fria ni mas desagradable:— Παραδέχομαι, είπε ο Ποκοκουράντης, πως το δεύτερο, το τέταρτο και το έχτο βιβλίο της Αινειάδας του είναι έξοχα· αλλά για τον ευσεβή του Αινεία, το δυνατό Κλοάνθη και το φίλο του τον Αχάτη και το μικρόν Ασκάνιο και τον ηλίθιο βασιλιά Λατίνο και τη χωριάτισσα Αμάτα και την άνοστη Λαβινία, πιστεύω, πως δεν υπάρχει τίποτε πιο κρύο και πιο δυσάρεστο.
J'aime mieux le Tasse et les contes à dormir debout de l'Arioste.I must confess I prefer Tasso far beyond him; nay, even that sleepy taleteller Ariosto."Többre becsülöm nála Tassot és Ariosto dajkameséit.y mas me gusta el Taso, y las novelas para arrullar criaturas del Ariosto.Προτιμώ τον Τάσσο και τους μύθους του Αριόστου, που σε κάνουνε να κοιμάσαι όρθιος.
Oserais-je vous demander, monsieur, dit Candide, si vous n'avez pas un grand plaisir à lire Horace?"May I take the liberty to ask if you do not experience great pleasure from reading Horace?" said Candide.Szabad megkérdeznem Nagyméltóságodat - kérdé Candide, hogy nagy gyönyörüsége telik-e Horatius olvasásában?¿Me hará Su Excelencia el gusto de decirme, repuso Candido, si no le tiene muy grande en la lectura de Horacio?— Να τολμήσω να σας ρωτήσω, κύριε, είπε ο Αγαθούλης, αν δε σας δίνει μεγάλη ευχαρίστηση το διάβασμα του Ορατίου;
Il y a des maximes, dit Pococurante, dont un homme du monde peut faire son profit, et qui, étant resserrées dans des vers énergiques, se gravent plus aisément dans la mémoire: mais je me soucie fort peu de son voyage à Brindes, et de sa description d'un mauvais dîner, et de la querelle de crocheteurs entre je ne sais quel Pupilus dont les paroles, dit-il, _étaient pleines de pus_, et un autre dont les paroles _étaient du vinaigre_."There are maxims in this writer," replied Pococurante, "whence a man of the world may reap some benefit; and the short measure of the verse makes them more easily to be retained in the memory. But I see nothing extraordinary in his journey to Brundusium, and his account of his had dinner; nor in his dirty, low quarrel between one Rupillius, whose words, as he expresses it, were full of poisonous filth; and another, whose language was dipped in vinegar.Vannak benne szellemes mondások, mondá Pococuranté, melyeknek a társaságban forgolódó ember hasznát veheti s amelyek, mivel erőteljes versekben jutnak kifejezésre, könnyen megmaradnak az ember emlékezetében; de mit törődöm én az ő brindisiumi utazásával, az ő hitvány lakomájának leirásával és valami Rupiliusnak a kocsisokkal történt civakodásával, kik közül egyiknek a szavai gennyesek, a másikéi borecetesek voltak.Máxîmas hay en él, dixo Pococurante, que pueden ser útiles á un hombre de mundo, y que reducidas á enérgicos versos se graban con facilidad en la memoria; pero no me curo ni de su viage á Brindis, ni de su descripcion de una mala comida, ni de la disputa digna de unos mozos de esquina entre no sé qué Rupilo, cuyas razones, dice, estaban llenas de podre, y las de su contrincante llenas de vinagre.— Έχει γνωμικά, είπε ο Ποκοκουράντης, που μπορούνε να ωφελήσουν έναν άνθρωπο του κόσμου και που όντας βαλμένα σε στίχους ενεργητικούς, χαράζονται ευκολώτερα στη μνήμη: αλλά λίγο μ' ενδιαφέρει το ταξίδι του στο Βρινδήσιο κ' η περιγραφή του ενός κακού δείπνου κ' οι χαμάλικοι καυγάδες μεταξύ ενός κάποιου Πουπίλου, που τα λόγια του, λέγει, ήτανε γεμάτα έμπυο, κι' ενός άλλου, που τα λόγια του ήτανε γεμάτα ξίδι.
Je n'ai lu qu'avec un extrême dégoût ses vers grossiers contre des vieilles et contre des sorcières; et je ne vois pas quel mérite il peut y avoir à dire à son ami Mecenas que, s'il est mis par lui au rang des poètes lyriques, il frappera les astres de son front sublime.His indelicate verses against old women and witches have frequently given me great offense: nor can I discover the great merit of his telling his friend Maecenas, that if he will but rank him in the class of lyric poets, his lofty head shall touch the stars. Ignorant readers are apt to judge a writer by his reputation.Undorral tudtam csak olvasni durva verseit az öregasszonyok és boszorkányok ellen; s nem tudom felfogni, mily érdem azt mondani Mecaenas barátjának, hogy a csillagokig ér dicsőségtől övezett feje, ha barátja a lirai költők közé számitja őt.Sus groseros versos contra viejas y hechiceras los he leido con mucho asco; y no veo qué mérito tiene decir á su amigo Mecenas, que si le pone en el catálogo de poetas líricos, tocará á los astros con su erguida frente.Διάβασα μ' έσχατη αηδία τους χονδροειδείς στοίχους του ενάντια στις γριές και τις μάγισσες· και δε βλέπω, τι αξία έχει το να λέγη στο φίλο του Μαικήνα, πως, αν τον λογαριάση μεταξύ των λυρικών ποιητών, θα χτυπήση τάστρα με το υψηλό του μέτωπο.
Les sots admirent tout dans un auteur estimé. Je ne lis que pour moi; je n'aime que ce qui est à mon usage.For my part, I read only to please myself. I like nothing but what makes for my purpose."Az ostobák mindent megbámulnak egy hires költőben; én csak a magam kedvéért olvasok, én csak azt szeretem, mely az én izlésemnek felel meg.«A los tontos todo los maravilla en un autor apreciado; pero yo, que leo para mí solo, no apruebo mas que lo que me da gusto.Οι μωροί θαυμάζουν όλα σ' έναν ποιητή αναγνωρισμένο. Εγώ διαβάζω για τον εαυτό μου· αγαπώ μονάχα ό,τι μου κάνει.
Candide, qui avait été élevé à ne jamais juger de rien par lui-même, était fort étonné de ce qu'il entendait; et Martin trouvait la façon de penser de Pococurante assez raisonnable. Rupili pus atque venenum.Candide, who had been brought up with a notion of never making use of his own judgment, was astonished at what he heard; but Martin found there was a good deal of reason in the senator's remarks.Candide, ki ugy nevelkedett, hogy magától nem tudott itéletet mondani, nagyon elcsodálkozott a hallottakon; Martin azonban nagyon okosnak találta Pococuranté gondolkodásmódját.Candido, que se habia criado no juzgando de nada por sí propio, estaba muy atónito con todo quanto oía; y á Martin le parecía el modo de pensar de Pococurante muy conforme á razón.Ο Αγαθούλης είχε μάθη να μην κρίνη τίποτα μόνος του κι' απορούσε πολύ απ' ό,τι άκουε.
B. Oh! voici un Cicéron, dit Candide: pour ce grand homme-là, je pense que vous ne vous lassez point de le lire."Oh! here is a Tully," said Candide; "this great man I fancy you are never tired of reading?"»Ni, itt meg egy Cicero, kiáltott fel Candide, ennek a nagy embernek a müveit biztosan szereted olvasni.¡Ha! aquí hay un Cicerón, dixo Candido: sin duda no se cansa Vueselencia de leerle.Αλλ' ο Μαρτίνος εύρισκε τον τρόπο της σκέψης του Ποκοκουράντη πολύ λογικό:
Je ne le lis jamais, répondit le Vénitien. Que m'importe qu'il ait plaidé pour Rabirius ou pour Cluentius?"Indeed I never read him at all," replied Pococurante. "What is it to me whether he pleads for Rabirius or Cluentius?Sohasem olvastam, mondá a velencei, mit érdekel engem, hogyan védte Rabiriust, vagy Cluentiust.Nunca le leo, respondió el Veneciano. ¿Qué tengo yo con que haya defendido á Rabirio ó á Cluencio?— Ω, να ένας Κικέρωνας, είπε ο Αγαθούλης· αυτόν το μεγάλον άντρα, είμαι βέβαιος, πως δεν παύετε να τον διαβάζετε.
J'ai bien assez des procès que je juge; je me serais mieux accommodé de ses oeuvres philosophiques; mais quand j'ai vu qu'il doutait de tout, j'ai conclu que j'en savais autant que lui, et que je n'avais besoin de personne pour être ignorant.I try causes enough myself. I had once some liking for his philosophical works; but when I found he doubted everything, I thought I knew as much as himself, and had no need of a guide to learn ignorance."Ugyis elég perem van, amelyben itélkeznem kell; filozófiai müveit még inkább kedveltem volna, de mikor rájöttem, hogy mindenben kételkedik, arra a következtetésre jutottam, hogy én éppen annyit tudok mint ő és senkinek a segitségére nincs szükségem, hogy megbizonyosodjam tudatlanságom felől.Sobrados pleytos tengo sin esos que fallar. Mas me hubieran agradado sus obras filosóficas; pero quando he visto que de todo dudaba, he inferido que lo mismo sabia yo que él, y que para ser ignorante á nadie necesitaba.— Δεν τον διαβάζω ποτές, απάντησε ο Βενετσάνος· Τι μ' ενδιαφέρει, αν υπεράσπισε το Ραβίριο ή τον Κλουέντιο; Έχω αρκετές δίκες, που κρίνω: περισσότερο θα μου κάνανε τα φιλοσοφικά του έργα, μα σαν είδα πως αμφέβαλλε για όλα, συμπέρανα, πως ήξερα όσα κι αυτός και πως δεν είχα ανάγκη από κανένανε, για να τ' αγνοώ όλα.
Ah! voilà quatre-vingts volumes de recueils d'une académie des sciences, s'écria Martin; il se peut qu'il y ait là du bon."Ha!" cried Martin, "here are fourscore volumes of the memoirs of the Academy of Sciences; perhaps there may be something curious and valuable in this collection."Ime, egy tudományos akadémiának nyolcvan kötet kiadványa, kiáltott fel Martin, ezek közt bizonyára akadnak értékes dolgok.¡Hola! ochenta tomos de la academia de ciencias; algo bueno podrá haber en ellos, exclamó Martin.— Α! να ογδόντα τόμοι μιας ακαδημίας των επιστημών, φώναξε ο Μαρτίνος· μπορεί να υπάρχη δω μέσα κάτι καλό.
Il y en aurait, dit Pococurante, si un seul des auteurs de ces fatras avait inventé seulement l'art de faire des épingles; mais il n'y a dans tous ces livres que de vains systèmes, et pas une seule chose utile."Yes," answered Pococurante, "so there might if any one of these compilers of this rubbish had only invented the art of pin-making; but all these volumes are filled with mere chimerical systems, without one single article conductive to real utility."Kellene akadniuk, mondá Pococuranté, ha ezen fércmunkák szerzői közül csak egy is feltalálta volna, hogyan kell egy gombostüt elkésziteni, de csak hiu rendszereket halmoznak fel mind e könyvek és semmi hasznos dolog nincs egyikben sem.Sí que lo habría, dixo Pococurante, si uno de los autores de ese fárrago hubiese inventado siquiera el arte de hacer alfileres; pero en todos esos libros no se hallan mas que sistemas vanos, y ninguna cosa útil.— Θα υπήρχε, είπε ο Ποκοκουράντης, αν ένας από τους συγγραφείς αυτών των ανακατεμένων σωρών είχε εφεύρει την τέχνη να κάμνη καρφίτσες· μα σε όλ' αυτά τα βιβλία υπάρχουνε μονάχα κούφια συστήματα και τίποτα ωφέλιμο.
Que de pièces de théâtre je vois là, dit Candide, en italien, en espagnol, en français!"I see a prodigious number of plays," said Candide, "in Italian, Spanish, and French."Mennyi olasz, spanyol és francia szindarabot látok itt, jegyezte meg Candide.¡Quantas composiciones teatrales estoy viendo, dixo Candido, en italiano, en castellano y en francés!— Ω! πόσα θεατρικά έργα βλέπω εδώ, είπε ο Αγαθούλης, Ιταλικά, Ισπανικά, Γαλλικά.
Oui, dit le sénateur, il y en a trois mille, et pas trois douzaines de bonnes. Pour ces recueils de sermons, qui tous ensemble ne valent pas une page de Sénèque, et tous ces gros volumes de théologie, vous pensez bien que je ne les ouvre jamais, ni moi, ni personne."Yes," replied the Venetian, "there are I think three thousand, and not three dozen of them good for anything. As to those huge volumes of divinity, and those enormous collections of sermons, they are not all together worth one single page in Seneca; and I fancy you will readily believe that neither myself, nor anyone else, ever looks into them."Igen, mondá a szenátor, de alig van három tucat jó; ami a beszédgyüjteményeket illeti, mindezek együttvéve nem érnek fel Seneca egyetlen lapjával s ami ezeket a vaskos theologiai müveket illeti, higyjétek el, hogy sohasem nyitom fel őket, sem én, sem senki.«Así es verdad, dixo el senador; de tres mil pasan, y no hay treinta buenas. Lo que es esas recopilaciones de sermones que todos juntos no equivalen á una página de Séneca, y todos esos librotes de teología, ya se presumen vms. que no los abro nunca, ni yo ni nadie.Ναι, απάντησε ο συγκλητικός, είναι τρεις χιλιάδες και δεν έχει ούτε τρεις ντουζίνες καλά. Αυτές τις συλλογές λόγια, που όλες μαζί δεν αξίζουνε μια σελίδα του Σενέκα, κι' όλους αυτούς τους χοντρούς τόμους θεολογίας, δεν τους ανοίγω ποτέ, ούτ' εγώ ούτε κανείς άλλος. Ο Μαρτίνος παρατήρησε θέσεις γεμάτες αγγλικά βιβλία.
Martin aperçut des rayons chargés de livres anglais. Je crois, dit-il, qu'un républicain doit se plaire à la plupart de ces ouvrages écrits si librement.Martin, perceiving some shelves filled with English books, said to the senator, "I fancy that a republican must be highly delighted with those books, which are most of them written with a noble spirit of freedom."Martin észrevette, hogy az egyik polc angol könyvekkel van tele. »Az a véleményem, mondá, hogy egy köztársasági érzelmü ember nagy gyönyörüségét lelheti ezekben a szabad szellemben megirt könyvekben.Reparó Martin en unos estantes cargados de libros ingleses. Bien creo, dixo, que un republicano se recrea con la mayor parte de estas obras con tanta libertad escritas.— Νομίζω, πως ένας δημοκράτης πρέπει να βρίσκη ευχαρίστηση στα περισσότερα απ' αυτά τα έργα, τα γραμμένα με τόση ελευθερία.
Oui, répondit Pococurante, il est beau d'écrire ce qu'on pense; c'est le privilège de l'homme."It is noble to write as we think," said Pococurante; "it is the privilege of humanity.Igen, válaszolta Pococuranté, nagyon szép dolog megirni, amit az ember gondol, ez az ember privilégiuma.Sí, respondió Pococurante, bella cosa es escribir lo que se siente; que es la prerogativa del hombre.— Ναι, απάντησε ο Ποκοκουράντης, είναι καλό να γράφη κανείς ό,τι σκέπτεται: αυτό είναι το προνόμιο του ανθρώπου.
Dans toute notre Italie, on n'écrit que ce qu'on ne pense pas; ceux qui habitent la patrie des Césars et des Antonins n'osent avoir une idée sans la permission d'un jacobin.Throughout Italy we write only what we do not think; and the present inhabitants of the country of the Caesars and Antonines dare not acquire a single idea without the permission of a Dominican father.Ámde a mi egész Olaszországunkban azt irják meg, amit nem gondolnak; azok az emberek, kik a Caesarok, Antoniusok hazájában laknak, még gondolkozni sem mernek a jakobinusok engedelme nélkül.En nuestra Italia toda solo se escribe lo que no se siente, y no son osados los moradores de la patria de los Césares y los Antoninos á concebir una idea sin la venia de un Domínico.Σ' όλη μας την Ιταλία γράφουν ό,τι δεν σκέπτονται· αυτοί που κατοικούνε στην πατρίδα των Καισάρων και των Αντωνίνων, δεν τολμούνε νάχουνε μιαν ιδέα χωρίς την άδεια ενός Ιακωβίνου.
Je serais content de la liberté qui inspire les génies anglais, si la passion et l'esprit de parti ne corrompaient pas tout ce que cette précieuse liberté a d'estimable.I should be enamored of the spirit of the English nation, did it not utterly frustrate the good effects it would produce by passion and the spirit of party."Nagyon örvendenék annak a szabadságnak, mely az angol lángelmék müveiből kiárad, ha a pártoskodás szelleme nem rontana meg mindent, ami becses e szabadságban.«Mucho me contentaria la libertad que á los ingenios ingleses inspira, si no estragaran la pasión y el espíritu de partido quantas dotes apreciables aquella tiene.Θάμουν ευχαριστημένος από την ελευθερία, που εμπνέει τους Άγγλους διανοουμένους, αν η εμπάθεια κ' η προκατάληψη δεν καταστρέφανε ό,τι άξιο έχει αυτή η πολύτιμη ελευθερία.
Candide apercevant un Milton, lui demanda s'il ne regardait pas cet auteur comme un grand homme.Candide, seeing a Milton, asked the senator if he did not think that author a great man.Candide észrevette Milton müveit és bátorkodott megkérdezni, vajjon ezt az irót nem tekinti-e nagy embernek. »Ugyan!Reparando Candido en un Milton, le preguntó si tenia por un hombre sublime á este autor.Ο Αγαθούλης παρατήρησε ένα Μίλτωνα και ρώτησε, αν ο Ποκοκουράντης θέα εύρισκε αυτόν τον συγγραφέα μεγάλον άνθρωπο.
Qui? dit Pococurante, ce barbare, qui fait un long commentaire du premier chapitre de la Genèse, en dix livres de vers durs? ce grossier imitateur des Grecs, qui défigure la création, et qui, tandis que Moïse représente l'Etre éternel produisant le monde par la parole, fait prendre un grand compas par le Messiah dans une armoire du ciel pour tracer son ouvrage?"Who?" said Pococurante sharply; "that barbarian who writes a tedious commentary in ten books of rumbling verse, on the first chapter of Genesis? that slovenly imitator of the Greeks, who disfigures the creation, by making the Messiah take a pair of compasses from Heaven's armory to plan the world; whereas Moses represented the Diety as producing the whole universe by his fiat?Ezt a barbárt, ki hosszu kommentárt tákolt össze tíz döcögős énekben a Genezis első fejezetéhez, a görögöknek ezt az otromba utánzóját, ki megcsufolja a teremtést és aki, mig Mózes az örökkévaló egyetlen szavával teremtteti meg a világot, Messiással egy nagy körzőt ragadtat ki az ég szekrényéből, hogy körvonalozza müvét.¿A quién? dixo Pococurante: ¿á ese bárbaro que en diez libros de duros versos ha hecho un prolixo comento del Génesis? ¿á ese zafio imitador de los Griegos, que desfigura la creacion, y miéntras que pinta Moises al eterno Ser criando el mundo por su palabra, hace que coja el Mesías en un armario del cielo un inmenso compás para trazar su obra?— Ποιόν; είπεν ο Ποκοκουράντης, αυτόν το βάρβαρο, που υπομνηματίζει φλυαρώτατα το πρώτο κεφάλαιο της «Γενέσεως» σε δέκα βιβλία και σε στίχους τραχείς; αυτόν τον χονδροειδή μιμητή των Ελλήνων, που παραμορφώνει τη δημιουργία, κι' ο οποίος, ενώ ο Μωυσής παρασταίνει τον Αιώνιο να κάμνη τον κόσμο με το λόγο, βάζει τον Μεσσία να παίρνη ένα μεγάλο διαβήτη απ' όνα ερμάριο τουρανού και να το δίνει του Θεού να σχεδιάση το έργο του;
Moi, j'estimerais celui qui a gâté l'enfer et le diable du Tasse; qui déguise Lucifer tantôt en crapaud, tantôt en pygmée; qui lui fait rebattre cent fois les mêmes discours; qui le fait disputer sur la théologie; qui, en imitant sérieusement l'invention comique des armes à feu de l'Arioste, fait tirer le canon dans le ciel par les diables? Ni moi ni personne en Italie n'a pu se plaire à toutes ces tristes extravagances.Can I think you have any esteem for a writer who has spoiled Tasso's Hell and the Devil; who transforms Lucifer sometimes into a toad, and at others into a pygmy; who makes him say the same thing over again a hundred times; who metamorphoses him into a school-divine; and who, by an absurdly serious imitation of Ariosto's comic invention of firearms, represents the devils and angels cannonading each other in Heaven?Én becsüljem valamire azt az irót, ki tönkre tette a Tasso által megalkotott poklot és ördögöt, ki Lucifert majd varangyos békává, majd törpévé változtatja, ki százszor is elmondat vele egy beszédet, sőt még theologiai vitákba is belekényszeriti, ki tudákosan utánozva Ariosto komikus találmányát a lőfegyverekről, az égben az ördögökkel ágyut süttet el! Sem én, sem senki Olaszországban nem tudott gyönyörüséget találni ezekben a szomorkás különlegességekben.¡Yo, estimar á quien ha echado á perder el infierno y el diablo del Taso; á quien disfraza á Lucifer, unas veces de sapo, otras de pigmeo, le hace repetir cien veces las mismas razones, y disputar sobre teología; á quien imitando seriamente la cómica invencion de las armas de fuego del Ariosto, representa á los diablos tirando cañonazos en el cielo! Ni yo, ni nadie en Italia ha podido gustar de todas esas tristes extravagancias.Εγώ θα εχτιμήσω εκείνον, που χάλασε την κόλαση και το διάβολο του Τάσσου· που μεταμορφώνει τον Εωσφόρο άλλοτε σε βάτραχο, άλλοτε σε πυγμαίο; που τον βάζει να επαναλαβαίνη εκατό φορές τα ίδια λόγια; που τον βάζει να συζητή Θεολογία; ο οποίος μιμούμενος σοβαρά την κωμικήν εύρεση των πυροβόλων όπλων από τον Αριόστο, βάζει τους διαβόλους να τραβούνε κανονιές στον ουρανό; Ούτε σε μένα ούτε σε άλλον κανένα στην Ιταλία δε μπορέσανε ν' αρέσουν όλες αυτές οι θλιβερές παραδοξότητες.
Le _Mariage du Péché et de la Mort_, et les couleuvres dont le Péché accouche, font vomir tout homme qui a le goût un peu délicat; et sa longue description d'un hôpital n'est bonne que pour un fossoyeur.Neither I nor any other Italian can possibly take pleasure in such melancholy reveries; but the marriage of Sin and Death, and snakes issuing from the womb of the former, are enough to make any person sick that is not lost to all sense of delicacy.A Bünnek és Halálnak házassága; a viperák, melyeknek a Bün életet ad, minden jobb izlésü ember szemében utálatosak; s egy kórháznak hosszadalmas leirásában legfeljebb a sirásók lelik gyönyörüségöket.Las bodas del Pecado y la Muerte, y las culebras que pare el Pecado provocan á vomitar á todo hombre de gusto algo delicado; y su prolixa descripcion de un hospital solo para un enterrador es buena.&Ο γάμος της Αμαρτίας και του θανάτου& και τα φίδια, που γεννά η Αμαρτία, προκαλούνε τον έμετο κάθε ανθρώπου με λεπτό γούστο, κι' η μακρυά του περιγραφή ενός νοσοκομείου είναι καλή μονάχα για νεκροθάφτες.
Ce poëme obscur, bizarre, et dégoûtant, fut méprisé à sa naissance; je le traite aujourd'hui comme il fut traité dans sa patrie par les contemporains. Au reste je dis ce que je pense, et je me soucie fort peu que les autres pensent comme moi.This obscene, whimsical, and disagreeable poem met with the neglect it deserved at its first publication; and I only treat the author now as he was treated in his own country by his contemporaries."Ezt az értelmetlen, bizarr és izléstelen müvet már megjelenésekor is gáncsolták, én is csak annyira becsülöm, amennyire annak idején a kortársak becsülték. Egyébként én azt mondom, amit gondolok és nagyon keveset adok rá, hogy mások hogyan gondolkoznak.«Este poema obscuro, estrambótico y repugnante, fue despreciado en su cuna, y yo le trato hoy como le tratáron en su patria sus coetáneos. Por lo demas, yo digo mi dictámen sin curarme de si los demas piensan como yo.Αυτό το σκοτεινό, αλλόκοτο, κι' αηδιαστικό ποίημα περιφρονήθηκε στη γέννησή του· το θεωρώ σήμερα, όπως το θεωρήσανε στην πατρίδα του οι σύγχρονοί του. Το κάτου-κάτου λέγω ό,τι σκέπτομαι και πολύ λίγο με μέλει, τι σκέπτονται οι άλλοι για μένα.
Candide était affligé de ces discours; il respectait Homère, il aimait un peu Milton.Candide was sensibly grieved at this speech, as he had a great respect for Homer, and was fond of Milton.Candide-ot elszomoritotta ez a beszéd; ő ugyanis sokra becsülte Homerost és Miltont is kedvelte.Candido estaba muy afligido con estas razones, porque respetaba á Homero, y no le desagradaba Milton.Ο Αγαθούλης ήτανε λυπημένος απ' αυτά τα λόγια· σεβότανε τον Όμηρο, αγαπούσε λίγο το Μίλτωνα.
Hélas! dit-il tout bas à Martin, j'ai bien peur que cet homme-ci n'ait un souverain mépris pour nos poètes allemands."Alas!" said he softly to Martin, "I am afraid this man holds our German poets in great contempt."»Istenem! sóhajtotta Candide Martin felé fordulva, attól tartok, hogy ez a férfiu még a mi német költőink iránt is fenséges megvetéssel viseltetik.¡Ay! dixo en voz baxa á Martin, mucho me temo que profese este hombre un profundo desprecio á nuestros poetas tudescos.— Αλίμονο! είπε πολύ σιγά στο Μαρτίνο ω! τι ανώτερος άνθρωπος! μουρμούρισε ανάμεσα στα δόντια του. Τι μεγαλοφυία αυτός ο Ποκοκουράντης!
Il n'y aurait pas grand mal à cela, dit Martin."There would be no such great harm in that," said Martin.Nem lenne oly nagy baj, sugta vissza Martin.Poco inconveniente seria, replicó Martin.Τίποτε δεν μπορεί να του αρέση.
Oh! quel homme supérieur! disait encore Candide entre ses dents, quel grand génie que ce Pococurante! rien ne peut lui plaire."O what a surprising man!" said Candide, still to himself; "what a prodigious genius is this Pococurante! nothing can please him."Ó, mily felsőrendü ember! mormogta Candide a fogai közt, mily kiváló szellemü ember ez a Pococuranté, semmi sem tudja tetszését megnyerni.«¡O qué hombre tan superior, decía entre dientes Candido, qué ingenio tan divino este Pococurante! ninguna cosa le agrada.Αφού έτσι επιθεωρήσανε όλα τα βιβλία, κατεβήκανε στον κήπο.
Après avoir fait ainsi la revue de tous les livres, ils descendirent dans le jardin. Candide en loua toutes les beautés.After finishing their survey of the library, they went down into the garden, when Candide commended the several beauties that offered themselves to his view.Miután ilyen beszélgetések közt végigszemlélték az egész könyvtárt, lementek a kertbe; Candide el volt ragadtatva a kert szépségétől.Hecho el escrutinio de todos los libros, baxáron al jardín, y Candido alabó mucho todas sus preciosidades.Ο Αγαθούλης παίνεσε όλες του τις ομορφιές.
Je ne sais rien de si mauvais goût, dit le maître; nous n'avons ici que des colifichets: mais je vais dès demain en faire planter un d'un dessin plus noble."I know nothing upon earth laid out in such had taste," said Pococurante; "everything about it is childish and trifling; but I shall have another laid out tomorrow upon a nobler plan."»El sem tudok képzelni izléstelenebbet, mondá a házi ur, csupa gizgaz az egész; de holnap egész más izlés szerint kezdem átalakittatni.«No hay una cosa de peor gusto, dixo Pococurante, aquí no tenemos otra cosa que fruslerías; bien es que mañana voy á disponer que me planten otro por un estilo mas noble.— Δεν ξέρω τίποτε τόσο κακού γούστ